بررسی اهداف و عملکرد اصل چهار ترومن

منبع: علوم اجتماعی اسلامی ایرانی

نویسنده کتاب: ویدا همراز

انتشارات: وزارت امور خارجه

زمان: 1381

زمان انتشار: ۱۶:۳۹ ۱۳۹۲/۰۹/۳

فعالیت های اصل چهار چنان پراکنده بود که نتوانست هیچ گونه تعییر در ساختار رو به زوال ایران در 40-1330 به وجود آورد و آموزش های کشاورزی در حالی که مشکلات دیرپای و سنتی کشاورزی ایران همچون روابط مالک و زارع، کمبود دام، و عدم حمایت دولت در سال های کم محصولی و… پابرجا بود، ثمری نداشت.

کتاب حاضر با هدف روشن ساختن فصلی مهم از تاریخ روابط ایران و امریکا پس از جنگ جهانی دوم تدوین شده است. اهمیت کمک های اقتصادی امریکا به ایران از 1322-1357 (مطابق با 1943-1979) به آن اندازه است که تاکنون در پژوهش های مختلف به وسیله محققان ایرانی و خارجی بررسی شده است اما اصل چهار ترومن یکی از ناشناخته ترین حلقه های این زنجیره طولانی است که همواره در کنار دیگر طرح های اقتصادی-فرهنگی امریکا در ایران به آن اشاره ای کوتاه و گذرا شده است.

به همین دلیل و نیز به علت اهمیت زمانی- گسترش جغرافیایی و تنوع زمینه های فعالیت امریکاییان در اصل چهار، پژوهشی مستقل توسط سرکار خانم دکتر ویدا همراز (پژوهشگر تاریخ و رسانه) در این رابطه انجام شده است که معرفی آن در پیش روی شماست.

تحقیق خانم همراز با عنوان اصلی «بررسی اهداف و عملکرد اصل چهار ترومن»  و عنوان فرعی (هیأت عملیات اقتصادی آمریکا در ایران) در سال 1381 و  تیراژ 1000 نسخه در 238 صفحه توسط مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه انتشار یافته است. در این تحقیق از آرشیو اسناد وزارت امور خارجه ایران، سازمان اسناد ملی ایران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر و مجموعه کتاب های اسناد روابط خارجی امریکا (که توسط امریکا منتشر شده) استفاده شده است.

کتاب دارای چهار فصل است. در فصل اول به چیستی اصل چهار و موقعیت امریکا پس از جنگ جهانی دوم اشاره شده است؛ فصل دوم به اصل چهار در ایران می پردازد و ساختار درونی و تشکیلاتی این اصل را در ایران مورد مطالعه قرار میدهد. در فصل سوم چگونگی توزیع کمک های اصل چهار در بخش‌های کشاورزی، آموزشی، بهداشت، صنعت و طرح های زیربنایی ارائه شده است و در فصل آخر بازتاب حضور اصل چهار در ایران مورد مطالعه قرار گرفته است.

اما نتایج اجرای اصل چهار در ایران چه بود؟

قرارداد استفاده از کمک های فنی امریکا در حالی میان دو دولت ایران و ایالات متحده امریکا امضا شد که هر یک از آنها هدف های متفاوتی را در نظر داشتند. در نظر امریکا، ایران کشوری بود که می‌ باید به هر قیمت از نفوذ کمونیسم در آن جلوگیری کرد و این کمک ها می توانست برای ارتقای سطح زندگی مردم و از بین بردن زمینه های احتمالی تبلیغات کمونیستی مفید باشد. در حالی که ایران امیدوار بود از طریق امضای این قرارداد بخشی از مشکلات فراوان خود را برطرف کند. اقتصادی نامتعادل جامعه ای پرتنش و همسایگانی طمع ورز سبب شدند که ایران دست کمک به دولتی دراز کند که به ظاهر قصد داشت با سرازیر کردن سیل کمک های خود به کشورهایی چون ایران، درهای بهشت زمینی را بر مردم فقیر و رنج دیده آنها بگشاید.

این شعاری بود که بسیاری از مردم امریکا آن را باور کرده و به مثابه رسالت خود در سنت بشردوستانه و دموکراسی امریکایی تلقی می کردند. در حالی که بی شک عدم گسترش کمونیسم در ایران علل دیگری داشت و نمی توان آن را نتیجه کمک های فنی امریکا دانست.

اما در نهایت فعالیت های اصل چهار چنان پراکنده بود که نتوانست هیچ گونه تعییر در ساختار رو به زوال ایران در 40-1330 به وجود آورد و آموزش های کشاورزی در حالی که مشکلات دیرپای و سنتی کشاورزی ایران همچون روابط مالک و زارع، کمبود دام، و عدم حمایت دولت در سال های کم محصولی و… پابرجا بود، ثمری نداشت. به طور کلی برنامه ریزی طرح ها شتاب زده و اجرای آن سریعتر بود و مجالی برای بررسی نتایج درازمدت نبود. در تصویب طرح ها فقط به تقاضاهای آنی دولت یا ساکنان یک منطقه توجه می شد و هیچ گونه دورنمایی از در دست نبود.

از بعد روانی نیز می توان گفت بیگانه بودن بسیاری از روش های پیشنهاد شده از سوی کارشناسان اصل چهار با فرهنگ ایرانی واکنش هایی را بر می انگیخت. حضور آنها در شهرها و روستاها هرگز نتوانست فاصله و بیگانگی را از میان بردارد. این کمک ها در سال هایی به ایران اعطا شد که دو حادثه بزرگ سیاسی یعنی کودتای 28 مرداد 1332 و 15 خرداد 1342 روی داده بود و بیانگر این نکته بود که جامعه ایرانی که تازیانه امریکا را بر گرده خود احساس کرده است، رویای بهشت امریکایی را نیز باور نمی کند. این کمک ها بیشتر عوام فریبانه تلقی می شدند تا انسان دوستانه و توده مردم برای اصل چهار و دولت وقت هویتی واحد و نامطلوب قائل بودند (صص 189-190 کتاب).

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه