تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام

زمان انتشار: ۱۷:۴۳ ۱۳۹۰/۱۱/۲۰

عنوان کتاب: تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام
نویسندگان: محمود رجبی، سیدمحمد سلیمان پناه، محمد داوری، مجید کافی، حفیظ الله فولادی، مهدی صفار دستگردی(پژوهشگاه حوزه و دانشگاه)
نشر: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1390

     بومی
کردن علوم انسانی در جامعه امروز ما بدون توجه به آموزه­ های دینی آراء
دانشمندان مسلمان کاری ابتر و ندیدن بخش عظیمی از هویت تاریخی ماست. ضرورت
کند وکاو در آموزه­ های دینی و بررسی آراء این اندیشمندان مسلمان در حالی
که در علوم اجتماعی رایج به اندیشه­ های والای آنان توجهی نمی­شود امری
واجب و حیاتی است.

     کشف،
بررسی و تحلیل و ارائه اندیشه­ های دانشمندان مسلمان که با الهام از منابع
اصیل اسلامی(کتاب و سنت) و در فضای فرهنگ اسلامی پدید آمده و شکل گرفته
است، اگر در قالب مفاهیم شناخته شده علوم انسانی رایج در فضای علمی
دانشگاهی صورت پذیرد، علاوه بر آنکه از لحاظ نظری خلاء تئوریک جامعه اسلامی
را پر می­کند، پیش فرض های نوینی را جایگزین پیش ـ فرض های رایج در علوم
اجتماعی می­سازد، مانع خودباختگی و از خودبیگانگی فرهنگی و اجتماعی می­شود و
زمینه­ ای برای فراهم آوردن راه­ حل های عملی برای معضلات و مسائل اجتماعی
می­باشد. کتاب تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام نیز در همین راستا نگاشته شده
است. این اثر دارای شش  فصل است که فصل اول با مراجعه مستقیم
به منابع اسلامی، موضع اسلام نسبت به علوم بشری، وضعیت این علوم در فرهنگ و
تمدن اسلامی، چگونگی رابطه اسلام با علوم انسانی و بومی کردن آنها را
بررسی نموده است. در این فصل اثر­پذیری و در نتیجه تمایز جامعه­ شناسی
اسلامی از جامعه­ شناسی موجود را در سه محور مبانی، مسائل و اهداف که هر
کدام از این سه محور خود دارای زیرمجموعه­ هایی است بررسی و در نهایت هم به
پاره­ای از ویژگی های اندیشه­ های اجتماعی متفکران مسلمان به اختصار اشاره
شده است.

     در
فصل های دیگر علاوه بر زندگی نامه، آثار و خاستگاه اندیشه، پاره­ای از
آراء اجتماعی دانشمندان مسلمان از جمله فارابی، ابوریحان بیرونی، خواجه
نصیرالدین طوسی، ابن خلدون و گروه اخوان الصفا، در قالبی مأنوس با فضای
فکری علاقه مندان و دانشجویان علوم اجتماعی ارائه شده است که در این معرفی،
فقط به آراء خاص هر کدام از آن ها اشاره می شود:   

      دربررسی
آراء فارابی، روح کلی و مبانی اساسی حاکم بر اندیشه­ های اجتماعی او را
روش شناسی، انسان شناسی و بینش های فلسفی می­داند. در ادامه به طبقه­ بندی
معروف علوم از دیدگاه فارابی می­پردازد و اصطلاحات اندیشه­ ی او مثل هویت
جامعه، ارگانیسم اجتماعی، آسیب­ شناسی اجتماعی و همبستگی اجتماعی را مورد
دقت قرار داده و به انواع جامعه از دیدگاه فارابی ( جامعه فاضله و ارکان آن
و جامعه غیر فاضله) می پردازد.

     فصل
سوم به اعتقادات، اهداف و تفکرات اجتماعی گروه اخوان الصفا اشاره می­کند.
با توجه به گسترده بودن مباحث اجتماعی اخوان الصفا، کتاب دست به گزینش زده و
به مسائلی از جمله، فرد و جامعه، قشربندی اجتماعی، فرهنگ، حکومت و سیاست،
مدینه فاضله و دین و شریعت اشاره می­کند.

     دیدگاه
های اجتماعی ابوریحان بیرونی در فصل بعد بررسی شده است. این فصل به نحوه
نگرش او به مسائل اجتماعی و روش او به ویژه در دو کتاب مهمش ـ فی تحقیق
ماللهند و آثار الباقیه عن القرون الخالیه ـ می پردازد. تفاهم فرهنگی و
موانع آن، توسعه فرهنگی و علمی، کسب منزلت های اجتماعی، قشربندی و سلسله
مراتب اجتماعی، کارکرد مقررات کیفری در جلوگیری از انحرافات اجتماعی و
نظریه ی جمعیت و بحث ازدواج و طلاق، از محورهای اصلی مورد بررسی در اندیشه
بیرونی است که کتاب به آن ها پرداخته است.

     در
ادامه آراء اجتماعی خواجه نصیرالدین طوسی با بررسی علم مدنی در حیطه
موضوع، هدف، قلمرو و کارکرد پی گرفته می­شود. شاخص­ه ی اصلی اندیشه خواجه
طوسی که کتاب به آن پرداخته است، عبارت است از: اصالت جامعه، عوامل مؤثر در
تشکیل اجتماع، تقسیم کار اجتماعی، تعاون، عوامل تخصصی شدن مشاغل، قشربندی
اجتماعی، محبت و همبستگی اجتماعی، هنجارها و قوانین اجتماعی، کنترل اجتماعی
و روش های رسمی کنترل اجتماعی و انواع جوامع و زندگی اجتماعی و ضرورت وحی.

     فصل
پایانی به بررسی دیدگاه های ابن خلدون می پردازد. ایجاد علم جدید که ابن
خلدون با صراحت مدعی پایه­ ریزی علمی نو به نام علم العمران است و ماهیت و
موضوع و روش آن از جمله مباحثی است که کتاب به آن ها می پردازد. قانونمندی
جهان و پدیده­ های اجتماعی، بکارگیری تجربه و استدلال عقلی، میزان توانمندی
تجربه و علوم تجربی از دیدگاه ابن خلدون بررسی، و موضوع و روش ابن خلدون (
استفاده از روش مقایسه­ ای و تاریخی، گزاره­های علمی و شبه علمی، بیطرفی
علمی) بیان شده است. در نهایت آراء و نظریه­ های جامعه­ شناختی او مانند
ارتباط عمران شناسی با انسان شناسی، انسان شناسی و نظریه سیاسی، حکومت و
عصبیت مرور شده است. در دیدگاه ابن خلدون مسأله عصبیت جایگاه خاصی در تحلیل
و تبیین پدیده­ های اجتماعی دارد و کتاب هم این موضوع را از منظر منشأ،
کارکرد و فرایند با تعریف مفهومی آن و همچنین تفاوت­های معنایی و نظری آن
با همبستگی و عوامل زوال آن مورد بررسی و دقت قرار داده است، و در ادامه به
سنخ شناسی دوگانه ابن خلدون و مقایسه جامعه بدوی و حضری(شهری)، نظریه
قشربندی و مفهوم جاه از دیدگاه وی اشاره می کند. نظریه اجتماعی ابن خلدون و پاره­ای از مباحث جامعه­ شناختی او به همراه تطورگرایی دَوَرانی و فلسفه تاریخی پایانی بر بررسی اندیشه او در این کتاب است.

     گرچه
این کتاب به عنوان متن درسی دانشگاهی تهیه شده است ولی با توجه به مباحث
کلیدی و پایه­ ای که از منظر بومی­ سازی علوم انسانی بسیار ضروری و پراهمیت
است می­تواند به عنوان یک نشان و راهنما برای مطالعات گسترده­ تر و عمیق­
تر توسط پژوهشگران و مؤسسات علمی پژوهشی در ایران و جهان اسلام باشد.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه