نقد و بررسی کتاب جامعه‌شناسی خودمانی

استفاده از عنوان جامعه شناسی برای این کتاب غیراخلاقی است

منبع: انجمن جامعه شناسی ایران

زمان انتشار: ۱۳:۵۸ ۱۳۹۲/۰۷/۲۷

نویسنده در این کتاب بی آن که سندی معتبر ارائه کند صرفاً برخی ویژگی ها را به ایرانیان و جامعه ایرانی نسبت می دهد و بدون تکیه به اسناد و منابع و روش های پذیرفته شده در پژوهش ادعا می کند که ما دروغ گوترین ملت دنیا هستیم یا معتقد است فرهنگ اعتراض در ما وجود ندارد. این در حالی است که تاریخ 100 سال گذشته ایران دلالت بر بروز دست کم 20 جنبش دارد و از این حیث جامعه ایران جامعه ای به شدت جنبشی و معترض بوده است.

کارگروه علمی- تخصصی جامعه شناسی مردم مدار انجمن جامعه شناسی نشستی را به بررسی کتاب «جامعه شناسی خودمانی» نوشته حسن نراقی اختصاص داد و دکتر حمیدرضا جلایی پور و دکتر بهزاد دوران  به بحث و ارائه نظر در این خصوص پرداختند.

در ابتدای جلسه دکتر جلایی پور بحث خود را با تاکید بر حق یک نویسنده برای نگارش و انتشار نقطه نظرات خود آغاز کرد و عنوان کتاب را مورد نقد قرار داد و گفت: استفاده از نام جامعه شناسی در عنوان این کتاب که به هیچ یک از انگاره های جامعه شناختی پایبند نیست در واقع، استفاده ای غیراخلاقی از این نام است. کتاب به هیچ عنوان جامعه شناسانه نبوده و نویسنده می توانست از واژه های دیگری برای نام گذاری کتاب بهره ببرد.

او با اشاره به  گونه های جامعه شناسی از نگاه بوراووی، این کتاب را مغایر با هر چهار گونه یعنی جامعه شناسی حرفه ای، جامعه شناسی سیاست گذار، جامعه شناسی انتقادی و جامعه شناسی مردم مدار دانست و اضافه کرد: چون کتاب با الگوهای پذیرفته شده  دانشگاهی در جامعه شناسی انطباق ندارد، نمی توان آن را ذیل جامعه شناسی حرفه ای قرار داد. از سویی دیگر چون نویسنده صرفاً مسایلی را که به نظر او در جامعه ایران وجود دارد، فهرست کرده است، بی آن که راهی برای رفع آنها پیشنهاد کند با معیارهای جامعه شناسی سیاست گذار نیز منطبق نیست. این کتاب، برخلاف صورت ظاهری اش، با جامعه شناسی انتقادی نیز همخوانی ندارد، چرا که به جای آن که مختصات ایدئولوژی پنهان در پس جامعه ایران را برملا سازد، صرفاً به بازگویی برخی ویژگی های آن، از نگاه خودش، بسنده کرده است. اما در خصوص جامعه شناسی مردم مدار، باید توجه داشت که این نوع از جامعه شناسی نوعی جامعه شناسی بالغ است که پس از 150 سال تاریخ جامعه شناسی پدیدار شده است، نه پیش از آن، و بی آن که با سه نوع دیگر جامعه شناسی سر ستیز داشته باشد سیادت جامعه شناسی حرفه ای را می پذیرد. همچنین نگاهی باز و پذیرا و متساهل دارد و به عرصه عمومی نقد و بررسی اهمیت می دهد. بعلاوه این که به درد می خورد و در پی حل مسئله برمی آید. کتاب «جامعه شناسی خودمانی» با هیچ یک از این معیارها سازگار نیست و بنابراین از قلمرو جامعه شناسی مردم مدار نیز برکنار می ماند.

عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در ادامه مستند نبودن کتاب را ضعف دیگر آن دانسته و خاطر نشان کرد: نویسنده در این کتاب بی آن که سندی معتبر ارائه کند صرفاً برخی ویژگی ها را به ایرانیان و جامعه  ایرانی نسبت می دهد و بدون تکیه به اسناد و منابع و روش های پذیرفته شده در پژوهش ادعا می کند که ما دروغ گوترین ملت دنیا هستیم یا معتقد است فرهنگ اعتراض در ما وجود ندارد. این در حالی است که تاریخ 100 سال گذشته ایران دلالت بر بروز دست کم 20 جنبش دارد و از این حیث جامعه ایران جامعه ای به شدت جنبشی و معترض بوده است.

او در پایان بحث خود، در این نشست گفت: در بخش هایی از کتاب، لحن نویسنده سرشار از نوعی خودبزرگ بینی متواضع نما است که حرف های بزرگی را بی آن که متر و معیاری داشته باشد با زبانی متواضعانه و همه فهم طرح کرده و به این ترتیب در دام نوعی عوام زدگی افتاده است.

لحن نویسنده سرشار از نوعی خودبزرگ بینی متواضع نما است که حرف های بزرگی را بی آن که متر و معیاری داشته باشد با زبانی متواضعانه و همه فهم طرح کرده و به این ترتیب در دام نوعی عوام زدگی افتاده است.

در ادامه این نشست دکتر بهزاد دوران به بیان نقطه نظرات خود پرداخت و انتخاب نام «جامعه شناسی خودمانی» را برای این کتاب غلط انداز دانست و گفت: این نام برای خواننده این گمان را پدید می آورد که با کتابی جامعه شناختی روبرو است، در حالی که این کتاب به هیچ وجه با معیارهای جامعه شناسی همخوانی ندارد. همچنین عنوان فرعی کتاب، «چرا درمانده ایم»، در خواننده این انتظار را به وجود می آورد که ریشه های درماندگی جامعه  ایرانی را برشمرد اما نویسنده در این کتاب به این مسئله نیز نپرداخته است.

او با اشاره به بخش هایی از کتاب، رویکرد آنرا مربوط به دوران ماقبل جامعه شناسی و نگاه نویسنده را نزدیک به نگاه گابریل تارد توصیف نمود که جامعه را مشتمل بر جمع تک تک افراد می دید که البته تقابل هایش با نگاه دورکیم در تاریخ جامعه شناسی آموزنده است.

سخنران دوم این نشست، با تاکید بر این که مواجهه نویسنده با این موضوع غیر علمی و ارزش مدار است اضافه کرد: از نظر دوران، نویسنده در این کتاب افراد را مسئول مسایل اجتماعی دانسته که با آن ها دست به گریبان اند و از این منظر به ذائقه ارباب قدرت خوش می آید و در ضمن، بنا به روال جاری در سال های اخیر، آب به آسیاب تخطئه جامعه شناسی نیز می ریزد.

او در بخش دیگری از سخنان خود اضافه کرد: اثری را می توان از نوع جامعه شناسی مردم مدار دانست که در وهله نخست جامعه شناختی باشد و در وهله بعدی ساده فهم؛ این کتاب معیار دوم را دارد، اما معیار نخست را برآورده نمی سازد.

در ادامه جلسه حاضران به طرح پرسش و اظهار نظر پرداختند. یکی از حاضران با اشاره به مثلث مردم، روشنفکران، و دانشگاهیان به تاریخ طول و دراز تقابل های این سه با یکدیگر اشاره کرد و گفت: به نظر می رسد واکنش ها و نقدهای تند دانشگاهیان از این اثر واکنشی غیر علمی به استقبال مردم از آن و رسیدن آن به چاپ بیست و چندم است.

یکی دیگر از شرکت کنندگان در این نشست نیز نگاه سخنرانان را به این کتاب غیرمنصفانه دانست و گفت: علت استقبال مردم از این کتاب، دلیلی موجه برای توجه جامعه شناسان دانشگاهی به آن است، چرا که می تواند شاخصی برای گرایش های مردم باشد. همچنین شرکت کننده ای معتقد بود استقبال مردم از این کتاب دلالت بر نیاز آنان به یافتن پاسخ و راه حل برای مسائل دارد. در شرایطی که جامعه شناسان حضوری فعال در این زمینه ندارند و خلائی در رابطه جامعه شناسان و جامعه دیده می شود، مردم رو به آثاری از این قبیل می آورند که پاسخ های فوری و البته غیرمستدل را در اختیارشان می گذارد. یکی دیگر از علاقمندان به این بحث نیز بر لزوم بررسی دقیق تر آثار پرفروش  و استخراج ویژگی های آنها و الگو گرفتن از سبک و سیاق و ویژگی های زبانی آنها برای سبک نوشتاری آثاری منطبق با معیارهای جامعه شناسی مردم مدار تاکید کرد و اضافه کرد: این کاری است که در سنت جامعه شناسی مردم مدار در دنیا هم سابقه دارد. همانند پژوهشی که هربرت گانز بر روی آثار پرفروش جامعه شناسی در امریکا انجام داده است.

این جلسه پس از حدود 3 ساعت در ساعت 17:45 به پایان رسید. لازم به ذکر است که از نویسنده این کتاب برای حضور در جلسه دعوت به عمل آمده بود اما او ساعتی قبل از تشکیل جلسه عدم حضور خود را اطلاع داد.

***

شایان ذکر است نویسنده در جایی گفته بود: اعتراف می‏کنم روزی که (جامعه ‏شناسی خودمانی) را پاکنویس شده تحویل ناشر دادم، به تنها موردی که فکر نمی‏ کردم این بود که دفعات چاپ کتاب به ارقام دو رقمی برسد… من نه حرفه‏ی اصلی ‏ام نویسندگی بود و نه‏ تخصص ام بررسی مسائل اجتماعی،… و نه مهم‏تر از همه اسرار مگویی را فاش کرده بودم. ولی از کتاب استقبال‏ شد. چرا؟ و سؤال اصلی برای خودم هم همین شد که واقعا چرا؟ …

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه