بازخوانی گوشه ای از نظرات استاد رحیم پور درباره علوم انسانی

زمان انتشار: ۲۱:۱۳ ۱۳۹۱/۰۲/۱۷

این مباحثه های فکری، حلقه های مطالعاتی و این قبیل جلسات را جدی بگیرید. درگیر این شبهه نشوید که اگر ما دور یکدیگر جمع شویم، کجای دنیا را آباد می کند. چه تحول و تغییری ایجاد می کند. تمام تحولات شگرف و نقاط عطف در تاریخ علم و معرفت از همین جلساتی شروع شده است که در نظر گرفته نمی شدند و بعضاً ناچیز به حساب می آمدند.

ما در این سی سال پس از انقلاب، نمازهای بی وضو
خیلی خوانده ایم. نماز بی وضو یعنی این که شعار حقوق بشر دینی، اقتصاد مبتنی بر
دین، پیوند سیاست و دیانت و… بدهیم؛ اما در واقعیت به واسطه دلایل متعددی از
جمله عدم درک دقیق از دیدگاه دین در این امور به گونه دیگری تصمیم بگیریم و رفتار
نماییم
.

با وضعیت فعلی علوم انسانی در کشور، ما با هزینه
عمومی و حمایت دولت نیروهای متخصصی پرورش می دهیم که از نظر فکری به افکار لائیک
یا سکولار گرایش دارند و بی تردید در آینده مناصب اجرایی و مدیریتی را تحویل می گیرند
و ارادی یا غیرارادی تمهیدگران دولتی سکولار می شوند
.

این که می گویم جدی است؛ زیرا اگر ما نتوانیم شکاف های
بین دینداری و دین مداری در عرصه ی فردی و عمومی و نیز شکاف بین علوم انسانی ترجمه ای
و منطق دین و ارزش های دینی را برطرف کنیم؛ یعنی نتوانیم اقتصاد، سیاست، حقوق بشر،
تربیت و… مبتنی بر دین را از مجرای حوزه و دانشگاه به جامعه عرضه کنیم، زوال ارزش ها
و آرمان های انقلاب امری قابل پیش بینی است. تا کی می توانیم شهید بدهیم تا جمهوری
اسلامی را نگه داریم
.

اگر در فضای علوم انسانی با وضعیت فعلی پیش برویم
و مکرّرات را تکرار کنیم، بی شک فردا نظامی خواهیم داشت که ظاهرش جمهوری اسلامی
است اما باطنش هزار چیز دیگر. ما گریزی نخواهیم داشت از این که این تعارضات و
تضادها را برطرف کنیم. بنده عرضم این است کرسی های آزاداندیشی و نظریه پردازی هدف
عمده اش مقابله با این رویه و عبور از چنین سرنوشتی است. ما نمی خواهیم علوم
انسانی غربی نفی مطلق بشود، بلکه علوم انسانی باید نقد شود و از سویی دیگر منطق
متعالی دین و نیروی لایزال و بی بدیل دین از ایستایی عبور کند و پویا شود و این
وظیفه را حوزه و دانشگاه می تواند بر دوش گیرد
.
برگرفته  از گفتار
“کرسی های علوم انسانی: ترجمه باوری یا نظریه پردازی


نظریه پردازی به یک جسارت انقلابی نیاز دارد و
باید یادآوری کنیم که هر تصرف انقلابی و بنیادین در نظریه های علوم انسانی اولاً
شدنی است و ثانیاً شده است. پیش از این در بین خود غربی ها صورت گرفته است. یک
دورانی هم تمدن اسلامی همین تجربه را پشت سر گذاشت. در همین دوران سی ساله انقلاب
هم شروع شده است. این کاری نیست که محال باشد. عبور از ترجمه و تقلید در علوم از
خط های شکستنی است. این خط ها نشکستنی نیست. شدنی است و باید بشود. یعنی هم
امکانش، هم وقوعش و هم ضرورتش این سه مؤلفه نیاز دارد به یک نگاه از نوع نگاه
انقلاب اسلامی که یک تکانه تاریخی ایجاد کرد و کل پارادایم های مسلط را زیر سؤال برد.
همه چیز را عوض کرد و تغییر داد
.

این را نیز باید تأکید کنیم که هر نوع تحول در
علوم انسانی باید به روش علمی باشد. حتماً باید به روش علمی پیش برویم. تأکید می کنم
که این یک وظیفه توده ای نیست یک کار نخبگانی است؛ یعنی تحول در علوم انسانی به یک
بسیج فکری و یک نوع لکشرکشی علمی نیاز دارد، اما در عین حال باید در اثبات دعاوی
توضیح منطقی داشت و توجه نمود که نهایتاً حرف های آخر را افراد نخبه و خواص علمی
می زنند، همان طور که در هر تجربه دیگری نیز همین منوال بوده است. در غرب هم همین
طوری بوده است
. در غرب هم در حوزه علوم انسانی یک اردوکشی شده است
و هنوز نیز این اردوکشی دنباله دارد. اردوکشی یعنی کار کلان و فعالیت انبوه در
علوم. یعنی این که هزاران فیش بردار و هزاران حاشیه زن داشته باشیم که مستمر و
پیوسته در دانشگاه ها فعالیت کنند. فعالیت کلان یعنی این که مدام در رابطه با
مسائل مکرر با نگاه انتقادی و اعتماد به نفس؛ رساله و مقاله نوشته شود و دانشگاه های
جهان سوم را هم مجبور کنیم که در همین پاردایم فعال شوند. باید یک اردوکشی کرد،
ولی در عین حال در مرتبه نظریه پردازی از بخش عمده ای از این لشکر کاری بر نمی آید،
جز این که زمینه سازی کند و نقش تمهیدگری داشته باشد. به پیشبرد این هدف کمک کند و
در این اردوکشی مشارکت کند. با مشارکتش در این ائتلاف سلبی، اولاً فضا را تغییر
دهد و به افراد شجاعت دهد و ثانیاً زمینه را آماده کند برای این که در این بحبوحه
بعضی نوابغ ظهور کنند. برای مرحله نهایی و تغییر و تحول اصلی باید استعدادهای ویژه
را کشف کنیم و پرورش دهیم تا این که نوابغ ظهور کنند
.

من مکرر عرض کردم و شما نیز بهتر از من می دانید
که کل پیکره علوم انسانی غرب را در حدود صد تا صد و پنجاه نفر ایجاد کردند، ولی
گریزی نداریم و این اردوکشی باید صورت گیرد
. لشکرکشی
باید بشود تا در طول دو قرن و سه قرن؛ صد نفر، دویست نفر انسان نخبه و نظریه پرداز
در ترازی عالی و بی بدیل ظهور کنند. تعدادی از این عده علم اقتصاد را و پیکره علم
اقتصاد را می سازند. تعدادی دیگر چهارچوب های جامعه شناسی را می سازند. شماری دیگر
رشته روان شناسی را می سازند. افراد دیگری علوم سیاسی را می سازند و بقیه هم مدام
به آثار و افکار این ها حاشیه می زنند، مستمر اصول و ارزش های کلی را تکرار و
تأیید می کنند، تألیفات این افراد را مدام نقد می کنند. تفسیر و تشریح می کنند تا
فضا رشد کند و تثبیت شود
.
در علوم انسانی هیچ کار ناگهانی ای
نمی شود و نباید کرد. اما انقلابی بودن به مفهوم حضور و جهت گیری انقلابی، اعتماد
به نفس و بی باکی انقلابی، چشم انداز و افق انقلابی، عزم و اراده انقلابی این
قطعاً ضرورت دارد
.

این انقلابی گری در علم و ورود جنبشی برای تحقق
نهضتی نو در علم و تولید نرم افزار باید دقیق و صحیح تعریف شود. لذا باید دقت کرد
و روشن بکنیم که انقلابی گری و رویکرد جنبشی برای جنبش نرم افزاری و تولید علم سه چیز
نیست که عبارتند از: اولا کار توده ای نیست و نخبگانی است اگر چه نیاز به اردوکشی
داشته، لشکرکشی می خواهد. ثانیاً انقلابی به معنای دفعی، ضربتی و ناگهانی نیست. به
معنای ضربتی، تولید علم یک امر انقلابی نیست، اما انقلابی به این معنا که شما باید
جسارت شالوده شکنی داشته باشید همان طور که در انقلاب این کار را کردید، به این
معنا انقلابی است و باید انقلابی باشد. انقلابی به معنای جسارت شالوده شکنی و
مرعوب نشدن. انقلابی گری به این معنا که علوم انسانی را بدانیم و فراگیریم، اما
منکوب نظریات نشویم؛ زیرا که لابه لای مباحث علوم انسانی بسیاری مفاهیم غیرانسانی
وجود دارد
.

ما در مواجهه با علوم انسانی گزاره های عقلی را می پذیریم.
گزاره های تجربی را اگر واقعاً تجربی است، به ضریب و مقداری که تجربه اعتبار دارد می پذیریم.
گزاره های عقلی و تجربی را سکولار نمی دانیم؛ چون عقل و تجربه را نیز به عنوان دو
منبع معتبر معرفت قبول داریم
.

دسته ای دیگر از گزاره ها، گزاره های وحیانی و
دینی است که پیوند وثیقی با علوم انسانی دارد که متفکران لائیک و سکولار این نوع
از گزاره ها را در مقام نسبتی که با علوم انسانی برقرار می کنند، معتبر نمی دانند؛
در صورتی که ما معتبر می دانیم
.
در نظر ما یک منبع بالاتر
معرفت وجود دارد که باید حرمتش را رعایت کرد و پاسش داشت. دین و گزاره های وحیانی
معرفتش عام، شمول پذیر و اصیل است و یک سلیقه شخصی یا تمایل روانی یا امری فردی و
باطنی نیست. دین در درجه اول نوعی معرفت است. نوعی آگاهی و علم است
.

علم را نباید محدود در تجربه پوزیتیویستی کرد.
متفکران غربی بعضی مفاهیم غیرعلمی را هم با عنوان علم و در قالب و پوسته معرفت به
ما خوراندند که مفاهیم ایدئولوژیک و متعلق به مکاتب سکولار است، انسان شناسی
الحادی است، جهان بینی الحادی و مشرکانه است. این گزاره های غیر علمی را نیز در
لابه لای گزاره های تجربی و عقلی به خورد ما دادند، ما هم همه را با هم قورت
دادیم. حالا می خواهیم بالا بیاوریم و از این به بعد هر لقمه ای به ما می دهند تا
بجویم، ابتدا دقت می کنیم که چقدرش خرده شیشه است، چقدرش غذاست. می خواهیم این ها
را از هم تفکیک کنیم
.

بنابراین اگر صحبت از یک انقلاب علمی در عرصه علوم
انسانی می شود، یعنی معنایش برخورد کیلویی با علوم انسانی نیست، معنی اش برخورد
حذفی و دفعی و بولدوزری با علوم انسانی نیست، بلکه معنایش برخورد انتقادی است با
آنچه که به عنوان علوم انسانی و علوم اجتماعی ترجمه شده است. برخورد انتقادی از
موضع پذیرش تجربه معتبر، پذیرش گزاره های عقلی و تأکید بر اعتبار و اصالت گزاره های
دینی و نقد آنچه که مشمول هیچ کدام از این سه منبع معرفتی نیست
.

برگرفته از گفتار “جنبش نرم افزاری: افسون زدایی
دوباره


وقتی در راستای پیشبرد و تحقق اهداف انقلاب اسلامی
صحبت از نواندیشی و نهضت تولید علم می شود، از امری بس دشوار و استثنایی سخن به
میان می آوریم؛ زیرا که در ظاهر دو امر متضاد را باید با یکدیگر متحد کنید. روحیه
انقلابی و شخصیت علمی دو امر ظاهراً متضاد است که باید برای تولید علم دینی به
صورت توأمان در وجود یک نفر جمع شود؛ زیرا تولید علم از طرفی به پرورش روحیه علمی
و عادت به متدلوژی علمی و فلسفی نیاز داشته که به طور ذاتی پرسشگرانه و شکّاکانه
است و به کلیه مفاهیم، مقولات و نظرات نگاه تردیدآمیز دارد و از طرفی دیگر به تعهد
و اعتقاد فولادین به ارزش های دینی و انقلابی که مبتنی بر روحیه ای است که هسته
اصلی اش را یقین و ثبات رأی تشکیل می دهد نیاز دارد. جمع بین شخصیتی پرسشگرانه و
انتقادی با روحیه یقین انقلابی برای حفاظت از ارزش ها و دستاوردهای انقلاب، کاری
دشوار و با این وجود بس ضروری است
.

برگرفته از گفتار “جنبش نرم افزاری: افسون زدایی
دوباره


 این مباحثه های فکری، حلقه های مطالعاتی و این
قبیل جلسات را جدی بگیرید
. درگیر این شبهه نشوید که اگر ما دور یکدیگر جمع
شویم، کجای دنیا را آباد می کند. چه تحول و تغییری ایجاد می کند. تمام تحولات شگرف
و نقاط عطف در تاریخ علم و معرفت از همین جلساتی شروع شده است که در نظر گرفته نمی شدند
و بعضاً ناچیز به حساب می آمدند. قبل از انقلاب تعداد خانم هایی که اهل تحقیق و
پژوهش باشند، به ویژه اعتقادات و تقیّدات دینی داشته باشند و از منظر دین در این
عرصه ها فعالیت کنند، کمتر از انگشتان دو دست بود. کسانی که شناخته شده باشند و در
رابطه با فلان موضوع یا بهمان رشته می خواستیم چند نفر خانم نام ببریم، نمی توانستیم.
ولی الآن قضیه فرق کرده است. در این بیست و هفت سال پس از انقلاب، ضریب رشد زنان
ما در عرصه های علمی و معرفتی و صیانت روشنگرانه و متکی به معرفت از دین فوق العاده
زیاد بوده است. نرخ رشد معرفتی در زنان خیلی بیشتر نسبت به مردان بوده است. آهنگ
رشد در زنان ایرانی در قیاس با زنان و دختران دیگر کشورها فوق العاده بی نظیر بوده
و به نظر من هیچ جایی با ایران قابل مقایسه نیست. بنده در جلسات مختلف گاهی مقالاتی
را از خانم ها می بینم که قابل عرضه در سطح جهانی است منتها ما، خودمان را دست کم
می گیریم و به خودمان احترام نمی گذاریم
.
به نظر من اول این روحیه
را باید اصلاح کنیم. لازم نیست حتماً مأخذ علمی خارجی را صاحب نظر بدانیم و برایش
مرجعیت قایل باشیم، البته این ها هم به جای خود معتبر است، اما باید باور داشته باشیم
که ما هم زنان صاحب نظر، صاحب فکر و صاحب قلم داریم؛ اما متأسفانه نه مردان و نه
زنان ما به خود احترام نمی گذاریم. باید عرصه را جدی بگیریم و کمک کنیم به شکوفایی
این استعدادهای لایق. همین افرادی که اکنون پس از بیست و هفت سال به عنوان جریان های
فکری به هم متصل می شود، این ها از حلقه هایی کوچک و محافلی خُرد برخاسته اند و زن هایی
بودند که چندین سال دور هم جمع می شدند. هسته های مطالعاتی تشکیل می دادند، بحث و
مناظره می کردند، جزوه خلاصه می کردند، سؤال و جواب می کردند، استاد می دیدند تا
در نهایت از همین محافل و حلقه ها افراد صاحب فکر بیرون آمدند. هم خودتان و هم
برنامه مطالعاتی تان را خیلی جدی بگیرید. تأکید می کنم این برنامه های منسجم
مطالعاتی را جدی بگیرید. نه مأیوس شوید و نه خسته شوید. اعتماد به نفس داشته باشید.
من عقیده دارم دانشجوی انقلابی باید مطالعات دینی و علمی اش را خیلی جدی بگیرد.
برای خودتان یک برنامه منضبط ایجاد کنید و همه خودشان را ملتزم کنند که در طول هفته
این مقدار صفحه از این کتاب و یا این مقدار از مقالات را مطالعه کنند
. در رابطه اش فکر کنند و به بحث بنشینند. ما باید
خودمان را ملتزم کنیم و برنامه داشته باشیم. من مطمئنم از بین محافل دانشجویی یا
حلقه های طلبگی، افراد خیلی مؤثری رشد می کنند و پرورش می یابند
.


برگرفته از گفتار
“آسیب شناسی نظریه پردازی در حوزه و دانشگاه

باید متوجه بود که به برکت انقلاب اسلامی،
مسلمانان دارند تغییر می کنند و به واسطه این ایجاد تغییر در خویش، جهان را نیز
تغییر خواهند داد. امروز استکبار جهانی بیش از هر چیزی از این قضیه نگران است.
باید متوجه بود که شالوده شکنی علوم مدرن و نهضت تولید علم دینی نیز جزیی از این
پروژه بیداری و تحرک مستضعفین است. غرب این نکته را دریافته است که با بیداری
مستضعفان در قرن پیش رو، جهان گونه دیگری خواهد بود و اگر این روال پیش برود،
اوضاع تغییر می کند. این یک قانون تاریخی و الهی است و در واقع خداوند به مسلمانان
می گوید خود را تغییر دهید تا من نیز شرایط را تغییر دهم. خداوند در واقع پاسخ
شرطی به دعای ما می دهد و می گوید من اجابت می کنم، ولی اجابت دست خود شماست. شما
از این اوضاع خسته شده اید بشریت از این وضعیتِ ظلم و جنایت خسته شده است، پس
خودتان را تغییر دهید تا اوضاع را تغییر دهم. به نظر من منظور این آیه شریفه که می گوید:
«لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» این است که اراده
کنید تا عمل کنم. خود را تغییر دهید تا من اوضاع را تغییر دهم. شما به عهد خودتان
با من وفا کنید، تا من به عهدی که با شما بسته ام وفا کنم. اما همیشه بین ما یک عده
فرصت ساز و یک عده فرصت سوز بوده اند. امروزه فرصت جدیدی است که نباید بسوزد و هدر
رود. باید همه مراقب باشیم که هدف چیست. هدف را از نظر دور نکنیم و در نیل به هدف
از هیچ تلاشی دریغ نورزیم
.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه