انقلاب اسلامی ایران و انفتاح تاریخ؛ بیداری اسلامی در بهار عربی

نویسنده:

زمان انتشار: ۰۰:۲۸ ۱۳۹۱/۰۸/۱۷

دکتر حسین کچویان از آن دسته متفکرانی است که نظریات وی عموماً آنقدر مهم هستند که در حوزۀ آکادمیک و یا حتی فضای سیاسی و ژورنالیستی، صاحب نظران را به اظهارنظر –ولو مخالفت با آراء وی- وادارد. نمونۀ این ادعا را می توان در بحث «مرگ جامعه شناسی» دید که جامعه شناس و روزنامه نگار خود را موظف به موضع گیری دانستند و این خود نشان از آن دارد که کچویان موضوعات را در جای خودشان و بهتر بگویم موضوعاتِ “ما” را مطرح می کند. او در بررسی پیش رو “بیداری اسلامی” را هم به لحاظ نظری و هم با شاهد قرار دادن مصادیق جزئی موشکافی کرده است.

دکتر حسین کچویان از آن دسته متفکرانی است که نظریات
وی عموماً آنقدر مهم هستند که در حوزۀ آکادمیک و یا حتی فضای سیاسی و ژورنالیستی، صاحب نظران
را به اظهارنظر –ولو مخالفت با آراء وی- وادارد. نمونۀ این ادعا را می توان در بحث
«مرگ جامعه شناسی» دید که جامعه شناس و روزنامه نگار خود را موظف به موضع گیری دانستند
و این خود نشان از آن دارد که کچویان موضوعات را در جای خودشان و بهتر بگویم موضوعاتِ
“ما” را مطرح می کند. او در بررسی پیش رو “بیداری اسلامی” را هم
به لحاظ نظری و هم با شاهد قرار دادن مصادیق جزئی موشکافی کرده است.

با نگاهی به عنوان کتاب (انقلاب اسلامی ایران و
انفتاح تاریخ/ بیداری اسلامی در بهار عربی) تا حدودی می توان به مقصود نویسنده از نگارش
این کتاب پی  برد. دکتر کچویان در اینجا سعی
کرده با نگاهی جامعه شناختی و با تذکر به اقتضائات و امکان های تاریخی، انقلاب های
اخیر منطقه و مهم تر از آن پیوند آنها با انقلاب اسلامی را مورد کنکاش قرار دهد. به
گفتۀ وی در این کتاب «ما با دو سوال محوری سروکار داریم. سوال اول ناظر به ماهیت و
هویت این جنبش هاست و می پرسد که آیا آنها جنبش های اسلامی هستند یا چنانچه فرضیات
رقیب ادعا می کنند، ماهیت لیبرال دموکراتیک از نوع سکولار یا تجددی دارند؟ سوال دیگر
دقیقاً به فرضیۀ پایه ای این بررسی برمی گردد. چنانکه با نگاهی تاریخی می پرسد که آیا
جنبش های کنونی منطقه در پیوند با انقلاب اسلامی ایران قرار دارند و نتیجۀ موج حاصله
از آن در جهان، به ویژه جهان اسلام می باشند؟»

در این کتاب از دشواری های فهم این تحولات مخصوصاً
توسط نظریات مسلط جامعه شناسی انقلاب سخن به میان می آید و بحث می شود که اگر با عینک
تئوری های جامعه شناسی به این رخدادها بنگریم با اینکه علی الظاهر در این کشورها انقلاب
رخ داده است، برای اینکه این جنبش ها را انقلاب بنامیم، به لحاظ مفهومی چیزهایی کم
دارند: «آن قیام مردمی که درباره اش سخن می گوییم آشکارا نه حزبی دارد، نه سازمانی
مرکزی و نه رهبری به رسمیت شناخته شده». نویسنده تمامی موانع فهم این تحرکات در دستگاه
مفهومی جامعه شناسی انقلاب را فقدان ایدئولوژی (به معنای طرحی در برابر آنچه دین در
عرصۀ اجتماعی داعیه دار آن است!) می داند و قائل است در انقلاب اسلامی نیز ایدئولوژی
به معنای مذکور وجود نداشته است. وی این فرضیه که معضلات اقتصادی موجب این جنبش ها
شده است و نیز فرضیۀ شورش طبقاتی را به سرعت رد می کند و دو قول متضاد را در برابر
هم به گفتگو می نشاند که یکی به بهار عربی معتقد است و ادغام در نظام جهانی و تبدیل
شدن به عنصری از تاریخ تجدد، و دیگری به ماهیت و هویت اسلامی جنبش های منطقه تأکید
می کند و بازگشت تاریخ و بیداری اسلامی.

سپس رویکرد روش شناختی تشریح می شود که در آن شرایط
تاریخی-اجتماعی به مثابه عامل تعیین کنندۀ ماهیت جنبش های انقلابی محسوب می شود: «وقتی
ما با گسترش کمّی و کیفی اعتراضات اجتماعی محدود تا سطح شکل گیری سریع و فراگیر جنبش های
پی در پی در میان ملل متعددی در منطقه ای چون خاورمیانه و شمال آفریقا روبرو می شویم،
دیگر تردیدی نیست که باید ریشه ها و دلایل آن را در تحولات گستردۀ شرایط تاریخی-اجتماعی
فراتر از علل و عوامل محلی و خاص جستجو کرد…سخن این است که شرایط تاریخی، پیش نیاز
ضروری اشکال خاص جنبش های اجتماعی در هر دورۀ تاریخی است». نویسنده دو دسته از جنبش های
انقلابی را از هم جدا می کند و می کوشد به یاری این تفکیک به فهم تئوریک ماهیت و هویت
انقلاب های منطقه دست یابد. «یک دسته از جنبش های اجتماعی بر شرایط تاریخی غالب اتکا
و ابتنا دارند و در تعارض ماهوی با تاریخ موجود قرار نمی گیرند. این جنبش ها تاریخ
موجود را در مسیر کنونی اش بسط و توسعه می دهند؛ اما جهت مسیر آن را به تمامی تغییر
نمی دهند…جنبش های دستۀ دوم، علیه تاریخ جاری برای تغییر مسیر کلی آن و ایجاد تاریخی
نو، متناسب با گروه اجتماعی جدید به منزلۀ نیروی فعال و سازندۀ جنبش انقلابی عمل می کنند.
جنبش هایی از این نوع اتکایی بر شرایط تاریخی غالب ندارند، بلکه برخلاف نوع اول، تاریخ
خود را در ستیز و معارضه با آن می سازند». کچویان دسته دوم را «انقلابات کبیر» می خواند
و اضافه می کند که جنبش های دستۀ اول بدون وقوع انقلابات کبیر و افقی که این انقلاب
ها در تاریخ می گشایند، امکان
وقوع نداشتند. در ادامه وی انقلاب بورژوازی فرانسه، انقلاب مارکسیستی شوروی و در نهایت
انقلاب اسلامی ایران را انقلاب کبیر به حساب می آورد و به شرایطی می پردازد که این
انقلاب ها به لحاظ تاریخی ایجاد کردند و جنبش های بعد از خود را به وجود آوردند.

 

فصل اول کتاب با نام «انقلابات کبیر: تغییر شرایط
تاریخی-اجتماعی و ایجاد نیروی تاریخی جدید» به انقلاب های کبیر و یا به قول نویسنده
“تمام عیار” می پردازد و تحت عناوینی چون «انقلاب کبیر فرانسه: انحرافی ساختاری
در تاریخ بشری یا ظهور تاریخ سکولار»، «انقلاب کبیر اکتبر: معارضۀ نیروهای درونی تاریخ
تجدد» و «انقلاب کبیر اسلامی ایران: انفتاح باب تاریخ الهی یا بازگشت دین به تاریخ»
و به کمک مصادیق تاریخی، سایر انقلاب ها را ذیل این سه انقلاب معنا می کند و مؤثر بودن
و یا حتی نقش ایجابی انقلابات کبیر در سایر جنبش های بعد از آنها را به تصویر می کشد.
سپس تلاش غرب برای مهار گسترش فراملی انقلاب اسلامی با راهبردهایی چون نظم نوین جهانی،
پایان تاریخ، اسلام هراسی و ایران هراسی به تفصیل تشریح می گردد.

در فصل دوم (جنبش های منطقه و هویت اسلامی: پیامد
شرایط تاریخی انقلاب کبیر اسلامی) تأثیر و تأثر انقلاب اسلامی بر خیزش های پس از خود
به بحث گذاشته می شود برخی از مصادیق شرط امکانی بودن انقلاب اسلامی برای انقلابات
منطقه از این قرار است؛ فقدان ایدئولوژی به معنای طرحی که در غیاب دین در تاریخ درانداخته
می شود و در مقابل نقش پررنگ فرهنگ اسلامی در این جنبش ها، عدم اعتراض مسلحانه به تقلید
از انقلاب اسلامی، حضور همه جانبۀ همۀ اقشار جامعه و وقایع تاریخی بسیار خواندنی و
جالبی که ما را به ریشه های اسلامیِ قیام های اخیر رهنمون می سازد.

فصل سوم کتاب با عنوان «مصادرۀ هویت و تاریخ: قطع
پیوند نهضت های منطقه با اسلام و انقلاب اسلامی» سعی دارد تقلای نظریِ غرب را برای
هضم این نهضت ها در تاریخ واحد و عامِ خود را به بحث بکشد و در ادامه فرضیۀ پویایی
درونی جوامع اسلامی برای توجیه جنبش های منطقه را هم به لحاظ نظری و هم با شاهد گرفتن
مصادیق تاریخی رد می کند. در فصل چهارم کتاب نیز که کچویان آن را «سخنی از گذشته برای
آینده» نامیده است، به برخی موانع تاریخی در روند تحولات و در نتیجه پیدایی ابهامات
هویتی در آنان و همچنین سیاست های غرب در قبال این جنبش ها با بینشی واقع گرایانه و
مبتنی بر تجارب تاریخیِ مبسوط، بر مبنای تفکیک سه دسته کشورهای اسلامی از هم پرداخته
می شود.

خلاصه اینکه به آنهایی که دربارۀ جنبش های اخیر
منطقه جویای تحلیلی فراتر از مباحث ژورنالیستی و سیاست زده هستند، خواندن این اثر به
شدت توصیه می شود! کچویان پیش از این کتاب هایی چون «تجدد شناسی و غرب شناسی:حقیقت های متضاد»، «هویت ما»، «نظریه های جهانی شدن و دین، مطالعه انتقادی»، «تطورات گفتمان های هویتی ایران»، «کند و کاو در ماهیت معمایی
ایران»، «فوکو و دیرینه شناسی دانش»، «پایان ایدئولوژی» را به عنوان نویسنده و دو کتاب
«علم و جامعه شناسی معرفت» و «روشنفکران و شکست در پیامبری» را در مقام مترجم به رشتۀ
تحریر درآورده است.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه