تاریخ فرهنگی چیست؟

زمان انتشار: ۰۵:۵۴ ۱۳۹۰/۱۲/۱۹

«تاریخ فرهنگی چیست؟» نوشته پیتر برک، روند گسترش تاریخ فرهنگی را از دهه 1970 به بعد تشریح می کند و علاوه بر طرح چیستی تاریخ فرهنگی، اختلافات، تضادها و همچنین سنت ها و حوزه های مشترک در تاریخ فرهنگی را مورد توجه قرار می دهد. این کتاب را دکتر نعمت الله فاضلی و مرتضی قلیچ به فارسی برگردان کرده اند.

تاریخ
فرهنگی گفتمانی است که از دهه 1970 میلادی به بعد گسترش یافته اما در ایران هنوز شناخته
شده نیست. پس معرفی و آشنایی با چیستی و چگونگی این رشته از دانش ضرورت بسیار دارد
و لازم است با رویکردی بین رشته ای دو حوزه اصلی علوم انسانی یعنی تاریخ و فرهنگ را
با یکدیگر و در تعامل با هم مطرح کرد.

هرچند
کتاب حاضر از منظر علوم اجتماعی نگاشته شده تا تاریخ و شاید اگر از دیدگاه تاریخ به
آن نگریسته می شد روایتی متفاوت ارایه می داد.

از قرن
18 میلادی روابط نزدیکی بین مورخان و نظریه پردازان اجتماعی وجود داشت؛ ولی در قرن
19 به تدریج این دو از هم فاصله گرفتند. به تدریج نظریه پردازان اجتماعی کوشیدند تا
مطالعه ی گذشته را با وضع موجود یک فرهنگ خاص ترکیب کنند و به تعبیر پیتر برک، گذشته
را طرد کردند؛ ولی هیچ گاه به طور کامل تماس با یکدیگر را قطع نکردند.

آنچه
در گذشته در کانون مطالعه مورخان بود، یعنی تاریخ از بالا یا تاریخ نظامی و سیاسی،
در حاشیه قرار گرفت و نوعی چرخش نظری در بین مورخان و نوعی چرخش تاریخی در بین نظریه
پردازان اجتماعی روی داد که براساس آن فرهنگ نقش تعیین کننده ای یافت.

در این
زمان نوبت به شکل گیری قدرت نمادین رسید که در ورای فرهنگ مستتر بود. به این ترتیب
کشورهایی قدرتمند تر محسوب می شدند که مثلا بنای تاریخی آنها جزو مواریث فرهنگی جهان
به شمار می رفت، عالِم یا دانشمند آنها موفق به کسب جایزه جهانی می شد، اثر هنری هنرمند
آنها به شهرت جهانی می رسید، زبان آنها در عرصه بین المللی تعیین کننده می شد، ایده
های فلاسفه آنها در جهان، جهت دهنده و اختراعات و اکتشافات و ابداعات آنها مسیر کلی
جهان را تغییر می داد و ورزشکاران آنها افتخار جهانی می آفریدند و به طور کلی نمادها
تولید ثروت کرده و در واقع به مثابه دارایی های فکری تلقی می شدند.

این
اثر تاریخ فرهنگی را به چهار مرحله کلاسیک، تاریخ اجتماعی هنر، کشف تاریخ فرهنگ عامه
پسند و تاریخ فرهنگی جدید تقسیم بندی می کنند. مورخان فرهنگی سعی در مطالعه آثار کلاسیک
و متون اصلی یا شاهکارهای هنر و ادبیات، فلسفه، علم و… داشته و کوشش می کردند دریابند
این تاریخ فرهنگی جدید که به اختصار جنبش
NCH
خوانده می شود، معطوف به روش های هرمنوتیک در تاریخ است و تأکید بسیار
نیز بر قدرت متن دارد. بر این مبنا، هیچ روایتی از گذشته بازتاب مطلق یا بازنمای واقعی
آنچه بوده، نخواهد بود. بین آثار هنری و روح زمانه چه نسبت هایی برقرار بوده است و
یا تاریخ فرهنگی متأثر از کدام سنت های ملی فرهنگی است. می توان گفت تاریخ فرهنگی نوعی
شیوه تحلیل یا رویکرد خاص به جامعه معاصر و تاریخِ توجه به اجزای فرهنگ است.

به طور
کلی ویژگی های تاریخ فرهنگی اینگونه است که فرهنگ در تاریخ فرهنگی متغیری مستقل است
که توأما به مفهوم فرهنگ والا یا فرهنگ نخبگان و فرهنگ مردم عامه می پردازد که براساس
این رویکرد، فرهنگ گسترش یافته و فرهنگِ روزمرهِ مردم و فرهنگِ عامه پسند را نیز در
بر می گیرد و در آن حوادث از پیش برنامه ریزی نشده تاریخ نیز اهمیت یافته اند. دیگر
ویژگی آن توجه به عواطف و احساسات و تجارب جدی است.

کتاب
«تاریخ فرهنگی چیست؟» دارای شش فصل متصل به هم با عناوین «سنت کبیر»، «مسایل تاریخ
فرهنگی»، «موعد انسان شناسی تاریخی»، «پارادیمی جدید»، «از بازنمایی به برساخت» و
«فراسوی چرخش فرهنگی» است. در پایان بخش ها منابع به تفکیک فصول ارایه شده و فهرست
سال شماری از انتشار کتاب های مربوط به تاریخ فرهنگی نیز درج شده است.

نویسنده
در مقدمه می آورد که این کتاب تنها به مسأله کشف رشته تاریخی فرهنگی در میان سایر رشته
های تاریخ نمی پردازد؛ بلکه در کنار این امر، موضوعاتی مثل چیستی تاریخ فرهنگی و یا
به عبارتی، مورخان فرهنگی چه کار می کنند و عطفِ توجه به مباحث، اختلافات، تضادها و
همچنین سنت ها و حوزه های مشترک، نیز در دستور کار قرار دارند.

بدین
ترتیب کتاب تلاش می کند تا دو رویکرد به ظاهر متضاد اما مکمل را ترکیب کند، رویکردی
درونی که به حل مشکلات و مسائل پی در پی در درونِ رشته می پردازد و رویکردی بیرونی
که ناظر بر موضوعِ فعالیت مورخان در زمان معاصر است.

در بخش
«سنت کبیر» شرح مختصری از تاریخچه تاریخ فرهنگی به همراه مراحل مجزای مطالعه آن ارایه
شده است. بخش «مسایل تاریخ فرهنگی» با بازبینی آرای کلاسیک ها و مارکسیست ها آغاز می
شود. نقد اصلی مارکسیست ها به رویکرد کلاسیک ها درباره فرهنگ این است که کلاسیک ها
بیش از حد ذهنی بوده اند و هیچ رابطه ای با شالوده های اقتصادی یا اجتماعی برقرار نکرده
اند، همچنین تأکید بیش از حد به یکپارچگی فرهنگی دارند و بی توجه به تضادهای فرهنگی
در این قسمت، فرهنگ عامه نیز در بوته نقد قرار گرفته و حتی با واژه فرهنگ هم معنا می
شوند.

کتاب
تلاش می کند تا دو رویکرد به ظاهر متضاد اما مکمل را ترکیب کند، رویکردی درونی که به
حل مشکلات و مسائل پی در پی در درونِ رشته می پردازد و رویکردی بیرونی که ناظر بر موضوعِ
فعالیت مورخان در زمان معاصر است

«موعد
انسان شناسی تاریخی» بخش دیگر کتاب و از ویژگی های بارز تاریخ فرهنگی چرخش به سوی انسان
شناسی است. این چرخش از جهتی «برخورد فرهنگ ها» را نیز به دنبال دارد. در تاریخ فرهنگی
جدید تأکید بر تاریخ روزمره است که با ارایه نظریه نمایش اجتماعی در آن، الگوی «نمایش»
به منظور تفسیر وقایع روزمره به کار رفته است. ظهور نظریه هایی از جمله پسا استعمارگرایی
و فمینیسم در این مبحث مورد ارزیابی قرار می گیرد که هر دو مفهوم، تلاش برای کسب استقلال
در تاریخ فرهنگی دارند.

«پارادایمی
جدید» بخش چهارم کتاب است. تاریخ فرهنگی جدید پارادیمی جدید در برابر روال معمولی سنت
پژوهیِ تاریخ به شمار می رود. این فصل به نظریات چهار متفکر و نظریه پرداز که آثارشان
برای طرفداران
NCH حائز اهمیت بود، می پردازد. باختین،
الیاس، فوکو و بوردیو. باختین نظریه پرداز زبان و ادبیات و سه نفر بعدی نظریه پردازان
اجتماعی اند.

«از
بازنمایی به برساخت» نام بخش پنجم کتاب «تاریخ فرهنگی چیست؟» است. مفهوم بازنمایی دلالت
بر تصاویر و متون دارد که منعکس کننده واقعیت اجتماعی اند و گروهی از اندیشمندان تاریخ
فرهنگی با آن مفهوم مشکل دارند و از تولید یا برساختِ واقعیتِ دانش، قلمروها، طبقات
اجتماعی، بیماری ها، زمان، هویت و غیره به واسطه «ابزارهای بازنمایی» گفت وگو می کنند.

سه نمونه
برای مطالعه در این قسمت ارایه شده که به ترتیب به جایگاه اسطوره و آئین ها در تکوین
سلطنت روسیه و ابداع سنت در ژاپن بعد از احیای امپراطوری عصر میجی و سپس بخش هایی از
زندگی روزمره لویی هشتم اشاره و در انتهای این فصل سؤالات پیشِ رویِ بر ساخت گرایی
ارایه شده است.

«فراسوی
چرخش فرهنگی» فصل پایانی کتاب است که به حضور احتمالات در عرصه تاریخ فرهنگی و پرداختن
به عرصه های جدید اختصاص دارد. بازگشت به تفکرات کلاسیک ها یا بسط تاریخ فرهنگی جدید،
عرصه ها و موضوعاتی که مورخان قبلا نادیده گرفته اند مانند تاریخ فرهنگی سیاست، خشونت،
احساسات و ادارک در این بخش جای گرفته است.

تاریخ
پژوهان معتقدند که باید پذیرفت که ضعف ها و مشکلاتی در پروژه تاریخ فرهنگی جدید وجود
دارد، سه مشکل اساسی آن نخست در تعریف فرهنگ است که امروزه بسیار فراگیر و جامع شده،
دوم در روش های تاریخ فرهنگی جدید و سوم مشکل پراکندگی و از هم گیسختگی است. همچنین
مناقشات در باب تعریف فرهنگ با مناقشات در بابِ روش نیز پیوند دارد.

چاپ
نخست کتاب «تاریخ فرهنگی چیست؟» در 192 صفحه با شمارگان 1500 نسخه و بهای 45000 ریال
به کوشش پژوهشکده تاریخ اسلام منتشر شده و در دسترس علاقه مندان این حوزه قرار گرفته
است.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه