تحول در علوم انسانی؛ نیاز یا تقاضا؟

زمان انتشار: ۲۰:۴۵ ۱۳۹۱/۰۸/۱۲

جریان ساز باید بود، نه تابع جریان. امروز در باب علوم مختلف، بخصوص علوم انسانی مسئله محوری، بومی کردن، مبتنی بر نیاز و کاربردی نمودن، اسلامی سازی و تولید علم از کارهایی هستند که بر ماست در راستای تحقق آن ها بکوشیم و تولید ادبیات و محتوا نماییم و آن ها را بر سر دست بگیریم و به سراسر عالم نشان دهیم که این ها را در سایه سار اسلام و تعالیم آن بدست آورده ایم.

تخصیص منابع کمیاب در بهینه ترین حالت به
خواسته ها و نیازهای متعدد و بی پایان، تعریفی پرکاربرد برای علم اقتصاد است. نیک می دانیم
که انسان ها نیازهای بیشماری دارند که لزوماً آن ها را درخواست نمی کنند و به اصطلاح
آن ها را تقاضا نمی کنند.

به نظرم رسید بررسی کنیم که آیا در وضعیت
فعلی، پرداختن بیش از پیش به علوم انسانی و حرکت به سمت تحول در این علوم، نیاز امروز
ماست یا به واقع به مرحله تقاضا رسیده است.

در بیان جایگاه و تعریف مدیر، با مراجعه با
کتب تئوری مدیریت، با این مفهوم مواجه می شویم که مدیریت کار کردن «با» یا «به وسیله
دیگران» است؛ از اولین کارهایی که یک مدیر برای انجام وظایفش باید به انجام برساند،
این است که با توجه به وظایفی که از جانب خودش و سیستم بر عهده دارد، برنامه ریزی کند؛
پس از برنامه ریزی معمولاً مراحل سازماندهی، بسیج امکانات و منابع، هماهنگی، هدایت
و در نهایت نظارت و کنترل طی می شود.

مدیر با پیش بینی و ارزیابی آینده، توان و
امکانات لازم را برای واکنش های مناسب در برابر رویدادها، در راستای دستیابی به هدف
آماده می سازد؛ در این راستا، مدیر نخست باید طرحی از اقدامات و فعالیت هایی را که
باید انجام شوند، تهیه کند. این طرح، هم باید نتایج را پیش بینی کند و هم مسیر فعالیت هایی
را که باید دنبال شود، مراحلی که باید پشت سر گذاشته شود و سرانجام روش ها و راه های
انجام کاری را که باید صورت گیرد، روشن سازد. از اقدامات ضروری که مدیر برای برنامه ریزی
در امور مختلف داخلی و خارجی باید بدان توجه نماید، در نظر گرفتن وضع موجود است؛ او
می خواهد بداند آورده هایش چه میزان می تواند وی را بر گرفتن تصمیمات بعدی مصمم کند.

بسیاری از صاحب نظران معتقدند قرن بیست و
یکم، قرن نیروی انسانی است، بنابراین زمانی که صحبت از عملکرد بالا و خروجی مطلوب به
میان می آید، باید به سازمان هایی فکر نمود که دانش محور هستند؛ این سازمان ها دارای
مزیت رقابتی ای هستند که عامل اصلی آن، فکر و تعقل و درک آن ها از سیستم و فضای محیط
و پیشنیه آینده آنهاست، چیزی که چنانچه وجود ماهوی نداشت، در عصر توسعه کامپیوترها
و فناوری های نوین، جایی برای خودنمایی انسان نمی گذاشت.

آنچه برای تحقق نسبی تمامی اهداف مدیر حائز
اهمیت است، تعامل متعادل و منطقی متقابل نیروها و مدیر است. حال با این اوصاف، بیاییم
و سیستم را جامعه اسلامی خودمان تعریف کنیم؛ نیک مبرهن است حداقل چیزی که مورد احتیاج
است، شناخت از این سیستم است. ما برای مدیر این جامعه اسلامی با رسالت های خطیرش نیاز
داریم که به سمت آگاهی جمعی حرکت کنیم؛ این آگاهی جمعی باید در جهت تحقق اهداف و رسالت هایی
باشد که بر دوش جامعه نهاده شده است، بنابراین برای اداره چنین سیستم پیچیده ای با
اهداف متعالی که یا خود برای خودش تعریف کرده یا ارزش هایی که بدان ها پایندی اش را
اعلام کرده است و یا انتظاراتی که دیگران از آن دارند، بیش از پیش به هر آنچه در باب
مدیریت سیستم بیان شد، احتیاج است.

حال این سوال مطرح می شود که آیا با توجه
به آنچه اکنون در دامان نظریات و تئوری هایی که بر تخته سیاه دانشکده های علوم انسانی
نگاشته شده است، می توان به پای میز عمل گفته های بالا رفت یا خیر؟

دگرگونی تئوری های غیربومی

از رهنمودهایی که رهبر انقلاب در دیدار ماه
رمضان سال گذشته به دانشجویان دادند، تاکید بسیار بر مطالعه تاریخ و مطالعات عمیق
عرفانی و فلسفی بود.

 

با توجه به این که در دهه چهارم انقلاب که
به نام دهه «پیشرفت و عدالت» نامگذاری شده است، قرار داریم، نیاز به درک موقعیت ویژه ای
است که امروز برای ما در منطقه و در سطح جهان، هم از حیث تئوریک و هم از جنبه اداره
اجتماع بیش از پیش احساس می شود.

باید علاوه بر آنچه خود بدان محتاجیم، بدانیم
که دیگران نیز از ما چه می خواهند و این از آن جهت است که رسالت انقلاب اسلامی ما،
چیزی فرای مرزهای ایران اسلامی ا ست و بارها از جانب رهبران انقلاب اسلامی، از تفکر
جهانی فعالانه سخن به میان آمده است.

از سوی دیگر رهبر انقلاب، سال هاست مفاهیم
و کلیدواژه هایی نظیر جنبش نرم افزاری، مهندسی فرهنگی، الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت،
تمدن بین المللی اسلام و تحول در علوم انسانی و حوزوی را در این باب تکرار می کنند؛
حال اگر بخواهیم بر روی تحول در علوم انسانی بیش تر دقیق بشویم، می دانیم که آنچه در
جوامع غربی از آن به تئوری یاد می شود، در واقع مدل نمودن تجربیات و افکار یک اندیشمند
یا متفکر در قالب عباراتی است که پایه و اساس ایده ها و استنباط هایی است که بر مبنای
آن ها تصمیمات و رویکردها اتخاذ می شوند.

پر واضح است مغز یک متفکر غالباً در حیطه
مسائل درون منطقه ، بوم و جغرافیایی اقدام به نظریه و تئوری پردازی می کند که با مسائل
آن درگیر بوده و درون آن زندگی کرده است؛ در واقع به دنبال حل آنچه مردمان آن عصر و
مکان بدان محتاج بوده اند، به دادن فانوسی برای تعقل و روشن کردن همان راه در همان
دوره به دست اندیشمندان و متفکرین همان دوره اقدام کرده بودند، بنابراین می توان بر
این فکر غالب در جامعه ما، که هر آنچه در غرب مستند شده است، تجربیاتی است که بر مبنای
آن ها جوامع پیشرفته گام برداشته اند و نتیجه گرفته اند، پس به راحتی می توان این مستندها
را در پیش روی قرار داد و رو به جلو گام برداشت، نقد جدی وارد کرد.

همین افکار و نگرش ها هستند که در نهایت منجر
به تصمیم و عمل می شوند. امیرمومنان علی علیه السلام می فرمایند: مراقب افکارت باش
که گفتارت می شود، مراقب گفتارت باش که رفتارت می شود، مراقب رفتارت باش که عادتت می شود،
مراقب عادتت باش که شخصیتت می شود، مراقب شخصیتت باش که سرنوشتت می شود.

این است که پس از مدتی با مفاهیم و ارزش هایی
در جامعه مواجه می شویم که اساساً همخوانی ندارد با آنچه در دین و سلوک فردی و اجتماعی
ما بر آن صحه گذاشته شده است و به نوعی آن را در قالب سبک زندگی، فرهنگ، الگوی اجتماعی
و مفاهیمی از این دست به ما نشان داده اند.

اهمیت این موضوع بدان اندازه است که جمیع
آنچه گفته شد، نگاه، تعریف و قالبی از انسان در اذهان شکل می دهد که پس از آن با انسانی
روبرو هستیم که نقابش برای نگریستن و اندیشیدن و هر چه هست از تفکر و جنس آن آغاز می شود
و آن هم از نوع شناختی که انسان از نوع خود انسان دارد.

آنچه امروز انسان را در بند کشیده است، بازی
دادن ارزش های الهی و والای یک موجودی که رأس الخلایق است، در مصنوع دست وی که سازمان
نام گرفته است، پس تحول در نوع نگاه و بالا آوردن انسان با آن همه ارزش های و شئون
والایی که در عالم برایش تعریف کرده اند از مفاهیم خردی که وی را به بند می کشند و
این خود آغاز حرکتی برای دگرگونی تئوری های غیربومی است.

الگویی متفاوت

یکی از اتفاقاتی که روند تاریخ نشان داده
است، به بن بست رسیدن همین تئوری ها و مبناهای استنباط و نگاه به پدیده ها در غرب و
در کل جوامعی است که به سمت تئوریزه کردن همه مسائل، چه مادی و چه معنوی گام برداشته اند.

با کمی توجه می بینیم در دهه ها و سده های
مختلف هر آنچه در روابط سیاسی میان کشورها و در داخل کشورها، تحولات اقتصادی، سیلابس ها
و عناوین درسی و رسانه های شخصی و وابسته به دولت می بینیم، برخاسته از همین الگوهایی
است که بر مبنای همین نگرش ها مدون شده است.

امروزه پس از تحولات و انقلاب ها و خواسته های
مردم مبنی بر دگرگونی شرایط کنونی، طبعاً انتظار می رود باز هم تئوری ها و سبک هایی
نو برای زندگی مردم دنیا ارائه شود، در حالی که اکنون همه نگاه ها به سمت الگویی متفاوت
است.

بنا را بر این نداریم در کلام اول بگوییم
مردم دنیا تشنه این هستند که از آبشخور فکری ما سیراب گردند. اما اگر با نگاه مدیریت
بازاریابی هم بخواهیم بگوییم، خواهیم گفت که بازاری در دنیا ایجاد شده است که کالای
آن نه این جنس های لوکسی است که دیگران دارند و ما نداریم، کالای آن متاعی است که می شود
با آن هم از این دنیا بهره مند شد، هم فردی و هم اجتماعی سالم و آرام و به دور از تشویش
و اضطراب و ظلم ها داشته باشند و هم در نهایت پس از بهره حداکثری از این دنیا، به
شرایطی مطلوب در دنیای جاودان نیز دست پیدا کنند که مورد مشترک اعتقادی در میان ادیان
گوناگون است و در کل به مطلوبیت های یک رشنال من دست پیدا کرد.

باید به یقین برسیم که دنیا از ما انتظار
دارد؛ انتظار ارائه الگو، الگویی برای حکومتداری، برای زندگی، برای بندگی، برای سیاست
و هر آنچه امروز از نقاط ضعفی است که غرب با آن دست و پنجه نرم می کند تا به دنیا ثابت
نماید علاوه بر پیشرفته بودن، خوشبخت نیز هستیم.

خط سیری که باید به سمت تحقق آن گام برداریم،
این است: انقلاب اسلامی، نظام اسلامی، دولت اسلامی، کشور اسلامی، تمدن بین المللی اسلام.

شاید بشود گفت زمانی اندک داریم تا به مرحله
نهایی، یعنی تمدن بین المللی اسلام دست پیدا کنیم؛ با توجه به این که تفکر پوسته ای
دارد، می شود فرهنگ و آن پوسته ای دارد، می شود تمدن و تمدن ما، تمدن اسلام است؛ اسلامی
که بحق ادعای خویش را ثابت کرده است که برای تمامی شئون زندگی بشر پاسخ دارد و راهکار
و الگو.

امروز ما علوم انسانی را در کشور می خواهیم ،
اسلامی اش را هم می خواهیم. این تفکر به نظرم از عمق کمی برخوردار است که چنانچه قال
الصادق (ع) و قال الباقر (ع) را بیاوریم در لابه لای این علوم، آن ها را اسلامیزه کرده ایم
و به آب طهارت اسمای مطهر در چنین فضاهایی که غرب واقعاً با آن جلو آمده است و هر چه
دارد بر مبنای آن ها بنا نهاده و دنیا را با نظم و نسقی مطابق میلش چیده است، بخواهیم
بگوییم علوم اسلامیه در فضای آکادمیک و حوزوی ما جاری شده است و نگرانی از حیث تدوین
الگو و گام برداشتن برای تحقق تمدن بین المللی اسلام وجود ندارد. آری؛ موضوع پیچیده تر
از این هاست.

 

جرات علمی

ما چه در فضاهای علمی، چه در فضاهای تربیتی
و رسانه ای، چه در فضای سیاست گذاری و نیز در فضای علم به جرأت احتیاج داریم؛ جرأتی
که انبیای الهی و در رأس همه، رسول خدا (ص) و ائمه هدی علیهم السلام به ما آموخته اند
که در برابر سرکشی ها، قد علم کنیم و ابراز مخالفت خود را بیان بداریم.

باید در این فضا با تأسی بر سیره آن بزرگان
دین و بشریت، خلل ها را اولاً شناخته، پس از بررسی و تعمیق آن را به نحو احسن در فضای
نخبگانی و گفتمانی مطرح و ضمن ارائه راهکار، از آن دفاع کنیم؛ ما نیاز به جسارتی داریم
که در فضای کنونی دانشگاه و جامعه و فضای کنونی دنیا، صدا برآوریم که ما نیز حرف داریم.
آنقدر اما و اگر و انتقاد مستدل بیاوریم و در پس آن من گفت هایی مطرح نماییم که تا
کی بشریت باید به دنیال نظریاتی که چنانچه تبارشناسی نماییم، چیزی نبوده جز فراهم کردن
بستر برای تمتع بیشتر غرب از دنیایی که باز هم زاییده و خلق شده تفکر علوم انسانی
آن هاست، پیروی و حرف شنوی داشته باشد؟

زمانی سرمایه را مبنا قرار دادند، زمانی اصالت
انسان را، زمانی اصالت سازمان را، زمانی حذف برای ماندن و تنازع برای بقا و برای هر
زمانی یک یا چند تئوری را آیه یثابت کتب و رسانه هاشان قرار دادند و آن چنان بر مویدات
آن مهر «قبول است» کوفتند که در کلاس تئوری مدیریت در دانشگاه مادر ما می آید و می گوید:
خوب غرب آمده و تجربیاتش را مستند کرده است. چه کسی به خود اجازه می دهد بگوید غرب
اشتباه رفته است!؟ خوب همه می بینیم غرب دارد جلو می رود و امروز بسیار پیشرفته است.
حال در یکی از موضوعات، بحث بر سر این شد که این تئوری ها که بالا و پایینش پنجاه،
کم و بیش، هستند، انسان را در چه ظرفی در نظر می گیرند؟

پاسخ این بود که ما انسان را در ظرف سازمان
در نظر می گیریم؛ سوالی مطرح می کنم، چنانچه مبنای یک سازمان فرض کنید دامپینگ و قطع
روزی دیگران باشد، موسسه ای مالی و اقتصادی با سرمایه ای هنگفت باشد که سعی دارد با
سودهای بالا شرکت ها و کشورهای مختلف را بر زمین بزند، سازمانی و نظامی باشد که بخواهد
زنان و مردان بی گناه را به خون خودشان در خاک بشوید و هزاران ضرری که به محیط زیست
و طبیعت الهی می زنند تا فقط و فقط بهره مادی خویش را فزونی بخشند، چه کسی پاسخگوی
نتایج این تئوری هاست؟ اصلا چه کسی می فهمد و فهمیده است که هر چه می کشیم از این تئوری هاست؟

مگر نداریم که یا ایها الذین آمنوا علیکم
أنفسکم!؟ مگر نباید انسان را در ظرف ارزش های انسانی اش که ودیعه خدا هستند، در نظر
گرفت؟

بنابراین جرأت و جسارت علمی از آن جمله ابزارها
و ره توشه های بنیادینی است که برای قدم نهادن در راه تحول در علوم انسانی بدان محتاجیم.

نتیجه

 

در نهایت پس از دستیابی به ضرورت های رفتن
به سمت تحول در علوم انسانی، باید ابراز داشت امروز به جوانان با شور و نشاط، متدین،
صاحب اندیشه های ناب دینی و بومی احتیاج است تا در وهله اول بگویند: «گر بت شکن رفت،
تبرها باقیست» و با تبر قلم و اندیشه به سراغ بت هایی بروند که در فضای فکر و اندیشه
برای ما تراشیده اند و این را دائماً از سنین ابتدایی به ما آموخته اند که لاجرم باید
تمکین شان کرد، چرا که قبلی ها چنین کرده اند و حاصل آن برایشان توسعه و پیشرفت بوده
است.

در رد این گفته، خدای متعال در آیه ۱۷۰ سوره
بقره فرمودند:

وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ
اللّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ کَانَ
آبَاؤُهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَلاَ یَهْتَدُونَ؛

و چون به آنان گفته شود از آنچه خدا نازل
کرده است، پیروى کنید، مى‏گویند نه، بلکه از چیزى که پدران خود را بر آن یافته‏ایم،
پیروى مى‏کنیم؛ آیا هر چند پدرانشان چیزى را درک نمى‏کرده و به راه صواب نمى‏رفته‏اند
(باز هم درخور پیروى هستند)…؟ پس لزومی ندارد آنچه پیشنیان بدان منوال و در آن راستا
گام برداشته اند، بدون کم و کاستی ما نیز جا پای آن ها بنهیم و تبعیت بی چون و چرا
داشته باشیم.

جریان ساز باید بود، نه تابع جریان. امروز
در باب علوم مختلف، بخصوص علوم انسانی مسئله محوری، بومی کردن، مبتنی بر نیاز و کاربردی
نمودن، اسلامی سازی و تولید علم از کارهایی هستند که بر ماست در راستای تحقق آن ها
بکوشیم و تولید ادبیات و محتوا نماییم و آن ها را بر سر دست بگیریم و به سراسر عالم
نشان دهیم که این ها را در سایه سار اسلام و تعالیم آن بدست آورده ایم.

نتیجه این که تحول در علوم انسانی و تدوین
الگویی برای اداره خویشتن، کشور و دنیا، دیگر یک نیاز نیست، تقاضا است و پرداختن به
آن شایدی نیست، بلکه بایدی ست.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه