نگا ه های تازه به علوم اجتماعی

انسان دانشگاهی

زمان انتشار: ۲۳:۳۲ ۱۳۸۹/۱۲/۱۵

الان که کتاب “انسان بودن” را نگاه می کردم یاد جلسه ی چند هفته پیش افتادم که برای بازنشستگی مارگارت آرچر  (Margaret Archer) برگزار شده بود. خیلی از اساتید دپارتمان و دانشجویان دکترا و اساتیدی از دانشگاه های سرتاسر انگلیس جمع شده بودند. جلسه در سالن کوچکی در دانشگاه تشکیل شد، سالنی که حدود چهل نفر […]

الان که کتاب “انسان بودن” را نگاه می کردم یاد جلسه ی چند هفته پیش افتادم که برای بازنشستگی مارگارت آرچر  (Margaret Archer) برگزار شده بود. خیلی از اساتید دپارتمان و دانشجویان دکترا و اساتیدی از دانشگاه های سرتاسر انگلیس جمع شده بودند. جلسه در سالن کوچکی در دانشگاه تشکیل شد، سالنی که حدود چهل نفر گنجایش داشت و همین حدود هم آمده بودند. میز بزرگ مستطیل شکلی وسط سالن بود و دور تا دورش صندلی. مارگارت (یا مگی) سمت چپ یک سر میز نشسته بود. روبرویش “روی باسکار” (Roy Bhaskar) بود. باسکار از صندلی چرخدار استفاده می کند. زیادی چاق است. موهای بلند و سیاهی دارد که از دو طرف صورتش آویزان اند. با این وضع بیشتر شبیه چهره های مذهبی و سنتی هند شده تا یک فیلسوف علوم اجتماعی. مادرش انگلیسی است و پدرش هندی. اما هر دو به فلسفه ی سنتی و حکمت دینی علاقه داشتند. جالب است که کسانی که به عنوان مشاهیر مکتب رئالیسم انتقادی می شناسیم همه پیشینه ی گرایش به مذهب دارند. مارگارت در طرف دیگر روبروی باسکار نشسته بود. موهایش کاملاً سفید بود. آرام صحبت می کرد، یعنی با طمأنینه کلمات را انتخاب می کرد. در تمام جلسه کسی از مارگارت تعریف و تجلیل و تکریم نکرد. در حدود سه ساعت و خرده ای که جلسه برقرار بود، سخنرانان در مورد ابعاد آراء و نظریاتش مقالات و سخنرانی های کوتاهی ارائه کردند. هر کس ده دقیقه فرصت داشت و پنج دقیقه ی بعدش، دیگران از او سوال می پرسیدند. در آخر هر پنل هم ده-پانزده دقیقه ای، مارگارت جمع بندی و از خودش دفاع می کرد. تنها در آخر جلسه رئیس پنل از او تشکر کرد و اینکه او از بنیانگذاران این دپارتمان در واریک بود ه و در طول این سی سال مشارکت زیادی در نظریه ی اجتماعی داشته و الخ. همان طور که اشاره کردم مارگارت و باسکار از بنیان گذاران دیدگاهی در فلسفه ی علوم اجتماعی هستند که به رئالیسم انتقادی  (Critical Realism) مشهور است. دیدگاه  جالبی است که وجود و در دسترس بودن نوعی“حقیقت” یکی از پیش فرض هایش است. مارگارت در همین کتابی که اول اشاره کردم، با نقد نسبیت گرایی های معاصر می گوید که چیزی به نام “واقعیت عینی” وجود خارجی دارد و این جدای از شناخت ماست. اما در عین حال به پوزیتیویسم خام هم نقدهای زیادی را وارد می داند که مثلاً در علم، قدرت های غیرتجربی و نامرئی زیادی دخالت دارند که خارج از دسترس و شناختِ خودِ عالِم هستند.از یک حیث دیگر هم کارهای مارگارت انقلابی محسوب می شود؛ او بر خلاف جو روشنفکری زمانه بحث فطرت را در علوم اجتماعی وارد کرده است. او به شدت مذهبی است. در واقع عضو آکادمی علوم اجتماعی وابسته به پاپ  (Pontifical Academy for Social Sciences)  در واتیکان است. سالی هم یک بار پاپ را می بیند و او را از تحولات اخیر علوم اجتماعی آگاه می کند.

“آکادمیِ وابسته به پاپ”، در خودِ واتیکان مستقر است. حدود چهل عضو دارد. همه ی اعضا هم نباید لزوماً مسیحی باشند. چند نفر استاد یهودی و یک هندو هم عضو این آکادمی اند.
اعضای این آکادمی از بزرگان علوم اجتماعی اروپا هستند –تنها دو نفرشان برنده ی نوبل اقتصادند- اما آرچر جایی
می گوید: “ما الان بیشتر یک تینک تنک  (Think Tank) سیاست گذاری هستیم، تا حرّاف دانشگاهی (Academic talk-shop)!” این توجه پاپ و کلیسا به علوم اجتماعی و استفاده از قدرت مذهبی اش برای گردآوردن اساتیدِ برجسته در علوم اجتماعی جالب است. در واقع واتیکان تلاش می کند در علوم اجتماعیِ سکولارِ تثبیت شده ی اروپا برای خودش لابی دست و پا کند و اهداف مذهبی اش را از این طریق هم پی گیری کند. جالب است که از وقتی وارد آکادمی اروپایی شده ام –واقعاً نمی دانم از روی اتفاق است یا نه- اساتید زیادی را می بینم که به حمایت از دین به نقد جنبه های ضد دینیِ
نظریات علوم اجتماعی، برخاسته اند. یکی هم استاد راهنمای خودم –استیو فولر  (
Steve Fuller) – که یکی از مهم ترین حامیان نظریه ی “خلقت حکیمانه” (Intelligent Design) است. این نظریه گرچه مساوی همان خلقت گراییِ مسیحی (Creationism) نیست –اتفاقاً بسیار هم سکولاریستی است- اما از جنبه ای وابسته به آن دیدگاه است و امروزه رقیب اصلی داروینیسم محسوب می شود.

حامیان خلقت حکیمانه در برابر دیدگاه داروینیستیِ حیاتِ خودجوش و تطور انواع، از فرضیه  ی وجود خالقی حکیم و دانا دفاع می کنند. البته لازم به یادآوری است که این خالق، لزوماً خدای متعال و نادیدنیِ ادیان ابراهیمی نیست. استیو در یکی از مقالاتش به طنز نوشته بود که در اینجا داریم از خالق دانا صحبت می کنیم؛ حالا چه خدای واحد ادیان ابراهیمی، چه یک “هیولای اسپاگتی پرنده”! بعد هم توضیح می دهد که منظورش از “هیولای اسپاگتی”، اشاره به دیدگاه یک شیمی دان اروپایی است که معتقد بود که خالق دانای این جهان در  واقع آدم فضایی ها هستند! گذشته از این دیدگاه های طنز آمیز، دفاع از فرضیه ی وجود نوعی خالقِ هوشمند، بیشتر به نظر کلیسا نزدیک است. بگذریم!
از جلسه ی خداحافظی می گفتم. مارگارت، در آخرِ جلسه ، اسم تک تکِ همکارانش را برد
و گفت از همراهی شما متشکرم و به طنز گفت: “متشکرم که انسان بودید!” در واقع، “انسان بودن” (
Being Human) نام یکی از کتاب های مهم او و آخرین جلد از سه گانه  ای است که در بسط دیدگاه فلسفی خودش نوشته- همان که در خط اول یادداشت اسمش را آوردم.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه