مقايسه تطبيقي راهپيمايي روز «9 دي 1388» و راهپيمايي‏هاي «22 بهمن»

چارچوبي برای مقايسه راهپيمايي عظيم «9دي»با ساير راهپيمايي‏هاي 22 بهمن

نویسنده:

پایگاه علوم اجتماعی اسلامی ایرانی

زمان انتشار: ۱۷:۱۵ ۱۳۹۲/۱۱/۲۹

راهپيمايي‏هاي 22 بهمن ساليان گذشته اگرچه شايد گاهي درگير فضاي فراغتي و سرگرمي مي‏شده‏اند و يا لااقل اين تصور وجود داشت كه بخشي از شركت‏كنندگان توجه چنداني به هدف غايي نداشته و به عبارتي متذكر نبوده‏اند، اما در لحظه امتحان مشخص شد كه حقيقت چيز ديگري است

چكيده

در اين مقاله پس از بيان مقدماتي درباره جايگاه راهپيمايي در مكتب امام (ره) و استخراج چارچوبي ابتدايي به مقايسه راهپيمايي عظيم نهم دي ماه 1388 با ساير راهپيمايي‏هاي 22 بهمن در دو دهه گذاشته پرداخته شد. چارچوب ابتدايي اين مقايسه كه به ابعاد زماني، امنيتي، رفاهي و تبليغاتي مي‏پرداخت، نشان داد كه راهپيمايي‏هاي 22 بهمن ساليان گذشته اگرچه شايد گاهي درگير فضاي فراغتي و سرگرمي مي‏شده‏اند و يا لااقل اين تصور وجود داشت كه بخشي از شركت‏كنندگان توجه چنداني به هدف غايي نداشته و به عبارتي متذكر نبوده‏اند، اما در لحظه امتحان مشخص شد كه حقيقت چيز ديگري است.

واژگان كليدي: راهپيمايي، 9 دي، 22 بهمن، مناسبت‏هاي ملي، يوم‏الله.

مقدمه

راهپيمايي‏هاي فراگير مردمي نقش قابل توجهي در پيروزي انقلاب اسلامي داشته‏اند. اين راهپيمايي‏ها كه ريشه در تحولات منجر به شكل‏گيري مشروطه، بويژه حركت علماي تهران به سمت حرم عبدالعظيم حسني (ع) دارند، با قيام 15 خرداد 1342 مجدداً احيا مي‏شود، اما به دليل خفقان رژيم پهلوي موقتاً مسكوت مي‏ماند. مبارزه سينه به سينه، پنهاني و از طريق تكثير و توزيع بيانيه و نوار كاست ادامه مي‏يابد، تا بار ديگر در سال‏هاي 1356 و 1357 راهپيمايي‏ها از سر گرفته مي‏شود. راهپيمايي كارساز‏ترين ابزار انقلاب مسالمت‏آميز امام خميني (ره) است. چرا كه امام (ره) از همان ابتدا با هدف امر به معروف و نهي از منكر پاي به ميدان نهاده بود و از بروز هر گونه خشونتي پرهيز داشت. بدين سبب بود كه راهپيمايي تبديل به نشانه و معرف قيام لله خميني كبير شد.

راهپيمايي‏هاي عظيم مردمي پس از پيروزي انقلاب اسلامي ادامه يافت و امام (ره) نه تنها برپايي هر ساله راهپيمايي 22 بهمن را مورد تأكيد و تأييد قرار دادند، بلكه براي مبارزه با بي‏رحم‏ترين دشمن جهان اسلام يعني اسرائيل غاصب نيز راهپيمايي جهاني روز قدس را طراحي نمودند. البته امام (ره) هرگز اجازه ندادند كه راهپيمايي 22 بهمن تبديل به يك مناسبت ملي صرف يا مراسم يادبود و تجديد خاطره شود چرا كه مبارزه با رژيم پهلوي يعني استبداد داخلي مرحله اول قيام بود و مراحل بعدي جز با مبارزه عليه استعمار خارجي و استكبار جهاني ميسر نبود؛ به كار بردن تعبير «شيطان بزرگ» براي امريكا و شعار «اسرائيل بايد از صحنه روزگار محو شود» مهم‏ترين نشانه ضرورت تداوم مبارزه در ديدگاه امام (ره) است. از اين منظر، راهپيمايي‏هاي ساليانه 22 بهمن و روز قدس چيزي جز تداوم مبارزه و تبعيت از دستور خداي تبارك و تعالي نيست كه فرمود: «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُواْ لِلَّهِ مَثْنىَ‏ وَ فُرَادَى‏» (سوره‌ سبا، آيه 46).

اهميت مسئله

راهپيمايي عظيم مردم ايران در تاريخ نهم دي ماه 1388 را بايد سرفصل جديدي در تاريخ برگزاري راهپيمايي‏هاي پس از انقلاب دانست. اگرچه اين گردهم‏آيي بزرگ انساني در طي سال‏هاي دهه 60 خارج از دو روز قدس و 22 بهمن چند مرتبه تكرار شده بود[3] و بطور خاص در حوادث كوي دانشگاه تهران در تيرماه سال 1378، نقش مهمي در خاموش كردن آتش حوادث داشت، اما واقعه نهم دي ماه 1388، آنقدر عظيم بود كه رهبر معظم انقلاب درباره آن فرمودند: «مطمئن باشيد كه روز نهم دىِ امسال هم در تاريخ ماند» (بيانات در ديدار مردم قم در سالگرد قيام نوزدهم دى ماه 19/10/1388). در واقع نهم دي ماه 1388 يوم الله شد و از جهت «فَذَكِّر هُم بِايّامِ الله» (سوره ابراهیم، آيه ۵) ماندگار شد. اين نگاه به تاريخ از محكمات نظر امام (ره) است. به عنوان مثال ايشان فرموده‏اند: «تذکر به ایام الله که خداوند متعال به آن امر فرموده است، انسان‏ساز است. قضایایی که در ایام الله رخ داده است، برای تاریخ و انسانها در طول تاریخ، آموزنده و بیدارکننده است. حوادث بزرگ تاریخ که قرآن مجید هم از بعض از آنها یاد کرده است، سرمشقی پر برکت برای ساختن جامعه‌ها و اشخاص و جامعه عصر ما [مي‏باشد] که عصر انقلاب است، و در کشور ایران که کشور انقلاب و شاهد بسیاری از حوادث بزرگ است [نيز] باید آنها را ایام الله محسوب کنیم و به ذکر آنها و تذکر آن ایام بپردازیم؛ که برای ملت قهرمان و مجاهدان سلحشور، درس انقلاب است» (امام خمینی، ج ۱۶: ۴۸۵).

بنابر آنچه گفته شد و با عنايت به اهميت تاريخي راهپيمايي عظيم روز نهم دي، مطالعه حقيقت اين واقعه عظيم و تلاش براي تبيين شباهت‏ها، تفاوت‏ها و نسبت آن با برگزاري راهپيمايي‏هاي پيش و پس از پيروزي انقلاب انقلاب اسلامي ضروري است.

روش

براي فهم پديده‏هاي فرهنگي راه‏هاي مختلفي وجود دارد. يكي از راه‏ها بررسي پديده در بستر تاريخي[4] و زمينه فرهنگي‌اي[5] است كه در آن به وجود آمده و به تدريج توسعه و تكامل يافته است. دانش مردم‏شناسي به تعبير کليفورد گيرتز[6] چيزي نيست جز شرح دقيق و «توصيف قويم و غني»[7] از فرهنگ که محصول «تجربه زيسته»[8] و مشاهدات مردم‏نگار از يک جامعه يا گروه خاص است. به تعبير ديگر مردم‏شناسان دائمآ در حال تجربه کردن و بهره‏گيري و بازتوليد نظام‏مند تجارب‏شان در شکل متون اتنوگرافيک هستند. گيرتز همچنين هدف مطالعات مردم‏نگارانه را وضوح بخشيدن به مسائل فرهنگي که براي ما ناشناخته و مبهم هستند مي‏داند و مي‏نويسد: «مردم‏نگاري فعاليتي است که … هدف آن ارائه قابل فهم و واضح موضوعات مبهم از راه فراهم ساختن زمينه‏اي روشنگر[9] و گويا براي آنها است» (فاضلي: 1390). از اين‏ر‏و مهمترين راهبرد روش‏شناختي[10] که در مطالعات انسان‏شناسي دنبال مي‏شود، شناختن زمينه و بستر اجتماعي و تاريخي است که موضوع مورد بررسي در آن شکل گرفته و تطور و تکامل يافته است. اين امر را اصطلاحاً «زمينه‏يابي»[11] مي‏نامند. زمينه‏يابي گاه «زمينه‏يابي تاريخي»[12] است يعني مسئله مورد بررسي در بستر زمان و تاريخ مطالعه مي‏شود، و گاه به صورت غير تاريخي است که آن را «زمينه‏يابي اجتماعي»[13] مي‏نامند. مطالعات انسان‏شناختي از دهه 1980 به بعد بر پيوند اين دو تأکيد دارند و لازمه فهم زمينه اجتماعي را دانستن زمينه تاريخي آن مي‏دانند (همان).

از سوي ديگر، راهپيمايي روز نهم دي‏ماه 1388 كه بواسطه تجليل آيت‏الله خامنه‏اي عنوان «حماسه 9 دي» را به خود اختصاص داد، تفاوت‏هاي چشم‏گيري با ساير راهپيمايي‏هاي مردم انقلابي ايران- كه توسط جريان‏هاي مخالف انقلاب، هواداران جمهوري اسلامي ناميده مي‏شوند- دارد. با توجه به شباهت‏هاي فراواني كه ساير راهپيمايي‏هاي 22 بهمن با راهپيمايي 22 بهمن‏ماه 1390 داشته‏اند، با اندكي تسامح مي‏توان راهپيمايي 22 بهمن 1390 را به عنوان يك نمونه موردي و تا حدودي قابل تعميم به ساير راهپيمايي‏هاي 22 بهمن طي دو دهه گذشته به عنوان جمعيت آماري به شمار آورد. بدين منوال در مقاله پيش رو سعي در ارائه توصيفي دقيق و مقايسه‏اي از واقعه 9 دي و راهپيمايي‏هاي 22 بهمن خواهيم داشت. علت بهره‏مندي از روش مقايسه‏اي شفاف‏تر شدن شباهت‏ها و تفاوت‏هايي است تنها از طريق اين نحوه نگاه آشكار خواهند شد.

چارچوب مقايسه تطبيقي

براي انجام يك بررسي مقايسه‏اي ضروري است تا اجزا و ابعاد مهم يك راهپيمايي متعارف در ايران مورد شناسايي واقع شود. اگر چه طبقه‏بندي پيشيني در اين مورد در دسترس نيست، اما اجمالاً مي‏توان عناصر ذيل را تميز داد:

  • بعد زماني كه عمدتاً به مشخصات روز و ساعت برگزاري راهپيمايي مربوط مي‏شود و احتمالاً هر چه زمان مناسب‏تري انتخاب شود از استقبال بيشتري برخوردار خواهد شد.
  • بعد امنيتي كه عمدتاً به ضريب امنيت در برگزاري راهپيمايي مربوط مي‏شود و احتمالاً هر چه امنيت بالاتري فراهم شود از استقبال بيشتري برخوردار خواهد شد.
  • بعد رفاهي كه عمدتاً به وجود آسايش و آرامش در برگزاري راهپيمايي مربوط مي‏شود و احتمالاً هر چه زمينه رفاهي بهتري مهيا شود از استقبال بيشتري برخوردار خواهد شد.
  • بعد فراغتي و تفريحي كه عمدتاً به وجود تفريح و سرگرمي در طول مسير راهپيمايي مربوط مي‏شود و لااقل به نظر برخي، هر چه چنين زمينه‏هايي گسترش يابد، راهپيمايي از استقبال بيشتري برخوردار خواهد شد.  
  • بعد تبليغاتي كه عمدتاً به وجود تبليغات در زمان قبل از راهپيمايي براي دعوت مردم و در تبليغات مسير راهپيمايي براي تهييج و جهت‏دهي به شعارهاي مردم مي‏شود مربوط مي‏شود و احتمالاً هر چه تبليغات فراگيرتري صورت بپذيرد از استقبال بيشتري برخوردار خواهد شد.

يافته‏هاي مقايسه‏اي

عمده‏ترين تفاوت‏‎هاي راهپيمايي 9 دي 1388 و 22 بهمن 1390 به شرح ذيل است:

1-       بعد زماني (مشخصات روز و ساعت راهپيمايي).

 مردم تهران در روز 9 دي برخلاف مراسم 22 بهمن كه صبح يك روز تعطيل رسمي است، در بعد از ظهر يك روز كاري پا به خيابان‏ها گذاشتند.

2-       بعد امنيتي (اعم از جاني و رواني).

مردم در راهپيمايي 9 دي برخلاف 22 بهمن كه توأم با امنيت جاني و رواني كامل است، در فضايي توأم با ناامني به صحنه آمدند. به عبارت ديگر، برخلاف 22 بهمن كه فضايي آرام براي قدم زدن و بهره‏مندي از همراهي خانواده است، 9 دي عرصه نگراني و تشويش و حتي قرين به حس آمادگي براي دادن هزينه در دفاع از اسلام و انقلاب بود.

3-       بعد رفاهي (شامل تأمين وسايل نقليه و پذيرايي صلواتي)

حضور مردم در راهپيمايي 9 دي برخلاف 22 بهمن كه عمدتاً به دليل خانواده‏محور بودن؛ همراه با وسايل نقليه شخصي و عمدتاً خودرو است؛ بصورت فردي و با وسايل نقليه عمومي توأم بود. دليل اين امر را مي‏توان به برقراري طرح زوج و فرد و طرح ترافيك از يكسو و پراكندگي اعضاي خانواده در محل كار، محل تحصيل، خانه و… و مراجعت فردي و يا در قالب گروه‏هاي دوستي، شغلي و… جستجو كرد.

از سوي ديگر، آبميوه‏هاي «سانديس»‏ كه به دليل درجا زدن كيفيت و ورود انواع و اقسام نوشيدني‏هاي جديد ديگر به بازار، بيش از آن كه نوعي وسيله پذيرايي باشند، تبديل به گونه‏اي نوستالژي شده‏اند، نيز در مراسم 9 دي اگر غايب هم نبوده باشند، حضور كمرنگي داشته‏اند. علت اين امر را بايد در زمان كوتاه ميان توهين به عزاي حسيني (ع) و برگزاري راهپيمايي 9 دي دانست.

4-       بعد فراغتي و تفريحي (شامل دو بعد: مسافت راه پيمايي، برنامه‏هاي جانبي).

به دليل عدم آمادگي مسئولان مديريت شهري براي ساماندهي حمل و نقل اين جمعيت گسترده از يكسو و عزم راسخ مردم براي حضور در صحنه و پايان دادن به تحركات جريان معاند و كنترل فضا و برگرداندن وضع شهر و زندگي روزمره به وضعيت سابق از سوي ديگر، جمعيت ناچار شد مسافت بسيار طولاني و حتي خارج از محدوده تعيين شده را پياده طي نمايد.

بر خلاف راهپيمايي 22 بهمن كه بخش بزرگي از مسافت راهپيمايي به دليل جدال ميان تريبون‏هاي نهادها و ادارات دولتي به بي‏شعاري! مي‎گذرد، راهپيمايي 9 دي با 1- مديريت هيئت‏هاي عزاداري و 2- شعارهاي خودجوش مردمي همراه بود و تقريباً سراسر مسير، افراد به شعار دادن مشغول بودند. ضمن اين كه مردم عملاً بي‏اعتباري روش‏هاي مضحك سازمان‏ها و ادارات دولتي را كه تصور مي‏كنند برنامه‏هايشان در حضور مردم در راهپيمايي 22 بهمن نقش بسياري دارد، را نشان دادند. چرا كه راهپيمايي عظيم 9 دي بدون برنامه‎هايي كليشه‎اي نظير خاله شاه‏دونه و عمو پورنگ و… و برگزاري موزه‏هاي آداب و رسوم مردم ساير استانها و شهرستانهاي كشور در حاشيه خيابان انقلاب و راه انداختن سرو صداو ساز و دهل- كه غالباً با ناراحتي مسن‏ترها و كند شدن حركت راهپيمايان مواجه بوده و نوعي ضد تبليغ است- برگزار گرديد و البته حداقل در دو دهه گذشته؛ خيابان انقلاب چنين جمعيتي را به خود نديده بود.

5-       بعد تبليغاتي (شامل دو بعد: شعارها، تصاوير و پلاكاردها).

بر خلاف راهپيمايي 22 بهمن كه عمدتاً شعارهاي سياسي ضد دشمنان خارجي (امريكا و اسرائيل) و يا شعارهايي در جهت حمايت از نظام (رهبري و ساير مسئولان) سر داده مي‏شود در راهپيمايي 9 دي شعارها در سه بخش قابل تفكيك بود:

– شعارهاي سياسي ضد دشمنان خارجي (كه علاوه بر امريكا و اسرائيل، انگلستان، آلمان، فرانسه و عربستان را نيز بي‏نصيب نگذاشت)

– شعارهاي سياسي ضد دشمنان داخلي (كه بعد از چندين سال مجدداً منافقين را مورد هجوم قرار مي‏داد)

 – شعارهاي نوحه‏گونه و با تم مذهبي كه مجدداً و بعد از سال‏ها، استعاره‏هاي يزيد و حسين زمان، طلحه و زبير، قرآن بر سر نيزه، عمار و… را مستقيماً استعمال مي‏كرد. جالب آن‏كه اين گونه اخير وجهه دعاگونه بسيار بارزي داشته و به نمادهاي قدرت، وفاداري، ولايت‏مداري و ادب نظير حضرت ابوالفضل العباس (ع) توسل مي‏جويد.

بر خلاف راهپيمايي 22 بهمن كه عمدتاً با تبليغات (تصاوير و پلاكاردها) و بروشورهاي يكدست، استاندارد و انبوه، ممهور به امضاي گل‏درشت نهادهاي عمومي و دولتي پشتيباني مي‏شوند و اسراف منابع بيت‏المال و توهين به پرچم جمهوري اسلامي، تمثال امام (ره) و رهبري را به دنبال دارند؛ در راهپيمايي 9 دي، نه تنها نهادهاي مزبور به لحاظ زماني فرصت كافي نداشته و غافلگير شدند بلكه بسياري از آنها از بصيرت لازم و مورد نظر راهپيمايان نيز برخوردار نبودند.

در اين فضا، آنچه به طرز ناباورانه‏اي جلوه داشت خلاقيت مردم در طراحي تصاوير و پلاكاردهاي دست‏ساز، متنوع و پرمحتوا بود. پلاكاردهاي مردمي 9 دي كه بصورت محدود، توسط مردم و بدون اسراف و زير پا انداختن تهيه شده بودند، به دو گونه كلي قابل تقسيم بودند:

– اشعار انقلابي، كاريكاتور سران فتنه، جملات امام (ره) و رهبري، كاريكاتور سران كشورهاي غربي، كلاژهاي رنگارنگ از بريده‏هاي روزنامه‏ها و…

– انواع پيشاني‏بند، كفن، پيراهن مشكي، پرچم‏ و… منقش به جملات، عبارات و نام معصومين نظير يا حسين(ع)، يا زينب (ع)، يا لثارات الحسين (ع)، هيهات من الذله و…

جمع‏بندي و نتيجه‏گيري

همانطور كه پيش‏تر گفته شد منطق راهپيمايي در مكتب امام (ره) ذكر ايام الله است و تذكر در روزهاي عادي هدفي جز آماده ساختن انسان براي درك شرايط و حضور مؤثر در لحظه امتحان ندارد. از اين جهت، راهپيمايي‏هاي 22 بهمن ساليان گذشته اگرچه شايد گاهي درگير فضاي فراغتي و سرگرمي مي‏شده‏اند و يا لااقل اين تصور وجود داشت كه بخشي از شركت‏كنندگان توجهي چنداني به هدف غايي نداشته و به عبارتي متذكر نبوده‏اند، اما در لحظه امتحان مشخص شد كه حقيقت چيز ديگري است و «إِن تَتَّقُوا اللَّهَ يَجعَل لَكُم فُرقانًا»؛ يعني «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، برای شما وسیله‌ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرارمی‌دهد» (سوره أنفال آیه ۲۹).

منابع:

  1. فاضلي؛ نعمت‏الله، مردم‏نگاري سفر: توصيف‏ها و تحليل‏هاي انسان‏شناختي از فرهنگ و جامعه امروز غرب، تهران، نشر آراسته، 1390.
  2. صحیفه امام خمینی، جلد ۱۶، «پیام به ملت ایران به مناسبت سالگرد ۱۷ شهریور»، مورخ ۱۷ شهریور ۱۳۶۱، صفحه ۴۸۵.
  3. پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای به آدرس: http://farsi.khamenei.ir/


[1] اين متن تقديم مي‏شود به يادداشت «راه-پیمایی؛ راهپیمایی/ تشابه- تضاد- تعارض- تباین» از حجت‎الاسلام علی جعفری قابل دسترسي در:

http://www.rajanews.com/detail.asp?id=181844

[2] كارشناسي ارشد مطالعات فرهنگي دانشگاه علامه طباطبايي(ره) Farahani.es@gmail.com

[3] اگرچه شايد يكي از عظيم‏ترين تجمع‏هاي انساني تاريخ معاصر، مربوط به تدفين و تشييع امام (ره) باشد؛ اما احتمالاً تصديق مي‏فرماييد كه منطق راهپيمايي با تشييع پيكر يكي از اولياءالله تفاوت‏هايي از حيث سابقه تاريخي و معاني مستتر دارد.

[4] historical context

[5] cultural context

[6] Clifford Geertz

[7] thick description

[8] Lived experience

[9] informing context

[10] methodological

[11] contextualization

[12] historical contextualization

[13] social contextualization

۱ دیدگاه

    نگارنده :

    این متن فقط یک طرح اولیه است که دو سال پیش تهیه و رها شد. لطفاً کاستی های بسیارش را عفو بفرمایید.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه