اجتهاد؛ شهید نبرد “تحجر” و “التقاط” بحثی در تساهل نظری و عملی

زمان انتشار: ۱۷:۳۴ ۱۳۹۱/۰۲/۲۳

بازخوانی گفتاری در قواعد نظریه پردازی:
مطهری می دانست که چون حوزه به قدر کافی اجتهاد نمی کند عملاً روشنفکری دینی به تلة التقاط می افتد. تحجر و التقاط در یک سیکل مشدد، یکدیگر را تقویت می کنند. وقتی اجتهاد نشد و تحجر، دامنه پیدا کرد. زمینه برای التقاط ایجاد می شود وقتی در التقاطها، افراط شد، زمینه برای تحجر بعدی آماده می شود. تنها یک کلید، این دو قفل را، قفل التقاط و تحجر را تواماً باز می کند و آن کلید “اجتهاد درست دینی” است.

عنوان بحث، “تساهل در حوزه نظر و
عمل” از دیدگاه استاد مطهری است. قاعدتاً این بحث، صبغه نظری خواهد
داشت و ما اینجا به دنبال پروژه های افشاگری عالیجنابی و این قبیل مسائل
نیستیم. فقط در پی آنیم که گفت وگو در حوزه تساهل مقداری شفاف تر شود و
تکلیفمان را با کلمات دوپهلو تا حدودی روشن کنیم. “از اسلام فقط با یک
نیرو می شود پاسداری کرد و آن علم است و آزادی دادن به افکار مخالف به
شرط مواجهه صریح و روشن با آن ها
“.

با این سخن استاد مطهری، دو گروه موافق
نیستند: یکی آنها که گمان می کنند با تحکیم سکوت؛ تعداد موافقین ما زیاد می شوند
و ساکت کردن را با قانع کردن، اشتباه می گیرند و گروه دوم، کسانی که از
تبدیل “معاند” و “مخالف” به
موافق”،
بحث می کنند اما بدون انتظار تغییر مواضع از ناحیه مخالفان و معاندان
.

یعنی از آزادی دادن به افکار مخالف، بحث می شود
اما بدون آن قیدی که استاد مطهری آورده که عبارت بود از “مواجهه
صریح و شفاف با آنها
“.

دوستان گاهی جلوتر هم می روند و به جای آزادی
دادن به مخالف، می شود از تقویت و تجهیز مخالفین و گرفتن دست موافقین و
مانع شدن آنها از دفاع هم سخن گفت
.

مطهری درعصری به عرصه آمد – و آن عصر همچنان
ادامه دارد – که یک گرایش قوی در جامعه فرهنگی ایران، “دین” را
به مثابه عنصری فانتزی و به عنوان دکور صحنه، وارد بحث ها می کرد – و هنوز
می کند – تا از ادبیات مذهبی، یک حاشیه امنیتی و توجیهی برای نشر دکترین
غیردینی بسازد و این بیماری، عوارض بالینیش همچنان حتی بعد از شهادت آقای
مطهری ادامه دارد و شاید به همین علت است که اتحادیه های معرفتی ای که
در همان سالها علیه خط مطهری تشکیل شد اتحادیه های خیلی معنی داری بود.
مطهری در برابر خط تحریف دین، خاکریزی زد که آنها از این خاکریز نمی توانستند
عبور کنند، یا باید او را از پا در می آوردند و یا راهشان را کج می کردند و برمی
گشتند و آنها شق اول را برگزیدند. مطهری، خط تحریف دین را بر سر تضادهای
دوگزینه ای و سؤ الهای گریزناپذیر قرار داد و نگذاشت به اجمال و ابهام
بگذرانند و عبور کنند. مطهری نشان داد
و
هنوز نشان می دهد – که در سطح محور جناحهای مارکسیستی یا لیبرالی که در
بدنه روشنفکری دینی، نفوذ می کردند و می کنند، چه کسانی حضور دارند و چه
اتفاقاتی دارد می افتد. بزرگترها شاید یادشان باشد که مطهری تا زنده بود،
سیبل انواع حملات بود. علتش همین بود که عرض کردم. شهادت بود که مطهری
را از زیر بمباران شانتاژ خلاص کرد. یک دوره ای در همین کشور، کنار مطهری
راه رفتن، هزینه داشت. یک عده دشمن با کینه های شتری که تمام نشدنی بود
و یک عده دوستانی که هر کدام کار ده دشمن را می کنند و هیچوقت بدرستی نمی دانند
بمبهایشان را کجا بریزند. ما نمی خواهیم با پیش کشیدن قصة مطهری که با خون
دل او شروع شد و با خون سر او مُهر خاتمت پذیرفت، گذشته را عوض کنیم و به
تاریخی که سپری شده، دستور بدهیم
.

ا می خواهیم به خودمان دستور بدهیم. به خودمان
دستور بدهیم که تجربه مطهری را که تجربه مهمی بود و برای ما خیلی گران
تمام شد، دوباره تکرار نکنیم. مطهری را به موزه نفرستیم و خود او را تبدیل
به یک فانتزی و تعارف نکنیم. مطهری در شرایط جدید، در جامعه ما یک بار
دیگر به کالبدشکافی احتیاج دارد. باید گلوله ای که به سر او خورد از جمجمه اش
بیرون آورده شود و درست مطالعه بشود که از چه اسلحه ای و با چه استدلال
هایی شلیک شد و باید روشن شود که نقطه عزیمت “خشونت
در صحنه گفت وگوی فرهنگی در این کشور در نیم
قرن اخیر چه کسانی بوده اند
.

مطهری در دوران اغفال، اغفال دینی، یک
“کمیته هوشیاری” تشکیل داد. وقتی لیبرالها و مارکسیستها که آن
دوران، فضای حاکم بر محافل روشنفکری دینی و لائیک ما در قبضه آنها بود، ذهن
بچه ها را در دانشگاهها شرطی می کردند که با شنیدن نام “دین”، به
یاد خرافات بیفتند و از کلمه “جهاد”، به کلمه “خشونت”
منتقل شوند و از
عرفان”، به تخدیر واز کلمة
“تکلیف”، بوی تجاوز به “حقوق بشر” به مشامشان برسد و از
“آزادی”، به “نفی شریعت” منتقل شوند و اسلام را تکه تکه
می کردند و هر تکه ای را متحجرین و روشنفکر مآبها با رویکردی مارکسیستی یا
لیبرالی، در سردخانه های جناحی و خصوصی خود می گذاشتند تا یک وقتی مصرف
کنند، در این شرایط مطهری سر رسید تا این کُدها را یک بیک بشکند و شکست
.

 مطهری، اهل جدلهای مدرسی نبود ولی نمی گذاشت کسانی به نام
نواندیشی، محتوای معرفتی ایمان را در هم بریزند. در عین حال نمی خواست به
هر بهانه ای، در درست کیشی دیگران، تشکیک کند و تعداد مرتدها را تکثیر کند یا
کثیر، نشان بدهد. مطهری از سطح جماعت روشنفکر و مقدس مآب، یک گام فراتر
گذاشت و یک تنه رستاخیز به پا کرد. البته آخوندهای قشری و کم دانی هم
بودند که روزگارش را سیاه می کردند، کسانی که هر “اجتهادی” را
“بدعت” و هر “عتیقه ای” را
سنت”
می دانند و “اصولگرایی” را با “طالبان گری” و تحجر، اشتباه
می کنند
. این که محافل روشنفکری دینی در دهه های چهل
و پنجاه، چرا شدیداً درگیر تأویل دین و تفسیر به رأی در دین و سهل گرفتن
امر تفکر در دین شدند فقط یک علت نداشت اما یکی از اهم علل آن، کم آوردن
محافل روشنفکری دینی ما در مقابل گفتمان لیبرالی و مارکسیستی بود یعنی سر
میز گفت وگو با مارکسیستها و لیبرالها کم آوردند و پا دادند
. فقدان
تئوریسینهای صالح دینی و خلاق، بحرانی است که هنوز هم روشنفکری دینی ما
را رنج می دهد. فقر تئوریک در جامعه روشنفکری دینی ما باعث فقر نظریه پردازی
شد و این باعث می شود که دستشان را برای تکد ی به سوی سایر مکاتب دراز
کنند و امروز به طور خاص، لیبرالیزم، آن هم از نوع قرن هجدهمی نه لیبرالیزم
آغاز قرن 21
.

نسل دهه های 40 و 50 که امثال بنده، جوانترین
آنها بودیم و حالا نسبت به شما پیرمرد محسوب می شویم. در آن محافل، علقه
خانوادگی و شخصی به دین داشتند اما سرشان با دلشان همراه نبود یعنی هر چه
در شبکه واژگانی وارداتی، درگیرتر و آکادمیک تر می شدند، سرشان سنگین تر و
دلشان خالی تر می شد و سر از دل، بیشتر فاصله می گرفت. غافل از این که نمی شود
سوار ترن “هگل” و “مارکس” شد، یا سوار ترن “جان
لاک” و “پوپر

شد و به مدینه فاضلة
اسلام و مدینة النبی رسید. در یک چنین عصر و عرصه ای بود که دو پدیده از
خراسان ظهور کردند و تأثیراتی عمیق بر روشنفکری دینی گذاشتند. یکی مطهری
بود که خدای دقت و انضباط فکری است و به صراحت می گفت که علیرغم بعضی
تشابهات، یک جایی راه اسلام از لیبرالیزم جدا می شود، یک جایی راه اسلام
از مارکسیسم و از فاشیزم جدا می شود و آنجا دیگر نباید از ترس متهم شدن به
املی با کسی تعارف کرد و دیگری، شریعتی است که صدای ناقوس بیداری مذهبی بود
گرچه عاری از دقت اما توأم با صداقت و نقدپذیری
.

امثال ما البته بیشتر
در آن زمان با ذهن و زبان شریعتی، محشور بودیم قبل از اینکه با مطهری و
عظمتهای او آشنا بشویم. برای ما خیلی جالب بود که کسانی چون علی شریعتی و
جلال آل احمد با چه شجاعتی دارند برخلاف مسیر رودخانه روشنفکری ترجمه ای
که از غرب، سرازیر شده، حرکت می کنند؛ دگم های روشنفکری را یکی یکی می شکنند
و جلو می آیند، دگم هایی که غالباً دفاع از غرب و غرب گرایی بود، پرستش مدرنیته
بود،تحقیر ملت خودوتفکیک دین ازسیاست بودوشمابدانید علت تهاجم مجددی هم که
الان در محافل روشنفکری دینی یا لائیک (ولی هر دو لیبرال) علیه شریعتی و آل
احمد شروع شده، همین است
.

علتش این است که این
دو جرئت کردند و دگم های روشنفکری وابسته را شکستند و علیرغم منافع و ایده های
غرب و سکولاریزم و استعمار، وضعیت گرفتند
.

الان آقایان می گویند و می نویسند که آل احمد
چون غرب را نمی شناخت، علیه غرب و غرب زدگی، کتاب نوشت و بحث کرد و به نقد
روشنفکری پرداخت و از
خدمت ها و خیانتهای روشنفکری” بحث کرد و
همین سال گذشته در سالگرد مرحوم دکتر شریعتی در دانشگاه تهران، یکی از همین
آقایان از قول مرادش گفت که علی شریعتی با این همه انتقادی که به
لیبرالیزم و غرب و استعمار کرده، همین انصار حزب الله خودمان است و مطالب انتقادی
دکتر شریعتی علیه نظام لیبرال سرمایه داری و غرب و سکولاریزم را قرائت
کردند و گفتند که ایشان راست افراطی بوده است و دورة این نوع روشنفکری
دینی که غرب ستیز و لیبرال ستیز و استعمارستیز است سپری شده است چون شریعتی
مخالف جامعة مدنی و دمکراسی لیبرال و پلورالیزم و نسبی گرائی است
.

علت حمله به آل احمد و شریعتی، همین است.
شریعتی البته با خیلی از کسانی که امروز خودشان را میراث دار او می دانند
متفاوت بود. او قصد تقویت دین را داشت گرچه شتابزده، و من به یاد می آورم
بخشی از جلسات او را که در مشهد و در منزل پدری من برگزار می شد و عمق
نگرانی و سوزدل را در نگاه و صدای او می دیدم که گاه به دست پاچگی هم
منجر می شد. اما مطهری، کاری کرد که قابل مقایسه با هیچ کس، نه شریعتی نه
آل احمد و نه هیچ کس دیگر، نیست. مطهری که من بعدها او و افکار او را
شناختم تمام مطالعات و محاسبات قبلی را در ذهن ما به هم ریخت. ما کم کم دانستیم
که مطهری بار دو غم را بر دوش دارد. از طرفی غم دفاع از اسلام در برابر
مارکسیستها و لیبرالهای آرتدوکس که در محافل روشنفکری آن دوران، شلتاق می کردند
و امروز بعضی از پیرمردهای آنها هنوز هستند و جزء منادیان اصلاح طلبی ویژه ای
در ایران هستند و کسی هم آن موقع جلوگیرشان نبود، از طرفی هم غم سنگین تر
و غریبانه تر مطهری در دفاع از اسلام و توجیه و تبیین اسلام نزد بچه مذهبی هایی
که مذهبی حرف می زدند اما مارکسیستی فکر می کردند و همین طور پیرمردهایی که
ادبیات مذهبی، مصرف می کردند و نماز هم می خواندند ولی ذهنشان با گاوآهن لیبرالیزم،
شخم و شیار خورده بود و هر آیه و روایتی که می خواندند یا می شنیدند، فوری
باید وارد پارادایم لیبرالی می شد با محتوای لیبرالی، ویراستاری می شد سپس یا
تأیید می شد یا رد می شد و یا تفسیر به رأی و تأویل و دچار تحریف می شد چون
محکماتشان در لیبرالیزم بود نه اسلام
.

مطهری می دانست که چون حوزه به قدر کافی
اجتهاد نمی کند عملاً روشنفکری دینی به تلة التقاط می افتد. تحجر و التقاط
در یک سیکل مشدد، یکدیگر را تقویت می کنند. وقتی اجتهاد نشد و تحجر، دامنه
پیدا کرد. زمینه برای التقاط ایجاد می شود وقتی در التقاطها، افراط شد، زمینه
برای تحجر بعدی آماده می شود. تنها یک کلید، این دو قفل را، قفل التقاط و تحجر
را تواماً باز می کند و آن کلید “اجتهاد درست دینی” است. مطهری را
به این مناسبت است که می شود شهید “نبرد تأویل” دانست. روایتی است
از قول نبی اکرم(ص) خطاب به حضرت امیر(ع) که فرمودند: امروز
(یعنی روز جنگ بدر و احد) ما برای
“تنزیل” می جنگیم و وقتی من نیستم، تو باید با بعضی از همین هایی
که امروز با هم در یک جبهه اید یعنی اصحاب من، بر سر “تأویل”
بجنگی. مطهری شهید “نبرد تأویل دین” است
. کسانی،
هنگام تنزیل دین یا تأسیس یک انقلاب، برای دفاع از موجودیت انقلاب شهید
می شوند. کسانی هم لازم است هنگام تأویل و تفسیر به رأی و تحریف یک دین
یا یک نهضت، برای دفاع از اصالت اش – نه موجودیتش – شهید شوند و فحش بشنوند
چون به محض اینکه موجودیت یک نهضت، تثبیت شد تحریفش شروع می شود. کار
مطهری به این دلایل، از شریعتی و آل احمد به نظر من پیچیده تر و سخت تر بود
و به همین دلیل هم مطهری بیشتر تنها ماند. من به یاد می آورم محافل
روشنفکری دینی آن دوره در مشهد را که نام مطهری را واقعاً با عصبانیت به
زبان می آوردند. مطهری را سمبل یک آدم متحجر و امل که تاب قرائت های جدید
از دین ندارد، می شمردند عیناً در جلسات امل ها، مطهری متهم و به وهابی گری
و گرایش های روشنفکری می شد. برای اینکه می خواست یک خط سومی بین التقاط
و تحجر باز کند و این کار را به قیمت خون خودش کرد و از هر دو طرف هم خورد.
از مطهری، عصبانی بودند چون مطهری در فکر کردن و حرف زدن، دقیق بود. برای
دین، یک هویت فکری مستقل، قائل بوده صریحاً می گفت خط مرزی اسلام و
مارکسیسم را معلوم کنید. خط مرزی اسلام و لیبرالیزم را معلوم کنید.
متشابهات کدام هاست؟ محکمات کدامهاست؟ تا کجا می شود پا داد و در عالم نظر، با
دکترین های لیبرالی یا مارکسیستی و فاشیستی، تسامح کرد و از کجا به بعد، دیگر
نمی شود؟ تا کجا شما اگر حرف بزنید، دارید تفسیر دین و قرائت دین می کنید واز
آنجا به بعد دیگر تکذیب و تحریف دین است و قرائت دین نیست؟ مطهری تحمل نمی کرد
که دین، تبدیل بشود به مضمون تأویل یا ریشخند کسانی که از نقطه عزیمت
غیردینی، به دین نگاه می کنند منتهی ادبیات دین را نیز مصرف می کنند برای
این که مخاطبانشان بچه مسلمان هستند. البته آن دوره در محافل روشنفکری،
بجای کلمة “قرائت”، کلمه “برداشت” رایج بود
. در محافل روشنفکری دینی که جوانترها زمین خوردة
مارکسیسم بودند و پیرمردها تمایلات لیبرالی داشتند، بحث از این بود که
مطهری، برداشت امروزی از دین ندارد. منظورشان چه بود؟ منظورشان این بود که
مطهری، تأویلات مارکسیستی از دین را پس می زند. تأویلات لیبرالیستی از دین را
هم پس می زند و بالاخره هم یکی از همین محافل روشنفکری دینی این چنینی
بود که اسلحه برداشت و مطهری را ترور کرد. گروه فرقان برای شما شاید
ناشناخته باشد. گروه فرقان خود را به عنوان یک جریان نواندیش دینی، جریان
روشنفکری دینی مطرح می کردند و معتقد بودند که قرائتی مدرن و امروزی از
قرآن و از دین دارند و قرائت مطهری، قرائت آخوندی سنتی و واپسگراست و درست
روشنفکرترین آخوندهایی که در این مملکت بودند، مطهری و بهشتی و امثال
اینها را در لیست ترور قرار دادند و اولین گلوله خشونت، گلوله در جواب فکر و
اندیشه، از همین محافل به اصطلاح نواندیشی دینی شلیک شد به سمت یک
آخوندی که نه اهل تحجر است و نه اهل التقاط و تنها آمده تا دین را با
استدلال، بیان می کند و شیطنت های ژورنالیستی هم بلد نیست. حقه بازی هم نمی داند
. اینها دست به خشونت علیه او زدند و او را از
سر راه برداشتند. اما بعد از این که او را زدند تازه مطهری مطرح شد. گروه
فرقان، رویکرد تفسیر به رأی قرآن با گرایشات چپ روشنفکری مذهبی بود، هر
کسی، این را نداند، بدیهیات تاریخ دو سه سال اول انقلاب را نمی داند. آنها
به صراحت در جزوه هایشان آوردند که ما قرائت جدیدی از دین آوردیم و این
قرائت، امروزی و مدرن است و با دین امثال مطهری نمی شود امروز جامعه را
اداره کرد و حکومت تشکیل داد و انسان ساخت. البته خود مطهری قبلاً گفته
بود که این قرائتهای جدیدی که بدون متدولوژی و بدون اصول، صورتبندی می شود
اینها همان اندیشه های ماد ی چپ یا ماتریالیزم راست هستند که وارد پوست دین
می شوند و با ادبیات مذهبی حرف می زنند تا از بین بچه مسلمانها در دانشگاه
یا غیردانشگاه، سربازگیری کنند. خود مطهری در مقدمة کتاب “علل گرایش به
مادی گری
، بحث ماتریالیزم در
ایران و شگرد جدیدش را به عنوان یک معضل، مطرح می کند. از “الحاد
نقابدار” حرف می زند و در آن سالها کم کم نام مطهری به عنوان
تئوریسین برجسته ودقیق دینی و به عبارتی، سرویراستار تفکر دینی که بدون
هیچگونه محافظه کاری، غلطگیری می کند و بدون استفاده از ادبیات چپ یا
لیبرالی و خارج از پارادایم غربی و شرقی، از ارزشهای اسلامی، دفاع می کند کم
کم در ذهن ما حک شد که باید به مطهری نگاه کرد و به او باید توجه کرد و
حرفهای مطهری در آن وانفسای جوسازیهای محافل روشنفکری، ارزش شنیدن را
دارد، گوش کنیم بینیم چه می گوید او خیلی هو شد. این چیزهایی که امروز شما
در بعضی از روزنامه ها علیه بعضی از افراد می بینید، یک دهم آن غوغاهایی
است که علیه مطهری یا بهشتی در آن سالها می شد. همه جا می گفتند که جلوی
آقای مطهری، دقیق و مستند، حرف بزنید، با معرکه گیری و هوچی گری نمی شود. یکی
یکی جمله هایتان را با دقت گوش می کند و به پرسش می گذارد. با هوچی گری نمی شود
تحول در فکر دینی ایجاد کرد. دانش می خواهد و متد و امانتداری
.

با شارلاتان بازی، نمی شود
گفتمان جدید دینی ساخت. و باز به یاد می آورم جلسه ای را که بعضی از سران
سازمان مجاهدین خلق (منافقین) که آن موقع مالک تمام عیار فضای روشنفکری
دینی در ایران بودند و در آن دوران، هر کسی به اینها انتقاد می کرد یا به
گفتمان اینها که مد عی نواندیشی دینی بودند انتقاد می کرد واقعاً در فضای
دانشگاه و روشنفکری، له می شد و نمی شد جلوی اینها در آن شرایط ایستاد چون
مارک مرتجع و فاشیست جزو ابتدایی ترین مارکهایی بود که به پیشانی آدم می خورد
.

در جلسه ای در مشهد من
یادم هست که بعضی از سران مهم اینها بودند که الان خارج از کشور هستند
تمام اصول مارکسیسم را در همان جلسه از قرآن استخراج کردند و با خوشحالی
می گفتند که ما داریم به قرآن، خدمت می کنیم و این قرائت جدید از قرآن و
دین است. جلسات دیگری هم مشابه آن بود که مقداری پیرترها بودند و آنها
قرائتهای لیبرالی از قرآن و دین، سرهم می کردند هر چه در قرآن، جهاد بود،
شهادت بود، آیات قتال بود، امر به معروف و نهی از منکر بود، آیات مربوط به
تعزیر و قصاص بود، می گفتند متأسفانه نمی شود اینها را از قرآن بیرون کشید پس
یک جوری باید اینها را ماستمالی کرد چون اینها مربوط به قرائت سنتی دین
است. یعنی آنها که گرایشات چپ مارکسیستی داشتند، قرائت جدیدشان از دین این
بود که هر جا صحبت از عبادت و تقوا و معرفت و آگاهی و قیامت و غیب و معاد
بود، تأویل می کردند و می گفتند اینها نیست و دین، فقط سیاست است، اسلام یک
فرقه سیاسی است اصلاً، اسلام دین شمشیر و خشونت است و در محافل لیبرالی
می گفتند اصلاً اسلام ربطی به سیاست ندارد و آن شمشیر و تازیانه هایی هم
که دست پیامبر(ص) و علی(ع) بوده است، بیجا بوده است پارسال من در یکی از این
مجله ها دیدم در تمثالی از حضرت علی(ع) که ذوالفقار در دست دارد، ذوالفقار را
برداشته اند و گل به جای آن گذاشته اند. ذوالفقار را هم از دست علی علیه السلام
بیرون کشیده اند و به جایش دسته گل گذاشته اند! ذوالفقاری که معاویه
نتوانست از دست حضرت علی(ع) بیرون بکشد، شما از دست علی(ع) بیرون می کشید؟

مطهری می گفت اسلام، هم جهاد دارد، هم عبودیت
و تقوا و هم مراعات ظریفترین حقوق بشر، حقوق کودک، حقوق زن، و حتی در باب
حق و حرمت حیوانات و اشیأ و گیاهان، ظریف ترین دقت ها را دارد و در عین حال
اگر لازم شد برای
دفاع از حقیقت” و برای “عقب زدن
خشونت”، دست به خشونت مشروع و قانونی به نام جهاد هم می زند که تازه
آنجا هم حساب و کتاب دارد و خشونت افسارگسیختة حیوانی نیست. خوب اینها در
همین محافل تحت همین عناوین سربازگیری می کردند. شخصیت های دینی مثل حافظ
و حلاج و خیام را تحریف کردند و بعد به سراغ تحریف مفاهیم دینی هم آمدند
. آقای مطهری، رهبران این جریان را صریحاً
“ماتریالیزم منافق” و بدنه آن را “ماتریالیزم اغفال شده”
می نامد. ایشان می گوید من قبول دارم که برداشتها و قرائتها هر اندازه هم
بی غرضانه باشد، همیشه یک جور از آب در نمی آید و توجه دارم که تدبر در
قرآن، حق هر مسلمانی است و مخصوص آخوندها نیست. در انحصار فرد و گروهی نیست.
اما بحث تحریف و تفسیر به رأی، تحت عنوان “قرائت جدید” چه می شود؟
آقای مطهری می گوید خیلی از افاضاتی که تحت عنوان برداشتهای جدید و فهم
مدرن از دین، ارائه می شود، مسخ و تحریف دین است، برداشت و تفسیر نیست
. ایشان می گوید من فعلاً فرض را بر این می گذارم
که اینها خائن نیستند و اغفال شده اند و با همین زبان با اینها مخاطبه می کند
. می گوید چرا ایمان به “غیب” را ایمان
به “مبارزه مخفی” می خوانید و آن را قرائت جدید از “ایمان به
غیب” می نامید؟! چرا “آخرت” را به
نظام
برتر در همین دنیا” تفسیر می کنید؟ چرا “صلوة” را “ارتباط
حزبی” و الله را “تکامل مطلق” می خوانید؟ کلمات، معنی دارند،
مرز دارند. چرا باید با ادبیات لیبرالی یا مارکسیستی حرف بزنیم تا به ما
بگویند روشنفکر؟ چرا؟ اینها قرائت دین نیست. اینها قرائت بازی با دین است
. می بینیم که مطهری بنا ندارد در امر تفسیر دین،
تساهل کند بلکه خیلی مصر و دقیق می ایستد. ایشان هم از جریانات چپ
روشنفکری که منافقین در آن دوره سردمدارش بودند، شدیداً انتقاد می کند هم
از جریان لیبرالی و راست در روشنفکری دینی که در رأس آن امثال مرحوم بازرگان
است. مطهری با این که رفاقت دیرینه ای با بازرگان داشت شدیداً از او
انتقاد می کند و می گوید تو از منظر پوزیتیویسم و ساینتیزیم به دین نگاه می کنی.
اگر هم قصدت خدمت به دین است این روش درستی نیست. این دفاع از دین
نیست، این سپر انداختن در مقابل مهاجمین به دین است. مطهری در مقابل هر دو
جناح ایستاد. غیر از این که در مقابل جریان متحجر هم ایستاد. ایشان از
سلسله جنبانان اجتهاد در عصر جدید است. منتقد صریح اللهجة اخباری گری و طالبان گری
در جهان تشیع بود. این گرایش طالبان گری هم متأسفانه عین آن گرایش نواندیشی
دینی هنوز در بین ما حضور دارد و فعال است. بنابراین نتیجه می گیریم رسالت
مطهری در هر دو جبهه هنوز باقی است
.

من بحث تساهل
در حوزة حکمت نظری” را با اشاره ای به مسئله قرائات مختلف از دین و
نظر استاد شهید مطهری در این خصوص می بندم. بعضی سرتاسر دین را مجمل و
متشابه و قابل برای هر قرائت و تفسیری می دانند و نتیجه هم می گیرند که
همه قرائات، درست است یا اگر کوتاه بیاییم، همة قرائات، محترمند. اما آقای مطهری
اصالت الحقیقتی است. اصالت القرائتی نیست. کسانی که “شک” را نه
تنها به عنوان “متدلوژی” بلکه حتی به عنوان “ایدئولوژی”
برگرفته اند، مطهری را در تفسیر دین، انحصارطلبی می دانستند که فهم خودش را
درست می داند و برداشت اینها را التقاطی، مارکسیستی و لیبرالیستی با نقاب
اسلام می داند. مطهری درباره
برداشت” یا “قرائت”، همان متدلوژی
اجتهادی و جواهری را قبول دارد. او معتقد است که دین، محکمات و نصوصی دارد
و ظنیات و متشابهاتی دارد
. در محکمات آن که جای قطع است، یک قرائت
بیشتر ممکن نیست. اینجا هر کس بگوید قرائت های مختلف است و من هم یک قرائت
جدید دارم، می خواهد تحریف و تفسیر به رأی یا تکذیب کند. در قطعیات دین و
عقل، و آنجایی که نص و محکمات است، یک قرائت بیشتر امکان ندارد. این نظم تفسیری،
مخصوص دین هم نیست. در تمام علوم همین گونه است. در همة علوم و معارف،
محکمات و اصولی هست که اگر کسی خلافش را بگوید، نمی گویند که او نیز عالمی
در این علم است بلکه می گویند او منکر این علم است. چون اکسیوم ها و اصول
موضوعة آن علم را قبول ندارد
. اما در متشابهات و ظنیات، مطهری قبول دارد که
اینجا اختلاف قرائت و تکثر فهم و برداشت، وجود دارد. هم یک تفکر می تواند
تجدیدنظر کند و فتوایش عوض شود و هم متفکرین دینی متعدد می توانند با هم
اختلاف داشته باشند ولی این در حوزة ظنیات و متشابهات است نه قطعیات
.

در این حوزه نیز ایشان شرط می گذارد، شرط
عقلایی. و آن این است که اینجا هم هر قرائتی، حجت نیست. هر کسی شب خوابید
و صبح بیدار شد نمی تواند بگوید من یک قرائت جدیدی از دین پیدا کرده ام. او
باید در این فن، کارکرده باشد. مثل پزشکی، معماری و مهندسی و هر فن دیگری است.
متخصصین هر فن در محکمات آن علم، بیش از یک قرائت ندارند و در متشابهات
آن، حق قرائت ها و تجدیدنظرها و اختلاف ها وجود دارد اما برای چه کسانی؟ چه
کسی حق دارد یک قرائت جدید در معماری بدهد؟ کسی که معمار باشد. کسی که
متدولوژی تفسیر دین را نمی داند، کسی که اصول دین را قبول ندارد، آیا می تواند
در فروع دین، قرائت جدید بدهد؟ در هیچ حوزه علمی، هیچ یک از عقلأ، این
اجازه را نمی دهند، چرا باید در حوزه معرفت دینی، این اجازه را داد؟ این پاسخی
است که مطهری به بحث “قرائات” می دهد. حال اگر کسی در این حوزه
آمد و نظراتی را مستدل و با متدولوژی درست، ارائه داد، آری همة آن قرائات،
محترم و مأجور هستند. چنانچه که الان متکلمین، فقهأ، مفسران و… با اینکه
در برخی فروع و مسائل (نه در همه چیز دین)، گاه اختلاف دارند و هر متفکری
هم خودش و هم مقلدین و تابعینش مأجورند. این باز بدان معنی نیست که همة
آنها درست می گویند. خیر، نمی شود چون نظریة متضاد یا دو نظریة متناقض، همگی درست
و صراط مستقیم باشند، یکی درست
می گوید
و بقیه غلط می گویند یا اصلاً هیچ یک درست نمی گوید. اما همه محترم و
مأجور است برای اینکه از راه منطقی و درست و معقول آمده اند. والا اگر کسی
این مرزی را که مطهری کشیده است قبول نداشته باشد دیگر قرائت و قرائت بازی،
یعنی هرج و مرج. یعنی استبداد
. یعنی من و قرائت من، ملاک است نه حقیقت.

و معنی این قرائت بازی ها، آن است که شما به
دشمن خودت، و به مستبدین هم اجازه می دهی که بگویند: قرائت من از دین،
این است و براساس آن هم عمل می کنم. اگر وارد قرائت بازی بدون متدولوژی،
شدید، معنی آن این است که به مستبدین هم اجازه داده ای که قرائت خود
را داشته باشند و آن را علیه تو اعمال کنند آن وقت دین و قرآن و اخلاق و
همه چیز پا در هوا است. این تساهل در تفسیر دین و قرائت از دین، بمعنی نفی امکان
داوری له یا علیه قرائات است و نوعی آنارشیزم معرفتی است
.

بخش دوم و آخر عرایضم
مربوط به دیدگاه آقای مطهری در مورد “تساهل در حکمت عملی” است.
گفتم که مطهری، هم با انجماد دینی و طالبان گری صریحاً در افتاد (مثلاً در
“کتاب اسلام و مقتضیات زمان”، مطهری را ببینید که خیلی از دگم های
جامعه مذهبی را شکسته است. بحث تحریفهای عاشورا را ببینید. در زمان او نقد
روضه و روضه خوانی، جرأت بسیاری می خواست. ایشان صریح گفت چرا روضة دروغ
می خوانید؟ بحث حجاب، بحث حقوق زن، مباحث حقوق بشر، سوسیالیزم و سرمایه داری
و مباحث دیگر)، از طرف دیگر با نواندیشی انحرافی دینی درافتاد که با عنوان
“تفسیر مدرن” و “برداشت جدید”، تأویلات غیردینی از دین می کردند
و من اینجا یک جمع بندی کنم و وارد بخش دوم عرایضم بشوم در حالی که
همچنان منتظر برادر عزیزمان [آقای مهاجرانی] نیز هستیم و آن این است که برادران
و خواهران، این نکته مهم است و امروز به درد نهضت و انقلاب ما هم می خورد
چون حکایت همچنان باقی است. آن دو نوع مخالفت با مطهری هم همچنان باقی
است. به نظر من این “صلابت”، یکی از درسهای بزرگ مطهری برای ما
است. امروز ما باید این نتیجه را بگیریم که انقلابی که با “یقین”،
شروع شد با “شک”، نمی تواند ادامه پیدا کند
. انقلابی
که با “یقین”، شروع شده، با “یقین” باید ادامه پیدا می کند.
با
شک” نمی تواند ادامه پیدا کند. تا خود
انقلابیون در انقلاب، شک نکنند، دیگران جرأت نمی کنند در آن انقلاب، شک
کنند. تا خودمان در خودمان شک نکنیم و اسباب شک به وجود نیاید، دیگران
جرأت نمی کنند به ما شک کنند. انقلاب و دین با بهای سنگینی بدست آمده و
ارزان نباید از دست برود و در واقع، مطهری به ما آموخت که با صدای بلند
بگوییم: ما از درب پشتی، وارد تاریخ نشده ایم تا پاورچین از تاریخ، خارج شویم
یا کسانی بتوانند ما را از تاریخ، بیرون کنند. ما روز روشن، دروازة تاریخ را
کوبیدیم و وارد شدیم و بنا هم نداریم آن را ترک کنیم. اگر مخالفین ما نمی توانند
ما را تحمل کنند، ترجیح می دهیم آنها تاریخ را ترک کنند. این استدلال
مطهری، استدلال درستی بود. عده ای لیبرالیست یا مارکسیست بودند. ولی می خواستند
مذهب را هم مصرف کنند چون فکر می کردند “مذهبی حرف زدن” در جامعه
مذهبی و در دانشگاه بین بچه مسلمانها، یک رانت است، رانت قوی برای جلب
افکار عمومی است لذا سخنان خود را با ادبیات مذهبی، ترویج کردند و مطهری جلو
این اغواگری آنها را گرفت و البته قیمتش را هم پرداخت و این بود که عرض
کردم
شهید نبرد تأویل” است و این نبرد همچنان و
شاید همیشه ادامه دارد تا حال بحث در حوزة نظر و فهم دین بود
.

و اما در باب تساهل در حکمت علمی، مطهری چه
موضعی گرفت؟ “تولرانس”، یک مفهوم غیردینی و لیبرالی است و من فرض
می گیرم که همه حضار محترم، این را می دانند که تولرانس و تساهل، غیر از
تسامح و رفق و مدارا در فرهنگ اسلامی است. البته مصادیق مشترکی هم دارند
ولی از نظر تئوریک، توجیه آنها با هم متفاوت است. از نظر علل تاریخی نیز با
هم متفاوت هستند. راجع به مدارا و تساهل اسلامی، تأکید بر حقوق بشر، رعایت
ظرفیت مردم، آیه و حدیث زیاد وجود دارد که من وارد آنها نمی شوم و فرض می کنم
این هم روشن است که چرا یک دفعه، بحث “خشونت و تساهل”، چند سال
است در ایران و یکی دو دهه است در سطح جهان و جهان اسلام از طرف رسانه های
غرب، باب شده است و چرا مسأله اصلی شده است مسأله خشونت و تساهل؟ و فرض
ما این است که دوستان همه با هم توافق داریم که اگر یک دین در صدر
فهرست همه ادیان ضد خشونت باشد آن، اسلام است که برای حرمت مردم و حیثیت
و آبروی آنها و برای هر قطره خونشان، حرمت قائل است و وقتی برعلیه فردی
بی گناه، اعمال خشونت شود، اگر بدنش سرخ بشود دیه اش اینقدر، اگر کبود بشود
اینقدر و… در دنیا عذاب و در آخرت هم عذاب، ولی چرا، این اسلام که دین جهاد
و عطوفت است، دین مدارا و خشونت – هر یک در جای خودش – است، چرا ناگهان
متهم شده به دین خشونت؟ آن هم از طرف بلوکی که خودش رکوددار خشونت در
دنیا است یعنی نظام لیبرال سرمایه داری؟ چون هژمونی لیبرال سرمایه داری، اصولاً
رکوردار خشونت در کل تاریخ بشر تا امروز است و عظیم ترین جنگهای بین المللی
را و زر ادخانه ها و سلاح های میکروبی و کشتار جمعی را در جهان دارند که در
تاریخ سابقه نداشته است و اینها همه جزء سوغاتهای مدرنیته است. همین الان
که ما اینجا نشسته ایم، کلاهکهای هسته ای برای هر کدام از ما سهمی آماده شلیک
گذاشته اند، و آن وقت اینها دارند در دنیا علیه خشونت، صحبت می کنند. کسانی
که در ویتنام، سر یک بچه را می گرفتند و جمجمه او را می کوبیدند به درخت و
وقتی متلاشی می شد، قاه قاه می خندیدند، کسانی که در حلبچه، بمبهای شیمیایی
ریختند و پنج هزار زن و بچه را روز
روشن
کشتند و صدای آن در دنیا هم در نیامد، آن وقت اینها به بچه مسلمانهایی که
در خط مقدم جبهه هم وقتی راه می رفتند، مراقب بودند پای شان را روی مورچه ها
نگذارند خشونت طلب می گویند یعنی آنهایی که برای صبحانه، آدم، کباب می کنند
به اینها که حریم انسان بیگناه را حریم خدا می دانند، اتهام خشونت و مظاهر
خشونت می زنند؟! این صحنه را من دیده ام که در خط مقدم جبهه زیر آتش
خمپاره، حواسش بود که مورچه ها را له نکند. به این بچه ها می گویند خشونت طلب!
آنوقت منادیان مدارا و تسامح، کسانی شده اند که هر لحظه دگمه ای را فشار بدهند
میلیونها انسان را در دنیا می کشند. آیا کلمات معنی شان عوض شده است؟! اینها
چرا بحث خشونت و تساهل را دم گرفته اند من روی این قضیه خیلی فکر کرده ام
.

مدرنیته، سه فرزند به نامهای “لیبرال سرمایه داری”،
“مارکسیسم” و “فاشیسم” دارد که در نیم قرن اخیر بزرگترین مظاهر
خشونت تاریخ بشر بوده اند. این هر سه فرزندان مدرنیته و پدران خشونت
هستند. “خشونت” در آکادمیهای غرب، تئوریزه و در لابراتوارهای غربی،
تبدیل به تجهیزات کشتار جمعی شد. کجا خشونت تئوریزه شد و آن وقت به چه
کسانی می گویند خشن؟ به جوانانی و ملتی که از شرف خودشان دفاع کرده و می کنند!
شما می خواهید جوهر مقاومت را بشکنید، می خواهید بگویید دوران انقلاب و مقاومت
در برابر ارباب دنیا به سر رسیده است. منظورتان از خشونت، مقاومت و جهاد است
والا شما پدران و مادران خشونت، هر دو هستید. چرا انقلابیون که از شرف و حقوقشان
دفاع می کنند در تبلیغات آقایان در درون و بیرون کشور و در سطح جهان، متهم
به خشونت می شوند؟ این نوع بحث “تساهل”، در واقع، فراخواندن به
تسلیم و ترک جهاد است. این که “مجاهدین”، می شوند
خشونت گرا” و وابسته ها و خائنین، می شوند
عقل گرا و ملایم و متین
!، اینکه می گویند دوران
جدید، دوران وداع با مقاومت و وداع با انقلابهاست، اینها همه معنی دارد.
اینها یک پروژه تبلیغاتی و جنگ روانی از طرف هژمونی لیبرال سرمایه داری
علیه ملتهای جهان سوم است. این اندیشه تولرانس، غیر از مدارا و تسامح
اسلامی است، ما معتقدیم که اسلام، بزرگترین پشتیبان “تسامح
حداکثر” و “خشونت حداقل

است.

تسامح و جذب در حد اعلی” و “خشونت و دفع در حد ضرورت، این است پیام اسلام
و انقلاب و این عقیده تمام بچه هایی است که برای انقلاب و اسلام از جان
خود گذشتند و باز هم خواهند گذشت. اما اندیشه تولرانس که غیر از مدارا و تسامح
است چطور پیدا شده؟ و چرا دارد ترویج می شود؟ من عرضم را با این توضیح به
پایان خواهم برد و امیدوارم بعضی از عباراتی که به کار می برم منشأ
سوءتفاهم های جدیدی نشود. اقتصاد آزاد،اخلاق آزاد، احزاب آزاد و جوهر این
مفهوم خاص از آزادی و تساهل، به معنای “سعادت انسانی” در مفهوم
لیبرالی و سرمایه داری آن مربوط است. اساساً اینها قایل به حق و باطل
نیستند
. تولرانس و تساهلی هم که مطرح می کند با این
مبناست
.

ریشه تئوریک اش این است که اصلاً حق و باطل
یعنی چه؟ اصلاً چه کسی گفته که حقیقتی هست؟ کی گفته حقیقت آن قدر مهم
است که باید به خاطرش خودی و غیرخودی داشت و مرز کشید؟ کی گفته حقیقت
ثابت و دست یافتنی است. تازه اگر هست چه کسی گفته که قابل کشف است؟ بلکه
هر کسی یک قرائت از حقیقت دارد. یکدسته از اینها می گویند
“حقیقت”ای در کار نیست. یکدسته می گویند اگر هم هست به ما مربوط
نیست و دخالتی در سعادت انسان ندارد. دستة سومی می گویند که اگر
“حقیقت مربوطه”ای هم هست، قابل فهم و کشف قطعی مطلقاً نیست و
هر کس سهمی دارد و دسته چهارمی می گویند قابل درک هم که باشد، اصلاً مهم
نیست و آنقدر اهمیت ندارد که براساس آن صفبندی کنیم و خودی و غیرخودی و جهاد
و خشونت و… راه بیفتد. پس “حقیقت”، یا نیست یا اگر هست، قابل دستیابی
و دسترسی نیست. مجمل و مبهم است و تشخیص قطعی از آن نمی توان حاصل کرد و
امکان داوری در آن نیست. ریشه اینها همان مفهوم خاص است از اندیویدالیسم
سرمایه داری است که استاد مطهری به آن اشاره می کند باید به ارتباط این
مفهوم از آزادی دموکراتیک و تولرانس عقیدتی با نوع خاصی از مواجهه حقوقی
که همین آقایان بامفهوم “مالکیت” و رویکرد لیبرال در باب
“معیشت” دارند توجه می کنیم و از خودمان بپرسیم که چرا در رأس
فهرست این
 
CivilSociety
،
امنیت سرمایه گذاریهای ربوی است؟ چرا؟ چرا از اینجا شروع می کنید؟ چرا ما در همة
“حقوق طبیعی” در رویکرد جامعه مدنی جان لاک، حق “مالکیت
خصوصی

است؟ بدون حد و مرزی
که عدالت در مورد آن اعمال شود. اینها سؤ الات مهمی است. این سؤ الات را
نمی گذارند بپرسیم. در محافل دانشگاهی هم نمی گذارند بپرسیم. متفکرینی که در
غرب این سؤ ال را کردند کتابهایشان در ایران ترجمه نمی شود. هیچ کس هم
نمی پرسد چرا این کتابها را ترجمه نمی کنید؟ چرا یک فیلسوف لیبرال سرمایه داری
درجه 3 تمام کتاب ها و مقالاتش در ایران ترجمه و ترویج می شود در دانشگاهها
و یک حزب منادی و بوقچی دارد، چندین مجله و نشریه افکارش را دارند نشر می دهند
اما، فیلسوفان درجة یک و دو که در همان اروپا بارها و بارها امثال او را نقد
کرده اند و ده ها برابر آثار عمیق تر دارند، چرا ترجمه نمی شود در ایران؟ چرا
مافیای روشنفکری، این دیدگاه ها را بایکوت کرده اند؟ چرا؟ من از مافیای
روشنفکری صحبت کردم ضمن این که کاملاً به ضرورت “روشنفکری
دینی” معتقدم که الان جایش نسبتاً خالی است. روشنفکری دینی باید
اصالتهای مبنایی را از دین بگیرد و مجال جولان و نواندیشی و طرح سؤ الش را
از طریق تحصیلات آکادمیک جدید اخذ کند. در تعامل حوزه و دانشگاه است که
روشنفکری دینی به شرطی که او لاً “روشنفکری” باشد یعنی خلاق و
مولد باشد نه مترجم و مقلد، و ثانیاً دینی باشد نه التقاطی و اهل تفسیر به
رأی، ضرورت این روشنفکری دینی کاملاً مورد قبول است
.

یکی از اصول این نگرش که الان در ایران هم
تبلیغ می شود می گوید که “دولت”، هم در عرصه اقتصاد و هم در عرصه
فرهنگ، باید بی طرف باشد. این نظریة “دولت بی طرف”، از کجا آمده
است؟ کسی که یک جلد کتاب تاریخ فلسفه سیاسی در غرب را خوانده باشد، می داند
از کجا آمده است. نظریة “دولت بی طرف
می گوید که دولت و حکومت در عرصه اقتصاد، بی طرف است یعنی
نباید دغدغه عدالت داشته باشد. بازار آزاد و رقابت آزاد و فقط نظم و امنیت و
آزادی برای رقابت کافی است. نظریة “دولت بی طرف” در عرصه فرهنگ، می گوید
دغدغة “حقیقت” نباید داشت. دولت فقط مسئول امنیت و نظم و آزادی
است. دغدغه حفاظت از عدالت و حقیقت و پس زدن تهاجماتی که به حقیقت و
عدالت و ارزشهای انسانی می شود، به دولت مربوط نیست
. این
نظریة “دولت بی طرف” که دولت، در آن شخص ثالث است و نباید در حوزة
عدالت و اخلاق، دخالت کند از کجا آمده است؟ البته توجه بدهم که منظور بنده،
دفاع از “دین دولتی”، و “دین بخشنامه ای” یا “اقتصاد دولتی
و بخشنامه ای” نیست. فرق است بین دین دولتی و دولت دینی
.

ما از دولت دینی داریم حرف می زنیم نه از
دین دولتی، و فرق است بین اینکه شما سیاست و فرهنگ و اقتصاد را به چشم
بازار آزاد نگاه کنید و بگویید همه چیز بازی است و قواعد بازی را رعایت کنید
و بروید جلو
!! خوب، قواعد این بازی ها را چه کسی معلوم کرده؟
داور این بازیها کیست؟ فرق می کند که این ایده را بگویید یا قایل باشید که
دولت، ضمن پرهیز از دولتی کردن دین و اقتصاد و فرهنگ و سیاست، ضمن پرهیز از
اینکه دائماً حزب های دولتی و روزنامه های دولتی راه بیندازد، در عین حال
مسئول است،. در حوزه اقتصاد، مسئولِ “عدالت” و در حوزة فرهنگ، مسئول
حقیقت” است. در آن تفکر، دولت فقط
“ژاندارم امنیت” و “ضامن آزادی
است و دیگر هیچ. یعنی نظارت و ارشادی نباید باشد. اینها می گویند
اگر گفتی “ارشاد”، این توهین به انسان و بشر است.
“ارشاد”، ولایت و هدایت و این نوع گفتمان، اینها همه توهین به
بشر است. چون وقتی می گویی “هدایت”، مفهومش این است که یک
افرادی هستند که شعورشان نمی رسد و قبلاً هدایت نشده اند. وقتی تو از
“هدایت” و “ضلالت” حرف می زنی، به یک عده ای توهین می کنی!!
کلمة “هدایت” در این تفکر، توهین و تجاوز به حقوق بشر است.
بنابراین نه فقط آزادی و تساهل بلکه معنی “برابری” هم در این
منطق، تحریف می شود. آقای مطهری معتقد است ارتباط لیبرالیزم با سرمایه داری
در آغاز دوره رنسانس، یک تقارن اتفاقی نبوده است. من فکر می کنم که این
کشف مهمی است
. نمی گویم کسی قبل از او این را نگفته است.
چرا. کسانی قبل و همزمان با او این را گفته اند، اما زاویه نگاه مطهری،
زاویه نگاه برجسته ای است. ایشان معتقدند که ارتباط لیبرالیزم با سرمایه داری
در آغاز دوره رنسانس، یک تقارن اتفاقی نیست. فلسفه لیبرال آمد تا سرمایه داری
را و نظام طبقاتی را تئوریزه کند و توجیه و تطهیر کند
. لیبرالیزم،
جاده صاف کن فاصله های طبقاتی و نظام سرمایه داری است و مخالفت طنزآلود
متفکران لیبرال با هر گونه “اصول گرایی ایدئولوژیک
، بیهوده
نیست بلکه یک واکنش حساب شده از طرف پاسداران فرهنگ سرمایه داری و اخلاق
اباحی مسلک است و اینها نشان می دهد که چرا
معرفت شناسی
حسگرای لیبرال”، تمام توانش را برای نسبی کردن ارزشها، برای شخصی
کردن حق و حقیقت و عدالت گذاشته و تمام توانش را گذاشته برای معطوف کردن
گرایشات اخلاقی جامعه به سمت “اصالت لذت
و “اصالت سود” که هستة فلسفه اخلاقی لیبرالیزم است.

مطهری نشان داد که اینها همه اضلاع یک
موجودیت هستند و بر هم سوار می شوند و یک تمدن حیوانی را تشکیل می دهند.
طبقه جدید سرمایه داری اروپا که چیزی نبود و تازه داشت چیزی می شد، برای
رشد کردن، احتیاج داشت به اباحی گری در اخلاق و ارزشها و دیانت و عدالت
.

این احتیاج را لیبرالیزم برآورده کرد برای
این که لیبرالیزم، زیادت خواهی را، دین سکولار را، مصرف پرستی و اقتصاد آزاد
را، توسعه را، مالکیت نامحدود را تئوریزه کرد و اینها امکان نداشت مگر بعد از
حذف – به قول آقایان – جزمهای اخلاقی و عقیدتی
.

آن جزمها باید بشکند.
باید اخلاق و ارزشها و دین، همه نسبی و شخصی و خصوصی بشود و اعتبار خود را از
دست بدهد، تا بشود این کارها را کرد و در رأس همه هم، دستکاری عنصر دیانت و
دین و معرفت دینی بود و این کار از 20 سال پیش در جهان اسلام، در مصر، شمال
آفریقا، توسط کسانی مثل نصرحامد ابوزید، در شبه جزیره هند و پاکستان کسانی
مثل فضل الرحمان و کسانی مثل محمد آرکون و دیگران شروع شد و بعد از 10 سال،
مقلدین و مترجمین درجه 2 آن در ایران شروع کردند به نسبی کردن دین و
شخصی کردن اخلاق و تفکیک دین از سیاست و همه اینها در راستای تلاشهای
اصلاحات سرمایه داری و آمریکایی است. و این کار 20 سال است که در جهان
اسلام، شروع شده است. از وقتی که صدای امام در گنبد تاریخ پیچید و
“جنبش بیداری دینی” در جهان اسلام ایجاد کرد احساس کردند باید آتش
این فوندامنتالیزم را خاموش کنند به قول خودشان. از طریق جنگ و محاصره نشد
حال از طریق متلاشی کردن هسته فکری و معرفتی انقلاب، این کار شروع شده و
هنوز ادامه دارد
.

کمترین لازمه
لیبرالیزم، سکولاریزه کردن دین، مادی کردن نهاد دین، به زمین آوردن خدا و حقیقت
برای تأمین منافع سرمایه داری بود. لازم بود آخرت، نفی بشود یا تأویل بشود،
دکترین “کمال و کمال طلبی”، مسخره شود، مفاهیمی مثل ایثار، انفاق،
زهد، قناعت، جهاد، شهادت، توکل، همه مسخره شوند و تشدید جنون آمیز سیکل تولید و
مصرف هم در نظام آکل و مأکولی سرمایه داری، تشدید شود. نتیجه این می شود که
دین و اخلاق، امری خصوصی اند و در مسایل خصوصی باید تساهل و تولرانس داشت،
هر کسی سلیقه ای دارد، هر کسی به سلیقه خودش عمل می کند. دین و ارزشهای
دینی، مال یکشنبه ها در کلیسا و جمعه ها در نماز جمعه، اما اگر قرار شد دین و
اصول عقیدتی دین و عدالت علوی که بیخ خِر مسئوولین و متصدیان اختلاس چی
و رشوه خوار را می گیرد و می کشد پایین و حاکمان سوءاستفاده چی را با مغز بر
زمین می زند، آن عدالت علوی، آن دکترین عهدنامه مالک اشتر، اگر قرار شد
وارد حکومت و مسایل اجتماعی و امور پابلیک بشود، اینجا دیگر نه. از این جا به
بعد خط قرمز است!! و دین، امری خصوصی می شود و ارزشها هم که قرار شد نسبی
باشد و اعتبار بین الاذهان و عام نداشته باشد، عیسی به دین خود، قیصر به
کار خود، این همان تقسیم کار بین عیسی و قیصر می شود که هر کدام، فنکسیونهای
اجتماعی خودشان را داشته باشند و در کار دیگری دخالت نکنند!! نهاد “دین”
از نهاد حکومت و دنیا جداست. بنابراین آن فرهنگی که می گوید همه اصول، مبهم اند
و هر کسی قرائتی دارد و مجاز است که قرائتی داشته باشد و ملاک عامی برای تشخیص
حق و باطل نیست، معلوم است که انقلاب و اصولگرایی و ایدئولوژی، اینها همه
جزمگرایی اتوپیستی خواهد بود و انحصارطلبی است و طبیعی است که دین را از
دولت جدا کند، اخلاق را از سیاست، دانش را از ارزش، دنیا را از آخرت، حق را از
تکلیف، همه اینها باید از یکدیگر جدا شوند برای اینکه پیکره انسان، باید مثله
و متلاشی بشود و با عقیده و زندگی عقیدتی، تحت عنوان بنیادگرایی، مبارزه شود
.

این تفکر جدید باید می آمد
و انسان را حیوان اقتصادی، تعریف می کرد، فلسفه زندگی را “خوشباشی”
می ساخت و روح مذهب و احکام دین
و مفاهیم ارزشی و حق و
اصول و هر باید و نبایدی را از سر راه باید بر می داشت. بین آنها و حاکمیت
باید فاصله ایجاد می کرد تا این مقولات ارزشی را بگویند که آقا اینها انتزاعی
و شخصی هستند و خلاصه این که شعار لیبرالیسم، این شد که “جرأت مسخره
کردن همه ارزشها و اصول را داشته باش”، هرگز اتفاقی نبود
.

به عنوان آخرین عبارت برای جمع بندی عرض می کنم
که یک سرمایه داری نوکیسه و فاقد اصولی داشت پدید می آمد که سد همه
ارزشها و سد ماورأ طبیعت و سد اخلاق و سد عدالت را باید می شکست. سابقه
فشار تلخ کلیسای قرون وسطی را هم داشتند و تولرانس به این علل پدیدار شد
واینها مشکل گفتمان اسلامی نیست به شما بگویم که حمله به سکولاریزم هم
اصلاً به معنای دفاع از کلیسای قرون وسطی یا تفکر طالبان گری در جهان
اسلام نیست. من به شما عرض می کنم که بعضی تحت عنوان دفاع از دین و
حمله به سکولاریزم، از کلیسای قرون وسطی هم دفاع می کنند. اسلام همانقدر
که با لیبرالیزم و اومانیزم، مرز دارد، همان قدر هم با دین قرون وسطایی مرز
دارد. ما در حمله به سکولاریزم نباید به دفاع از کلیسای قرون وسطی و دین
به سبک قرون وسطایی آلوده شویم. حواستان جمع باشد. قرآن کریم اقلاً در 8
آیه با دین از نوع قرون وسطی برخورد شدید کرده است. قرآن کریم، متولیان
دین و روحانیت را در جهان مسیحیت و یهودیت، در چندین آیه و به چندین سبک
صریحاً مورد حمله قرار می دهد. قرآن کریم می فرماید احبار و رهبان، متولیان
دین و کسانی که به دین خیانت کردند، اینها اهل مال حرام بودند (اکالون
للسحت)، جایی دیگر می فرماید اینها به جای این که مردم را به خدا دعوت
کنند، به خودشان دعوت کردند
(تخذونهم ارباباً من دون الله)، می فرماید
اینها به اسم خدا و دین یک چیزهای من درآوردی به مردم گفتند: “ویلٌ
للذین یکتبون الکتاب بایدیهم. و ای بر آنها که از نزد خود چیز می نویسند. ثم
یقولون هذامن عندالله
.”

قرآن می گوید این کشیش ها این کار را کردند، یک
چیزی از خود درمی آوردند و به نام دین به خورد مردم می دادند. بنابراین قرآن
و اسلام به شدت در مقابل این نوع تولی دینداری، موضع گرفته و ما نیز
نباید مواضعمان با اینها مخلوط بشود
.

 

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه