تأملی در باب معیارهای گزینش خبر از نگاه رهبری

زمان انتشار: ۱۸:۲۱ ۱۳۹۱/۰۲/۳۰

مبانی اصلی کار در تهیه و تنظیم خبر: مفید بودن، به هنگام بودن و هدفمند بودن آن است و خبر را باید آنچنان گفت که اطلاع از آن برای مردم مفید و لازم و کشور از آن بهره مند شود.

این روزها مباحثی چون “رسانه انقلابی” و
“رسانه از نگاه امام (ره) و رهبری” بیش از پیش مورد توجه افراد و بخصوص
نخبگان فرهنگی انقلاب اسلامی قرار گرفته است. امری که یادداشت ها و حتی تدوین کتبی
را به خود اختصاص داده است. شاید مهمترین دلیل گرایش توجهات این گروه از نخبگان به
چنین مبحثی هم، انتقادات موجود به رسانه ملی یا همان صدا و سیما، بویژه در چند سال
اخیر باشد.

مسئله مشخص، وجود توصیه ها و تأکیدات مکرر رهبر انقلاب و
قبل از ایشان، حضرت امام (ره) در زمینه های گوناگون رسانه، بویژه صدا و سیما در
جهت اعتلای فرهنگ اسلام و ایران است. “رسانه‏هاى گروهى، بویژه صدا و سیما، این
مراکز آموزش و پرورش عمومى مى‏توانند خدمت هاى گرانمایه‏اى را به فرهنگ اسلام و ایران
نمایند.” (صحیفه نور، ج 19، ص 159) این توصیه ها و تأکیدات در دو دسته ساختار
هنجاری رسانه (اصول و چارچوب های کلی، چشم اندازها و اهداف) و حوزه های کارکردی
رسانه (وظایف و بایدها و نبایدها) می‎گنجد که در هر دو مورد، مصادیق بسیاری بیان
شده است. با بررسی بیانات آن دو عزیز، در مواردی حتی توجه به ریزترین مسائل در
ساخت و تولیدات، مشهود است.

آنچه به نظر می رسد، عدم بررسی جزئی هر کدام از راهبردهای
ارائه شده و افتادن در دام برداشت های کلی و در نتیجه نرسیدن به راهکارهای مناسب
عملی توسط نخبگان انقلاب اسلامی است. به طوریکه با مطالعه متون و کتب موجود در این
رابطه با عناوین و برداشت های مشابه و یکسان و البته نه چندان کاربردی در ساخت و
تولید رسانه ای مواجه هستیم.

یکی از مصادیق مورد توجه مقام معظم رهبری در تولیدات رسانه ای،
بحت تهیه و تنظیم خبر است. این بخش از رسانه، شاید یکی از مهمترین قسمت های یک
رسانه (روزنامه، مجله، رادیو و تلویزیون) را شامل شود که البته به لحاظ کمی نیز
مقدار قابل توجهی از تولیدات را به خود اختصاص داده است. رهبری در متن حکم انتصاب
ریاست سازمان صدا و سیما بیان داشته اند: “اطلاع رسانى و خبر، یکى از وظایف عمده ى
صدا و سیما است… باید براى خبر در صدا و سیما اهتمام جدى بشود و راستى و درستى و
سرعت عمل و شیوایى در آن رعایت شود، و از هرگونه حالت انفعالى در خبررسانى جداً پرهیز
شود.” (5/3/1378)

ایشان در رابطه با معیارهای گزینش خبر گفته اند:
“مبانی اصلی کار در تهیه و تنظیم خبر: مفید بودن، به هنگام بودن و هدفمند
بودن آن است و خبر را باید آنچنان گفت که اطلاع از آن برای مردم مفید و لازم و
کشور از آن بهره مند شود.
(منشور صدا و سیما، ص 221، بیانات 10/7/1374) در نتیجه
ارزش های خبری رسانه در نگاه رهبری چهار مؤلفه: 1- هدفمند بودن، 2- مفید بودن، 3-
به هنگام بودن و 4- لازم بودن می باشد. اهمیت توجه به این معیارها از جانب
گردانندگان و مدیران رسانه های داخلی، از جمله رسانه ملی، با توجه به تقلیدی بودن
نحوه ارائه اخبار با ملاک های خبری رسانه های خارجی، صدچندان می شود.

آنچه امروزه در تمام کلاس های آموزشی خبرنویسی در رسانه ها،
جزء مبانی اولیه تدریس قرار دارد، ارزش های خبری (ملاک های گزینش) است. در تعریف
ارزش های خبری آمده است: “… برای تشخیص این که چه رویدادی ارزش تهیه گزارش
دارد، احتیاج به معیارهایی است که به کمک آن بتوان وقایع را ارزشیابی و گزارش
جامعی از آن رویداد برای مخاطبان تهیه کرد.” (بدیعی و قندی، 1387: 20) این
مبانی که برگرفته و ترجمه شده از متون غربی هستند شامل دربرگیری، شهرت، برخورد
(تضاد)، استثناء، بزرگی، مجاورت (جغرافیایی و معنوی) و تازگی می باشند.

با دقت در معیارهای گزینش خبر در متون ترجمه شده، تفاوت آن ها
با ملاک های ارائه شده توسط رهبری مشخص خواهد شد. لذا ابتدا به بررسی اجمالی موارد
هفت گانه ارزش خبری خواهیم پرداخت:

1-    
دربرگیری: “رویداد هنگامی دارای ارزش دربرگیری است که بر روی تعداد زیادی
از افراد جامعه تأثیری در زمان حال یا آینده داشته باشد… هر خبرنگاری با توجه به
مشی رسانه و مخاطبانی که دارد، باید ارزش خبری دربرگیری را مورد ارزیابی قرار
دهد.” (همان: 21)

2-    
شهرت: “اشخاص حقیقی و حقوقی و حتی برخی از اشیاء، هر گاه به خاطر فعالیت ها
و معروفیتشان در جامعه ملی و فراملی شناخته شده باشند، ارزش خبری دارند.” (همان:
22)

3-    
برخورد (تضاد): “این گونه رویدادها حاوی برخورد اختلاف، کشمکش یا
درگیری-  میان افراد، گروه ها، ملت ها،
حیوانات با یکدیگر در طبیعت است.” (همان: 23)

4-    
استثناء: “رویدادی غیرعادی، استثنایی، عجیب یا نادر است.” (همان:
22)

5-    
بزرگی: “این ارزش خبری به اعداد و آمار مربوط است… هر چه تعداد یا
مقدار زیادتر باشد، اهمیت این ارزش خبری بیشتر می شود.” (همان: 24)

6-     
مجاورت: “مخاطبان در درجه اول مایلند در مورد رویدادهای شهر یا کشوری که
در آن زندگی می کنند، اطلاع حاصل کنند و بعد کشورهای دیگر.” (همان: 25)

7-    
تازگی: “رویدادی که امروز اتفاق افتاده است، اگر امروز گزارش نشود، به
تاریخ پیوسته است.” (همان: 26)

آنچه که از توجه به تعاریف ارزش های مذکور مشخص است، اهمیت دادن این معیارها
به مؤلفه هایی چون موردپسند بودن خبر در نظر گردانندگان رسانه (بر اساس خط مشی
سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و …) و مخاطبان آن، محبوبیت و مورد توجه بودن، دست
گذاشتن روی حس کنجکاوی نسبت به حوادث و مسائلی باصطلاح خارق العاده (و در بسیاری
از موارد نه چندان مهم)، کمی نگری نسبت به اتفاقات و مخاطب محوری در بُعد
جغرافیایی و معنوی می باشد.

در نتیجه این نوع نگاه مشکلی که پیش خواهد آمد، انتشار اخباری است بر مبنای،
خواست مدیران رسانه (با ملاک های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و … آنان و نه لزوماً
بیان حقیقت)، نگاه سرگرمی گرایانه به خبر، شرطی کردن ذائقه مخاطبین و انتشار
اطلاعات فراوان و البته غیر ضرور، نادیده گرفتن بسیاری از مسائل که به لحاظ کیفی
دارای اهمیت بوده و نه کمی و نهایتاً مخاطب محوری که می تواند در بیان حق و باطل
اثر گذارد.

 اما در طرف دیگر، معیارهای گزینش خبر
از نگاه رهبری، ابعاد دیگری را مدنظر دارد:

1-    
هدفمند بودن: قطعاً داشتن یک طرح و چارچوب برای انتشار خبر امری ضروری و
عقلانی است. نکته موجود در این رابطه، تعریف ما از مفهوم هدفمند بودن و طرح فکری
پشت آن می باشد. رهبر معظم انقلاب بیان فرموده اند: “سیاست ها، جهت گیری ها،
هدف ها باید باید بر طبق معیارهای اسلامی و انقلاب باشد.” (چشمه نور، ص 291،
بیانات 29/11/1370) زمانی که هدف بر طبق معیارهای اسلامی تعریف شود، دیگر دخالت خط
مشی های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و … گوناگون معنایی ندارند و تنها یک ملاک برای
ما وجود خواهد داشت.

همچنین برخی
معتقدند که هدفمند بودن، برای جوامع توسعه یافته با اهداف مشخص سرمایه داری معنا
پیدا می کند و این امر برای جوامع در حال توسعه، به دلیل مبهم بودن مسیر پیش روی
آن ها، مفهومی ندارد. پاسخ چنین ادعایی نیز مجدداً به تعریف ما از هدفمند بودن باز
می گردد که بیان گردید.

2-    
مفید بودن: مؤلفه مفید بودن بر اساس هدف ما تعریف می شود. اگر هدف ما همانگونه
که بیان شد، باشد، آنگاه اخباری جهت ارائه انتخاب می شوند که در جهت رشد افراد و
درک صحیح از مسائل قرار دارند. “مواظب باشید برنامه ها ضد اهداف نظام اسلامی
نباشد.” (چشمه نور، ص 334، بیانات 7/12/1370) در این حالت دیگر مفید بودن بر
مبنای اهداف تفریحی و محبوبیت و شهرت افراد تعریف نمی شود؛ بلکه ملاک بیان حقایق
است؛ حقایقی که راه رشد افراد و هوشیاری آنان را هموار کند.

3-    
به هنگام بودن: این امر بر شناخت صحیح از زمان مناسب جهت نشر خبر تأکید دارد.
نکته مهم آنکه شاید در نگاه اول، به هنگام بودن، با ارزش خبری تازگی، یکسان به نظر
رسد؛ اما با دقت بیشتر، چنین فرضی رد می شود. در تعریف تازگی، مهم، رساندن خبر به
هر قیمتی به مخاطب است. در اینجا محوریت با مخاطب است و اصل اول، رقابت در سرعت.
اتفاقاتی که از این رقابت جا بمانند، سوخته محسوب می شوند. در نتیجه، شنیدن اتفاق
است که اصالت دارد و نه خود آن.

اما در مؤلفه به
هنگام بودن، بیان خبر مفید بر اساس هدف صحیح و در زمانی مناسب، اهمیت دارد. در
اینجا اصالت با خبر منتشر شده و درک درست آن است.

4-    
لازم بودن: این معیار، دیگر ملاک ها را کامل می کند. بیان خبر لازم، دقیقاً
نقطه مخالف انتشار اطلاعات و داده های فراوان و غیر ضرور است. “ذهن مردم را
به آنچه باید بفهمند هدایت کنید.” (چشمه نور، ص 297، 29/11/1370) قطعاً شنیدن
هر اتفاقی برای همه نه تنها مسئله مهمی نیست، بلکه می تواند احمقانه و غیر مفید به
نظر رسد.

در فضای فعلی رسانه ها در سطح جهان و با وجود خروجی های فراوان از آن ها، دیده
شدن و شنیده شدن سخت به نظر می رسد. بنابراین ایجاد ساختارها و راهکارهای عملیاتی
جهت برون رفت از تقلید کورکورانه در امر تولیدات رسانه ای بر مبنای اهداف و ارزش های
بومی، اهمیت مضاعفی پیدا کرده است. توجه به شاخص های مطرح شده از جانب رهبری و ریز
شدن در آن ها و در نهایت رسیدن به یک طرح عملیاتی، بهبود و تعالی رسانه های ما از
جمله رسانه ملی و در ادامه آن مردم جامعه را به دنبال خواهد داشت.

 

منابع:

1-    
بدیعی، نعیم و قندی، حسین، روزنامه نگاری نوین، تهران، انتشارات دانشگاه علامه
طباطبایی (ره)، 1387.

2-    
پژوهش و آموزش سیاسی و حوزه ریاست سازمان محصول مشترک این دو اداره کل، منشور
صدا و سیما، (جزوه منتشر نشده)

3-    
خمینی، (امام) روح الله، صحیفه نور، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ج 19.

4-    
شورای ایثارگران صدا و سیما، چشمه نور، (بیانات آیت ا… خامنه ای در جمع
مدیران سازمان) تران، انتشار با همکاری و هماهنگی واحد نشر آثار مقام معظم رهبری،
1380.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه