دکتر شجاعی زند، مهدوی زادگان، رهدار و امینی در نشست :

جامعه‏ شناسی مذاکرات هسته ‏ای با تأکید بر پیامدهای آن در حوزه عرفی‏ شدن

نویسنده:

پایگاه علوم اجتماعی اسلامی ایرانی

زمان انتشار: ۱۲:۵۲ ۱۳۹۴/۰۶/۲

آن چیزی که در ذهن مردم می‌ماند، محتوای واقعی و فنی توافقات نیست، بلکه همین پروپاگاندایی است که مسئولین آمریکایی به وجود آورده‏اند و مسئولین ما نسبت به آن بی‌اعتنا هستند و این کوتاه‌آمدن‌ها، هم بر روحیه مقاومت جامعه ایران تأثیر خواهد گذاشت و هم دیگر جوامع متأثر از ایران.

نشست تخصصی «جامعه‏ شناسی مذاکرات هسته ‏ای با تأکید بر پیامدهای آن در حوزه عرفی‏ شدن» با حضور اساتید و کارشناسان حوزه‏های مختلف در مرکز رصد دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم برگزار شد.
به گزارش علوم اجتماعی اسلامی ایرانی در این نشست که اولین برنامه از سلسله‏ نشست‏های تخصصی مرکز رصد دفتر تبلیغات اسلامی بود، حجت‏الاسلام دکتر رهدار، دکتر شجاعی‏ زند، حجت‏الاسلام دکتر مهدوی‏زادگان و دکتر پرویز امینی به ارائه بحث پرداختند.
مهم‏ترین دستاورد غرب در توافق برجام، پایین‏ آوردن ایران از برند مقاومت در برابر استکبار است
در این نشست اولین سخنرانی با عنوان «تاریخ مذاکرات ایران و غرب با رویکرد تمدنی» توسط حجت‏الاسلام والمسلمین رهدار انجام شد. وی در ابتدا به وجود ارتباط معنادار میان تاریخ مذاکرات ایران و غرب با مذاکرات اخیر اشاره کرد و گفت: در مذاکرات یکی دو سده اخیر بین ایران و غرب، اساساً چیزی به نام اخلاق دیپلماسی بر مذاکرات حاکم نبوده است؛ بلکه چیزی که برای طرف غربی مهم بوده، مفهومی به نام مصالح ملی بوده است.
وی پس از بیان این مطلب که در تمامی مذاکرات دو قرن اخیر، هیچ‏گاه طرف مذاکره‏کننده ایرانی طرف واقعی مذاکرات نبوده است، مسأله اصلی را توازن قوا میان دول استعماری برای منطقه‏ای که آن ملک خود تلقی می‏کردند دانست.
حجت‏الاسلام رهدار در ادامه تصریح کرد: حال باید پرسش را طرح نمود که آیا به یکباره روحیه و درک انسان غربی از اصالت خودش و غیراصیل‏بودن «غیر» تغییر کرده است یا خیر؟
وی هم‏چنین بیان کرد: در عمده مذاکرات ایران و غرب، طرف ما آگاهانه یک شرکت غربی بوده و نه یک دولت غربی؛ هر چند روح مذاکرات میان ایران و دولت‏های غربی بوده است، اما مصداقا قرارداد به گونه‏ای تنظیم می‏شده که گویا دولت ایران با یک شرکت غربی روبرو است.
عضو شوراي علمي گروه «مطالعات اسلام و غرب» پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي یادآور شد: مذاکرات ما دنیای غرب باید به ما یک تجربه تاریخی صعودی بدهد چراکه عنصر ایرانی این هوشمندی را دارد که از شکست‏ها و پیروزی‏های خودش درس عبرت بگیرد.
این محقق حوزه تاریخ و تمدن‏پژوهی با اشاره به طرح مسائل حاشیه‏ای در مذاکرات هسته‏ای اخیر گفت: در هیچ مذاکره‏ای در تاریخ مذاکرات ایران و غرب، موضوع اصلی تا این حد نسبت به مسائل دیگر حاشیه‏ای نبوده است… مسأله این نیست که حالا ده سال انرژی هسته‏ای نداشته باشیم؛ مسأله حیث نمادین انرژی هسته‏ای که بیانگر استقلال ما، مقاومت ما، توانمندی ما و خیلی چیزهای دیگر است؛ مهم‏ترین دستاورد غرب در توافق برجام این است که ایران را از برند مقاومت در برابر استکبار پایین آورد.
وی ادامه داد: مسأله بعدی گرهی است که می‏توانیم بین سرنوشت این قرارداد و مسأله هویت ایرانی بزنیم که هویت جهانی عنصر ایرانی پس از این قرارداد چه خواهد شد؟ و این روح مقاومتی که از ایران در جهان وجود دارد چه سرنوشتی پیدا خواهد کرد؟
آن چیزی که در ذهن مردم می‌ماند، پروپاگاندای طرف غربی‏ است نه محتوای واقعی توافق
دومین سخنران، دکتر علیرضا شجاعی‏زند دانشیار دانشگاه تربیت مدرس بود. وی در ابتدا به اهمیت بررسی ابعاد و زوایای فرامتن توافق و مورد غفلت‏قرارگرفتن آن اشاره کرد و آسیب عمده این قبیل مباحث را بزرگ‏نمایی بیش از حد آن دانست. او در ادامه به بیان دو سطح بحث در رابطه با توافق هسته‏ای یعنی سطح درونی یا متن و سطح بیرونی یا فرامتن پرداخت.
عضو هیئت‏ علمی گروه جامعه‏شناسی دانشگاه تربیت مدرس با بیان اینکه در سطح فرامتن توافق، اصل توافق فارغ از محتوای حاصل از آن به عنوان یک پدیده مورد بررسی قرار می‏گیرد، این سطح بحث را به سه دسته تفکیک نمود و اذعان داشت که در هر سه مورد ردّی از عرفی ‏شدن را می‏توان مشاهده نمود.
وی ادامه داد: دسته اول بحث‌هایی که به مذاکره به عنوان معلول نگاه می‌کند. اینکه چه شده است که در این برهه تاریخی، توسط چنین افرادی و با پشتوانه‌های نظری و فکری خاصی این اتفاق رخ داده است؟ در این دسته از مباحث نشانه ‏های روشنی است که بیان می‏کند عرفی‏ شدن جزو عواملی است که بسترساز این مذاکرات شده است.
این پژوهشگر حوزه جامعه‏ شناسی دین با اشاره به این‏که در دسته دوم به مذاکرات و توافق به مثابه علت نگاه می‏شود، بررسی پیامدها و آثار آن را در توجه به دو حوزه قابل اهمیت دانستند: اثر فی‌نفسه مذاکرات و توافق هسته‏ای با غرب و به خصوص با آمریکا و اثر محتوایی توافق و نتایج آن.
دکتر شجاعی ‏زند در بخشی از مباحث خود با یادآوری اهمیت بسیار زیاد پروپاگاندا و بزرگنمایی تبلیغاتی‌ای که به صورت برنامه‌ریزی‌شده و هدفمند بر روی ماجرای توافق صورت گرفت، تصریح کرد: غرب در این پروپاگاندا به دنبال این بوده است که نشان بدهد اولاً ایران را وادار به مذاکره کردیم؛ ثانیاً به توافقی رسیدیم که نتایج ارزشمندی برای ما به ارمغان آورده است. البته ممکن است مسئولین ما این حرف را نپذیرند؛ اما مسأله اصلی فضایی است که در فضای جهانی به وجود می‌آورند.
وی ادامه داد: آن چیزی که در ذهن مردم می‌ماند، محتوای واقعی و فنی توافقات نیست، بلکه همین پروپاگاندایی است که مسئولین آمریکایی به وجود آورده‏اند و مسئولین ما نسبت به آن بی‌اعتنا هستند و این کوتاه‌آمدن‌ها، هم بر روحیه مقاومت جامعه ایران تأثیر خواهد گذاشت و هم دیگر جوامع متأثر از ایران.
وی پس از بیان اینکه در دسته سوم مباحث مواضع اتخاذشده در قبال مذاکرات و توافق هسته‏ای مورد بررسی قرار می‏گیرد، این سطح از بحث را نمایانگر چهره آشکارتری از عرفی‏گرایی دانست و افزود: در اهداف، انگیزه‌ها، توجیهات و دلایلی که برای رفتن به سمت مذاکره و حصول توافق ابراز شده، رد عرفی‌گرایی آشکار است.
وی توضیح داد: اصراری که برای ریختن همه تخم‌مرغ‌ها در سبد مذاکرات و توافق هسته‏ای وجود دارد، در هر صورت اشکال دارد؛ چه کسانی که می‌خواهند بگویند این پدیده خیلی مهم است و باید بابتش هزینه داد و چه کسانی که این پدیده را تبدیل کرده‏اند به یک نقطه‏عطفی که گویا حیات و ممات نظام وابسته به آن است.
دکتر شجاعی‏زند در بخشی دیگر از سخنان خود ادامه داد: درباره عرفی‌شدن، این پرسش همواره وجود داشته است که این پدیده یک پروژه است یا پروسه؟ یعنی آیا یک فرایند خودبه‏خودی است که مثل یک موج همه را در بر خواهد گرفت یا باید برای زمینه‌سازی و بسترسازی آن تلاش کرد؟
وی تصریح کرد: جریان علمی و نظری در ابتدا تصور می‌کرد که فرایند عرفی‌شدن در ابتدا به محو دین منجر خواهد شد؛ بعدها به این نتیجه رسیدند که احتمال محو دین بسیار ناچیز و نامحتمل است؛ بعداً تغییر موضع دادند و بحث فروکاهی و حاشیه‌روی دین را مطرح کردند؛ اواخر به این نتیجه رسیدند که پدیده عرفی‌شدن پدیده‏ای قطعی نیست؛ می‌تواند روندهای واژگونه و معکوس داشته باشد و تأثیر شرایط و مداخلات را در این فرایند پذیرفته‌اند و اینکه برای عرفی‏شدن باید فعالانه در کار تاریخ مداخله کرد.
آنان که شعار توسعه می‏دهند، با توافق اینچنینی باب توسعه را مسدود کردند
در ادامه این نشست حجت‏ الاسلام والمسلمین مهدوی‏زادگان عضو هیئت ‏علمی پژوهشگاه فرهنگ و علوم انسانی به ارائه مباحث خود پرداختند. ایشان در ابتدای مباحث خود، این پرسش را طرح نمودند که آیا مسأله عرفی‌شدن در سربالایی است یا سراشیبی؟ یعنی در موفقیت به سر می‌برد یا عدم موفقیت؟ وی ادامه داد: نکته بعدی توجه به ساخت اجتماعی و بستر مذاکرات و توافق اخیر است؛ باید توجه شود که این پدیده در یک ساخت جامعه انقلابی شکل گرفته است؛ بنابراین توافق هسته‌ای کنشگر نیست، بلکه معلول ساخت جامعه انقلابی ایران است.
نویسنده کتاب «عادی‌سازی جنبش‌های مردمی در ایران معاصر» با اشاره به اینکه هم جامعه‌شناسی مارکسیستی به مسأله عادی‌سازی انقلاب (به معنای گذار از وضع انقلابی به وضع غیرانقلابی) می‌پردازد و هم جامعه‌شناسی لیبرال، تصریح کرد: در رویکردهای نظری معتقدند که عادی‌سازی یک امر حتمی است و هر انقلابی با آن مواجه می‌شود و از میان عوامل متعدد، دو عاملی که در عادی‌سازی مطرح شده است یکی دولت مدرن است و دیگری دیپلماسی.
این پژوهشگر حوزه جامعه‏شناسی سیاسی گفت: وقتی یک جامعه انقلابی پدید می‌آید، یک دولت مدرن به وجود می‌آید که حامل عقلانیت مدرن است؛ بنابراین هر چقدر این دولت بسط پیدا کند، فرایند عرفی‌شدن شدت پیدا می‌کند. سپس افزود: خیلی از جامعه‌شناسان با بررسی دولت‌های پس از انقلاب، در جستجوی نشانه‌هایی از عرفی‌شدن در جامعه انقلابی ایران بودند؛ اما تجربه سی-چهل‌ساله آمد و شد دولت‌های مدرن می‌توان نشان می‏دهد که در وقوع عرفی‌سازی تردید‌هایی وجود دارد و حتی نشانه‌های عکسی در جامعه مشاهده می‌شود.
حجت‏الاسلام والمسلمین مهدوی‏زادگان با بیان اینکه تفکر جامعه‏شناسی انقلاب را بیش از آن‌که حامل یک نوع عقلانیت باشد، حامل نوعی شور و شوق برای تحول می‏داند، توضیح داد: در واقع یک عامل اصلی در این مسأله مورد غفلت قرار می‌گیرد و آن مساوی‏دانستن عقلانی‌شدن با عادی‏شدن و عرفی‌شدن و ما در مورد انقلاب اسلامی می‌توانیم بگوییم که یک عقلانیت عظیمی پشت این انقلاب نهفته است که به نوعی در هماوردی با عقلانیت مدرن حرکت می‌کند.
وی در ادامه تصریح کرد: به همان اندازه که عقلانیت مدرن در مقام عادی‌سازی انقلاب است، عقلانیت انقلابی در مقام عادی‌سازی ضد خودش است. جریان عرفی‌سازی می‌خواهد با توافق هسته‌ای دنبال عادی‌سازی انقلاب باشد؛ اما عقلانیتِ پشتوانه انقلاب، به دنبال عادی‌سازی توافق هسته‌ای است.
حجت‏الاسلام والمسلمین مهدوی‏زادگان با بیان این‏که هر جامعه انقلابی یک اپوزیسیون دارد که از متن قدرت به حاشیه رانده شده و تلاش می‌کند که وارد قدرت بشود توضیح داد که با شکست اپوزیسیون انقلاب اسلامی در مدل فشار از پایین چانه‏زنی از بالا، این مدل تبدیل شد به فشار از بیرون، چانه‌زنی از بالا؛ یعنی قدرت‏های خارجی فشار بیاورند که دستگاه حاکمه در برابر قدرت اپوزیسیون تمکین کند. وی ادامه داد: این فشار واردشده از بیرون، به یک حلقه ارتباطی برای انتقال به داخل نیاز دارد و آن وجود یک دیپلماسی خنثی است که توانایی این انتقال فشار را دارد.
وی با طرح این پرسش که آیا گفتمان توسعه که خودش را به عنوان رقیب گفتمان انقلاب اسلامی مطرح می‏کند، با گفتمان توسعه در قبل از انقلاب تفاوتی پیدا کرده است یا نه؟ یکی از مصداق‏های قابل بررسی برای پاسخ به این پرسش را توافق هسته‌ای دانست که عقبه آن همان گفتمان توسعه است؛ حجت‏الاسلام مهدوی‏زادگان ادامه داد: این‌که باید هم چرخ زندگی مردم بچرخد و هم سانتریفیوژ، یعنی ما آن‏قدر هم نمی‌خواهیم سقف توسعه‌مان بالا برود که مجبور به هزینه‏دادن بشویم؛ بر این اساس گویی تحول و تفاوتی در سقف توسعه در قبل و بعد انقلاب حاصل نشده است.
عضو هیئت‏علمی پژوهشگاه فرهنگ و علوم انسانی ادامه داد: از زاویه جامعه‌شناسی سیاسی معرفتی، این پرسش مطرح است که چرا جریان روشنفکری در مسأله حقوق هسته‌ای اینقدر کوتاه آمده است؟ آیا غیر از این است که به تبعیت از غرب و مطابق خوشایندهای غرب بحث از توسعه می‌کند؟ این مطلب نشان می‌دهد که ما یک جریان روشنفکری اصیلی نداریم.
در توافق هسته‏ای بیش از مسائل فنی و انرژی و تکنولوژی، اهداف فراهسته‏ای اهمیت و اصالت دارد
در این نشست آخرین ارائه توسط دکتر پرویز امینی صورت گرفت. وی ابتدا تصریح کرد: در جامعه‏شناسی سیاسی تلاش می‏کنیم سیاست را اجتماعی بفهمیم؛ بنابراین بحث دو سویه اصلی پیدا می‏کند: شرایط اجتماعی منجر به یک پدیده و رخداد سیاسی و آثار اجتماعی پدیده‏های سیاسی.
وی در ادامه توضیح داد: زمانی ما می‏توانیم پیامدهای اجتماعی پدیده توافق هسته‏ای اخیر را به درستی تشخیص دهیم که نخست به این سوال پاسخ دهیم که تحت چه شرایطی توافق وین صورت گرفته است؟ مفروض ما این است که اگر شرایط اجتماعی به صورتی که در سال‏های بعد از ۹۲ تجربه می‏کنیم وجود نداشت، احتمالا توافق با این شرایط صورت نمی‏گرفت.
وی در بیان زمینه‏ها و بسترهای توافق هسته‏ای اخیر اظهار داشت: از لحاظ اجتماعی در اواخر دولت قبل با یک نارضایتی اجتماعی روبرو هستیم. از طرف دیگر با شرایطی که در فرایند مدرنیزاسیون در کشور صورت گرفته بود، یک بدنه ایدئولوژیک اجتماعی به نفع ارزش‏های غربی شگل گرفته بود که علاوه بر نارضایتی‏های اقتصادی، نارضایتی‏های فرهنگی و ایدئولوزیک هم داشتند. وی ادامه داد: مجموع نارضایتی‏های عمومی و نارضایتی‏های مضاعف این بدنه اجتماعی تا حدی بود که پیروزی دکتر روحانی در انتخابات ۹۲ به خاطر موضع رادیکال تهاجمی در نفی و نقد وضع موجود در دولت قبل صورت گرفت.
نویسنده کتاب «جامعه شناسي ۲۲ خرداد» در توضیح رویکرد دولت یازدهم گفت: دولت یازدهم ایده‏ای برای اداره کشور دارد که متکی بر توسعه‏گرایی است که عمدتاً ماهیت اقتصادی دارد و مسیر آن را هم فرایند مدرنیزاسیون و تجربه کشورهای غربی توسعه‏یافته می‏داند. سپس ادامه داد: برای این دولت، مسأله هسته‏ای با هر پیشرفت علمی و فنی‏ای که داشته باشد، بیش از آنکه فرصت باشد تهدید است؛ چون در همگرایی و تعامل با غرب اختلال ایجاد کرده است؛ در نتیجه برای دولت اصل بر توافق بوده و محتوای توافق عامل ثانوی است.
وی تصریح کرد: دولت با طرح این‏که مشکلات اقتصادی و اداره کشور نتیجه تحریم‏هاست و تحریم‏ها نتیجه عدم توافق ما در زمینه هسته‏ای است، زمینه‏هایی را که از قبل در بدنه جامعه وجود داشت فعال کرد؛ در نتیجه از نظر اجتماعی جامعه‏ای که غالباً پذیرفته بود حل مشکلاتش در گرو توافق و رفع تحریم‏هاست، در صورت عدم موفقیت در مذاکرات، در مقابل خود یک بن‏بست بزرگ می‏دید.
دکتر امینی با بیان اینکه طرف دوم توافق دولت‏های اروپایی و امریکاست که با یک هماهنگی و انسجام قابل توجهی در این توافق مشارکت داشتند، و پس از اشاره به نیاز آن‏ها به این توافق اینگونه به بررسی شرایطی که منجر به پذیرش توافق از طرف ایشان شد اشاره نمودند: آن‏ها تلقیشان از شرایط اجتماعی ایران این بود که مرجعیت حل مسائل مردم به خارج از کشور منتقل شده است. وی ادامه داد: از طرف دیگر از نظر ایشان دولتی بر سر کار است که سلباً و ایجاباً برایشان مفید است؛ بنابراین از نظر طرف غربی، این توافق پروژه چندین دهه آن‏ها در ایران را که تغییر در جامعه ایران است پیش می‏برد.
سپس این پژوهشگر مسائل سیاسی به این نکته اشاره نمود که در توافق هسته‏ای بیش از مسائل فنی و انرژی و تکنولوژی، اهداف فراهسته‏ای اهمیت و اصالت دارد.
نویسنده کتاب «تحليل نظري دولت يازدهم» در ادامه گفت: گستردگی به حدی است که می‏توانیم شرایط جامعه ایران را به ماقبل و مابعد توافق تقسیم کنیم.
وی این گستردگی را در عرصه اجتماعی و فرهنگی و حوزه سبک زندگی جامعه، تغییر مثبت به سمت سبک زندگی غربی دانست و تصریح کرد: لازمه این توافق و مسیر دولت یازدهم غیریت‏زدایی از غرب است و به میزانی که این تعدیل صورت بگیرد، فضا و شرایط برای ارزش‏ها و زندگی غربی فراهم می‏شود.
دکتر امینی جنبه دیگر این گستردگی را در تغییر وزن نیروهای فکری-فرهنگی جامعه دانست.
وی ادامه داد: از طرف دیگر وضعیت دولت هم که موتور محرک این شرایط بوده است از لحاظ اجتماعی دچار تغییر می‏شود و توانایی بازسازی و افزایش سرمایه‏های اجتماعی پیدا می‏کند؛ البته همزمان یک موقعیت منفی هم پیدا می‏کند، چون کارآمدی او دیگر با ارجاع به تحریم‏ها توجیه نمی‏شود؛ به خصوص با انتظاراتی که در جامعه از توافق ایجاد کرده است و همه امور کشور را وابسته به آن نمایانده است.
وی یکی دیگر از ابعاد گستردگی تأثیرات اجتماعی این توافق را ایجاد تلقی‏ای دانست که حل دیگر مشکلات ایران با غرب و آمریکا را امکان‏پذیر می‏داند.
دکتر امینی با اشاره به این نکته این گستردگی کوتاه‏مدت است، گفت: اگر این شرایط بخواهد تداوم پیدا کند، عناصر دیگری هم که در آن دخیل هستند که باید وجود داشته باشند؛ اولین عنصر پاسخ به وعده‏هایی است که برای حل مسائل اقتصادی و توسعه کشور داده شده است؛ دوم اینکه این مسأله به بازیگری و کنش طرف غربی در مواجهه با مسائل جامعه ایران بستگی دارد؛ سومین عامل هم اینکه به کنش نیروهای آلترناتیو فکری و فرهنگی جامعه هم وابسته است.
دکتر امینی در جمع‏بندی و نتیجه‏گیری از مباحث خود گفت: با توجه به مطالب بیان‏شده، این رخداد فضای عرفی‏شدن را تقویت می‏کند؛ اما تجربه تاریخی ما نشان می‏دهد که علی‏رغم نیروهایی که در صد سال اخیر از مشروطه جامعه ایران پیش می‏بردند، عرفی‏شدن و سکولارشدن در جامعه ایران نهادینه نشد و با یک واکنش متضادی روبرو شد که پدیده انقلاب اسلامی بود؛ حتی در تجربه‏هایی مثل دوم خرداد که ظاهراً جامعه آماده فضای عرفی‏شدن بود با واکنش سوم تیر ۸۴ روبرو شد.
در بخش پایانی این نشست، اساتید پس از استماع پرسش‏های حاضرین در نشست، به جمع‏بندی مباحث خود و پاسخ به پرسش حضار پرداختند.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه