آیین عرفی؛ جستارهایی انتقادی در بنیادهای سکولاریسم

زمان انتشار: ۱۵:۰۳ ۱۳۹۱/۰۸/۱۲

آیین عرفی؛ جستارهایی انتقادی در بنیادهای سکولاریسم،
تألیف: گروه نویسندگان، به اهتمام مهدی امیدی،
نشر: قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1390

معرفی ویراستار

 

مهدی امیدی نقلبری در سال 1346 در یکی از
روستاهای شهرستان رودبار گیلان در خانواده ای مذهبی به دنیا آمد .پس از طی دوران راهنمایی
و دبیرستان در رستم آباد عازم خدمت مقدس سربازی شده و پس از بازگشت از جبهه در حوزه
علمیه امام صادق)ع (رشت مشغول شد. پس از شش ماه عازم تهران شده و به مدرسه ی علمیه
مروی تهران وارد شد. دروس مقدمات تا پایان تحصیلات را در این مدرسه گذراند و همزمان
به تدریس دوره ی مقدمات پرداخت. در سال 1373 به دلیل موفقیت در آزمون مؤسسه راه حق
برای ادامه ی تحصیل در مقاطع سطح سه و دروس خارج حوزه به شهر مقدس قم رفته و در سال
1378 دوره ی کارشناسی ارشد الهیات را در این مؤسسه به پایان رساند. در همین مقطع، موفق
به ورود در کارشناسی ارشد علوم سیاسی شد. امیدی پس از گذراندن این دوره در آزمون دکتری
علوم سیاسی گرایش فلسفه ی سیاسی پذیرفته شد و در سال 1389 از رساله ی خود دفاع کرد.
همزمان با تحصیل دروس دانشگاهی درس های خارج فقه و اصول حوزه را در محضر اساتیدی چون
آیت الله وحید خراسانی، آیت الله مددی و آیت الله صادق آملی لاریجانی استمرار بخشید.
از وی مقالات متعددی تاکنون در مجلات و همایش های مختلفی منتشر و ارائه شده است. وی
در تألیف کتاب آیین عرفی به عنوان اثر برگزیده ی جایزه ی کتاب فصل مشارکت داشته است.
همچنین از وی این آثار در دست انتشار است: اسلام و جهانی سازی، نقدی بر بنیادهای سکولاریسم
با تأکید بر کتاب الاسس الفلسفیه للعلمانیه، الزام سیاسی و اخلاق فضیلت، فلسفه ی سیاسی
علامه طباطبایی. امیدی همچنین دارای سابقه ی تدریس دروس دانشگاهی و حوزوی است.

معرفی کتاب

 

پارادایم سکولاریته، ابعاد پنهان و آشکارى
دارد. به عبارتى این پاردایم، نه تنها با عرصه سیاست و حقوق درگیر است، بلکه با گذشتن
از مرزهاى حیات جمعى، به عمیق ترین لایه هاى شخصیت فردى پا مى گذارد و براى عقلانیت،
اخلاق و سلوک انسانى هم نسخه مى پیچد. پاردایم سکولار حتى پنهان ترین و شخصى ترین مسئله
ی انسان یعنى معنویت را هم رها نمى سازد و براى مقولاتى چون هویت، اصالت و معناى زندگى
هم بدیل هاى غیردینى مى آفریند. و سکولاریسم نگرش ترویجى در تفسیر، تبیین و یا نقد
فروکاستن آن به مقوله اى سطحى و سیاسى، نه تنها پهناى پرسشِ را از دیده ها دور نگاه
داشته، بلکه خود، زمینه هاى دین و زندگى فرهنگ عرفى و سکولار را در متن زندگى دینداران
هموار نموده و زیست اسلامى را حتى در جمع مسلمانان مهجور گذاشته است. امروزه با اوج
گیرى نهضت هاى بیدارى دینى در سرتاسر جهان و هم زمان با بروز چالش هاى جدیدتر فراروى
تمدن مدرن، بار دیگر بازخوانى سکولاریته به ضرورتى عینى و نظرى تبدیل شده است و حتى
متفکران مغرب زمین که پیشتر نیاز چندانى به جست وجوى چند و چون آن نمى دیدند، هم اکنون
بیش از پیش بدین عرصه پرداخته اند. مقالات این کتاب درپی آن است که تصویری جامع از
سکولاریسم را فراروی مخاطبان قرار دهد و بر این نکته تأکید کند که سکولاریته تنها با
عرصه ی سیاست و حقوق درگیر نیست، بلکه با گذشتن از مرزهای حیات جمعی، به عمیق ترین
لایه های زندگی و هویت فردی و اجتماعی رسوخ یافته و حتی ساحت هایی از دین و دین پژوهی
را هم تحت نفوذ خود درآورده است.

در ادامه به طور مختصر به هریک از بخش های
این کتاب نگاهی خواهیم داشت.

جامعه سکولار، مؤلفه­ها و شاخصه­ها/ امان­الله
فصیحی

امان­الله فصیحی در این مقال در پی پاسخ به
این پرسش است که الگوی جامعه مبتنی بر ایدۀ سکولار از چه مؤلفه­ ها و شاخص­هایی برخوردار
است؟ و وجه تمایز آن با جامعۀ دینی در چیست؟ مدعای نویسندۀ این نوشتار بر این است که
مهم­ترین مؤلفۀ اصلی جامعۀ سکولار در جانب سلبی، نفی محوریت دین از جامعه و در جانب
ایجابی، سلطۀ عقلانیت و خرد ابزاری به جای دین در سامان­دهی حیات انسانی است. در پایان
مقاله، فصیحی نتیجه می­گیرد که بر خلاف دیدگاه برخی، جامعۀ دینی امکان ندارد که با
جامعۀ سکولار جمع شود، چون ممیز این دو جامعه به محوریت دین یا عقل بستگی دارد. اگر
در جامعۀ سکولار، مواردی از دین دیده می­شود این به معنای محدودیت دین نیست، بلکه عقلانیت
ابزاری برای پیشبُرد اهداف خود از دین مانند سایر امور به عنوان ابزار استفاده می­کند.

 

 

 

درآمدی بر عقلانیت سکولار با تأکید بر آرای
ماکس وبر/ محمدجواد محسنی

«عقلانیت» از دیرباز موضوعی محوری در بررسی­
ها و مطالعات علوم انسانی و اجتماعی بوده است که امروزه عقلانیت سکولار به عنوان جوهر
تمدن جدید غرب (مدرنیته) شناخته شده است؛ از این رو شناسایی، نقد و بررسی آن به عنوان
اولین گام مهم در شناخت مدرنیته و غرب­شناسی از اهمیت خاصی برخوردار است. در این مقال
نویسنده به توصیف عقلانیت سکولار و بیان ویژگی­ها و شاخص­های آن- بدون داوری در باب
فضیلت یا رذیلت آن می­ پردازد و می­کوشد با برجسته کردن روایت ماکس وبر از عقلانیت
جدید غرب، به عنوان نمونه و مصداقی از عقلانیت سکولار، به بررسی شاخص­ ها و تجلیات
عقلانیت سکولار در ساحت اندیشه، عمل فردی و ساختار اجتماعی بپردازد.

 

اخلاق سکولار یا سکولاریسم اخلاقی/ محمد سربخشی

موضوع رابطۀ دین و اخلاق از دیرباز مورد توجه
اندیشمندان و متفکران بوده است. در جهان اسلام این موضوع تحت عنوان نظریۀ حسن و قبح
الهی مطرح شده و آراء مختلفی را برانگیخته است. در غرب نیز تا پیش از رنسانس به وابستگی
اخلاق به دین معتقد بودند اما بعد از رنسانس رویکردی به منصۀ ظهور رسید که با آن دین
به محاق رفت و اخلاق نیز به تناسب این رویکرد جدید، انسانی و دنیوی گردید و به عبارتی
همۀ عرصه­ های از جمله اخلاق سکولاریزه شد.

 

رابطۀ دین و اخلاق با طرح پرسش­های مختلفی
از قبیل: «اصحاب دین که مدعی وابستگی اخلاق هستند، این وابستگی را در چه عرصه­هایی
می­دانند و چه دلایلی برای این ادعا دارند؟ آیا اصلاً می­توان رابطه و وابستگی خاصی
بین آنها پیدا کرد؟» مورد سؤال و کنکاش قرار گرفته است. محمد سربخشی نیز با طرح چنین
سؤالاتی در این مجموعه می­کوشد تا به تبیین علمی رابطۀ دین و اخلاق بپردازد.

 

سکولاریسم معنوی (مناسبات سکولاریسم و معنویت
در عصر جدید) – حبیب الله بابایی

امروزه معنویت به مثابه یک رویکرد در عصر
جدید، در همۀ ساحت­های زندگی، مانند دانش­های جدید به ویژه روانشناسی، سیاست، عرفان،
اخلاق و حتی اقتصاد و مدیریت، نفوذ یافته است؛ از سوی دیگر طرفیت­های ذاتی معنویت نیز
توقعاتی را برای ارایۀ راه برون رفت از وضعیت نابسامان دنیای معاصر به وجود آورده است.
در این میان، پرسش­هایی دربارۀ نسبت میان سکولاریسم و معنویت مطرح است: چگونه سکولاریسم
از معنویت در حل معضلات این جهانی استفاده می­کند؟ ثانیاً تفاوت میان معنویت سکولار
(عرفی) و معنویت دینی (قدسی) در چیست؟

حبیب الله بابایی در این مقاله به دنبال پاسخ
به پرسش­های مزبور است و در این جهت می کوشد با رویکردی تحلیلی و با تحلیل معنویت جدید
و سکولاریسم، به منزله مفاهیم ناظر به واقعیات بیرونی جدید، نسبت منطقی میان این دو
را تبیین و مؤلفه ­های ربطی میان آن دو را به دست آورد.

بابایی پس از تبیین این دو مقوله در پایان
نتیجه می­گیرد که سکولاریسم و معنویت در مضامین متعددی اشتراک نظری و مبنایی دارند.
همان­طور که گفتمان سکولاریسم اقتضای دین معنوی، آن هم با ویژگی های مدرن، را دارد؛
معنویت مدرن نیز با سکولاریته آسان­تر جمع می­گردد. به بیانی ساده، هم سکولاریسم در
زایش معنویت به مثابه یک دین جدید مؤثر بوده است و هم اینکه معنویت به وجود آمده، توانسته
در شکل­ گیری و تقویت سکولاریسم و برای جبران خلأ دین، اثرگذار باشد. بنابراین، جامعۀ
دینی که در پی شریعت و طریقت برای نیل به حقیقت است هرگز نمی تواند و نباید از رواج
معنویت مدرن و سکولار راضی گشته و آن را نشان و علامتی برای توسعه دین و دینداری بداند.

 

 روش
سکولار/ مهدی امیدی

 

پرسش دربارۀ ماهیت سکولار و عناصر و مؤلفه­
های آن نیز ملازم با طرح مجموعه ه­ای از پرسش های به هم پیوسته است که تبیین و تنقیح
آن نیازمند ارائه پاسخ مناسب به هر یک از آنهاست. از جمله پرسش­های مرتبط با ماهیت
سکولاریسم، چیستی روش سکولار است. مهدی امیدی در این نوشتار با طرح پرسش از «چیستی
روش سکولار» در پی پاسخ و تبیین این مسأله است که آیا سکولاریسم در باب اندیشه و عمل
دارای روش و متدی خاص، متمایز از روش در بینش و گرایش دینی است؟

این مقاله در ابتدا به طرح این موضوع می­پردازد
که شاکلۀ روش­های تحقیق تا چه حد حامل مفروضات اساسی سکولاریسم­اند. در واقع، امیدی
در این نوشتار به دنبال آن است با بهره­ گیری از روش تحلیل مفهومی و گاه توصیفی، شیوه­
های اثرگذاری باورهای سکولار در معرفت و تعقل را شناسایی کند تا با دور ساختن مفروضات
و روش­های علم در جهان اسلام از محیط، مبانی، باورها و زمینه ­های قابل تعمیم تاریخی
جوامع سکولار، امکان حاصل­خیزی دانش بومی فراهم و رونق علمی جهان اسلام، تجدید و احیا
شود.

 

علم سکولار و علم دینی از منظر سید حسین نصر
و نقد آن/ سید علیرضا صالحی ساداتی

یکی از مباحث مطرح در کشورهای اسلامی از جمله
ایران، مسئلۀ رابطۀ علم جدید غربی با دین است. در اغلب کشورهای اسلامی این موضوع محل
توجه اندیشمندان بوده و طیف های مختلف فکری پاسخ های متفاوتی را ارائه کرده­اند. علیرضا
صالحی در این مقاله به بررسی این رابطه در پاسخ به پرسش های: «مبانی و ویژگی های علم
جدید چیست؟ آیا علم جدید خنثی و بی­طرف است و به راحتی می­تواند در تمدن های دیگر و
جهان بینی های دیگر ادغام گردد و به کار گرفته شود؟ آیا می­توان علم دینی یا مقدس و
به طور خاص­تر علم اسلامی داشت یا نه؟ آیا در اهداف، مبانی، روش ها و نتایج این دو
علم تفاوتی وجود دارد؟ و…» در دیدگاه سید حسین نصر، پرداخته است. در پایان صالحی
چنین نتیجه می گیرد که از نگاه نصر، علم مقدس یا علم دینی با توجه به نقائص و محدودیت­ها
و پیامدهای ناگوار علوم جدید غربی، نه تنها ممکن و مطلوب بلکه نیاز به آن آن­قدر ضروری
است که در غیاب آن، جایگزین های دروغین آن در غرب به صحنه آمده ­اند.

برای دریافت خلاصه کاملی از این کتاب در کتاب ماه علوم اجتماعى، شماره 49 و 50 به بخش ضمائم مراجعه نمایید.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه