جریان شناسی ظاهر آرایی و استفاده از لوازم آرایش در ایران

زمان انتشار: ۱۵:۰۷ ۱۳۹۱/۰۸/۱۶

 چکیده: در این مقاله ضمن ارائه تعریف از ظاهر آرایی ، اشاره خواهد شد که در ایران درمیان صنایع ظاهر آرایی بیشترین توجه به صنایع لوازم آرایش است. استفاده از لوازم آرایش منحصر به دوران حال نیست بلکه ریشه ای چند هزار ساله دارد، مروری بر این ریشه ها و مقایسه ان با شرایط فعلی […]

 چکیده:

در این مقاله ضمن ارائه تعریف از ظاهر آرایی ، اشاره خواهد شد که در ایران درمیان صنایع ظاهر آرایی بیشترین توجه به صنایع لوازم آرایش است. استفاده از لوازم آرایش منحصر به دوران حال نیست بلکه ریشه ای چند هزار ساله دارد، مروری بر این ریشه ها و مقایسه ان با شرایط فعلی جامعه مفید فایده به نظر می رسد. استفاده از لوازم آرایشی با برخی مکاتب و جریان ها نسبت و رابطه دارد؛ فمنیسم،پسامدرنیسم ، کاپیتالیسم ، اوروتیسم و لیبرالیسم مهم ترین این مکاتب و جریان هایی هستند که هریک از استفاده این لوازم ، بهره برداری های فکری ، فرهنگی ، اقتصادی ، سیاسی  و… می نمایند .

کلید واژگان :زیبایی ، زیباسازی ،ظاهر آرایی ،لوازم آرایش، زنان

درآمد

رشد و توسعه  اقتصادی و یا سیاسی  بدون توجه به ارزش های مهم فرهنگی می تواند موجب دست اندازی به اصول اعتقادی جامعه گردد .یکی از اصلی ترین ارزش های فرهنگی هر جامعه ای ظاهر ، شکل و شمایل افراد آن جامعه به حساب می آید ، در ایران توجه به سر و صورت و بدن طی دهه های اخیر از ابعاد متنوع فرهنگی ، اجتماعی ، اخلاقی ، دینی و سیاسی هماره بحثی جدی بوده است چراکه این موضوع سرمنشا انواع معضلات و تضاد های شخصیتی در ابعاد ذکر شده در دو بازه درون نسلی و بین نسلی می باشد .متاسفانه تاکنون اهمیت زیبا سازی با رویکرد استفاده از لوازم آرایشی مورد پردازش و تتبع علمی درخور قرار نگرفته است این کوتاهی درمحافل دانشگاهی ، آموزشی ، پژوهشی و مطالعاتی صورت پذیرفته و عمدتا در معدود موارد انجام شده نیز به عنوان بحثی فرعی و در ذیل موضوعاتی چون مد و حجاب قرار گرفته است .اعمال نگاهی جریان شناسانه به استفاده از این اقلام ، زوایای کمتر اشاره شده در این خصوص را بر ملا خواهد ساخت و بر بصیرت و آگاهی افراد مخصوصا بانوان خواهد افزود.

ظاهر آرایی در اصطلاح

مفهوم ظاهر[۱] مفهومی مرکب است که شامل  تمام ویژگی های فیزیکی و حرکت های بدن می شود یعنی هم به بدن و ژست های آن و هم به  لباس ، لوازم آرایش و لوازم زینتی  اطلاق می شود [۲].به عبارت دیگر  موضوع ظاهر آرایی افراد – به ویژه زنان- عبارت است از چهره ، اعضای بدن ، وزن ، رنگ پوست ، لباس ، لوازم زینتی و ژست ها . [۳]

عبارت صنایع ظاهر آرایی دارای معادل های متعددی در زبان انگلیسی است؛ صنایع  ظاهر شخصی[۴] ، صنایع زیبایی[۵]، صنایع خود آرایی[۶] ،  صنایع زیباسازی خود[۷] وصنایع انگاره ای[۸] که شامل صنعت مد و لوازم آرایش می شود . صنایع ظاهر آرایی به عنوان  زیر مجموعه ای از مفهوم کلی تر «صنایع فرهنگی» به نظام ها و فرایند هایی اطلاق می شود که از طریق آن خدمات و محصولات ظاهر آرایی یا زیبایی به صورت انبوه ، هم شکل ، یکسان و کالایی شده تولید و توزیع می گردد .[۹]

پذیرش مفهوم «صنایع فرهنگی »در راستای اتخاذ یک رویکرد  اقتصادی به فرهنگ است ، رویکردی که مطابق با آن بازار و فرهنگ ذاتا دشمن هم تلقی نمی شوند و کاربرد عبارتی چون «بازار فرهنگی » مذموم قلمداد نمی شود .اصولا باید توجه داشت گره خوردن مفهوم صنعت با مفهوم فرهنگ در توصیف رفتار های مرتبط با حوزه ظاهر آرایی نشان گر یک موضع پسامدرن نسبت به الگوهای تولید و مصرف محصولاتو خدمات  ظاهر آرایی و زیباسازی  بدن است . [۱۰]در ایران درمیان صنایع ظاهر آرایی بیشترین توجه به صنایع لوازم آرایش بوده است.[۱۱]

 

صنایع لوازم آرایش

مراد از صنایع لوازم آرایش کلیه ابزار ها ، اقدامات و روش هایی است که در جهت آمادگی ، تدارک افراد  برای زیباسازی  خود و افزایش جذابیت  از طریق  کاربرد خارجی انها صورت می گیرد. [۱۲]از لوازم آرایش برای  تمیز کردن ، زیبا سازی ، افزایش طراوت و تغییر ظاهر پوست و مو استفاده می شود .این لوازم به دسته های کلی مطابق با نمودار زیر قابل تقسیم است .

 

 

 *پیشینه تاریخی استفاده از لوازم آرایش

استفاده از لوازم آرایش در دوران معاصر موضوع جدیدی نیست بلکه نخستین  تمدن های بشری از ادوات و وسایلی جهت زیباتر شدن استفاده می کرده اند ؛به عنوان نمونه آرایش چشم از حدود ۴۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح در ایران رواج داشته است.[۱۳]حفاری های باستان شناسانه  در هفت تپه خوزستان گواه آن است که زنان ایرانی در ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح از نوعی وسیله که کارکرد رژ لب امروزی را دارد استفاده می نموده اند .[۱۴]در عصر هخامنشیان  زنان قبل از این که به دیدار شاه بروند از لوازم آرایش و عطر استفاده می کردند.هخامنشیان به زیور آلات و لوازم آرایش علاقه زیادی  داشتند . جواهرات و وسایل کشف شده  مثل گردنبند  فیروزه و ظروف چوبی ، برنزی و شیشه ای برای  نگهداری سرمه گواه این واقعیت است . [۱۵]زنان ایرانی قبل از ورود اسلام به ایران از « هفت قلم آرایش » استتفاده می کردند[۱۶] : سرمه ، حنا ، خضاب ، سفیداب ، وسمه ، زرک و خال.[۱۷]نکته جالب این که در همین دوران استفاده از لوازم آرایش صرفا برای زنان متاهل جایز بود و در صورت تخطی افراد این موضوع مجازات هایی از سوی حکومت ها اعمال می شد .[۱۸]زنان ایرانی آن قدر به زیور الات و لوازم آرایش علاقه داشتند که حتی پس از ورود اسلام به ایران ،  به تقلید از رسوم عهد ساسانی بسیاری از زنان ایرانی پس از مرگ  با آن زیور آلات و لوازم آرایش  به خاک سپرده  می شدند .حفاری های به عمل آمده در قبرستان«تبرک» [۱۹] که متعلق به  قرن سوم و چهارم هجری است نشان می دهد که حتی تا آن زمان نیز زنان به همرا ه این گونه وسایل دفن می شدند .[۲۰]

پس از ورود اسلام به ایران به دلیل وجود دستورات صریح دینی و نص قرآنی، بستر استفاده از لوازم آرایش به دو محیط درون خانه و بیرون از خانه تفکیک شد و از سوی توده زنان ایرانی متابعت شد ، و بدین ترتیب تبرج ، خود آرایی، خود نمایی، جلوه گری و دلربایی زنان در اجتماع به طرق مختلف از جمله به وسیله استفاده از لوازم آرایش ممنوع گشت .ایرانیان مسلمان  ضمن بها دادن به مفاهیم نزدیک به زیبایی هم چون سلامت و بهداشت پوست و مو ، نظافت و آراستگی بر مراعات مرزها و حریم ها تاکید نمودند و از آراسته کردن زن در جامعه که مقدمه فعل حرام بود، رو برتافتند .[۲۱]

تا قبل از نهضت مشروطه در ایران پوشش ها و چهره ها ، فرم و حالتی سنتی و اصیل داشت اما پس از نهضت به دلیل رفت و آمد های فراوان ایرانیان به فرنگستان و  واردات فرهنگ مغرب زمین به وطن تحولاتی در  نحوه پوشش و آراستگی صورت اشخاص اعم از زن ومرد رخ داد . مثلا مواد آرایش زنان که تا پیش از این از مواد طبیعی و حتی قابل خوردن تهیه و استعمال می شد ، از مواد شیمیایی و ترکیبی قوام یافت که در خارج ساخته و به ایران وارد می شد.[۲۲]

در زمان رضاخان همسو با سیاست های دین ستیزانه حکومت ، بسیاری از روشنفکران از جمله تقی زاده ، احمد کسروی ، صادق هدایت و … ضمن تاکید بر افزایش حضور اجتماعی زن بر مطرح شدن زن ایرانی در جامعه به هر طریق ممکن از جمله آشکار کردن زیبایی های ظاهری اصرار کردند . [۲۳]دلیل تلاش های رضا شاه آن نبود که وی  می خوااست زنان را به عرصه کار و اجتماع بکشاند  بلکه دلیل اصلی آن استفاده ابزاری و نمادین از ظاهر زن  برای اعلام مدرن بودن  ایران و برنامه های او در این زمینه بوده است .[۲۴]مطبوعات ایران در آن زمان هم چون مطبوعات غربی  مملو از اطلاعات و آگهی هایی در مورد  لوازم آرایش بود که به شدت در فیلم های خارجی – که از سینمای ایران پخش می شد – تبلیغ می شد. از این زمان  مصرف کنندگان  ایرانی از طریق  مطبوعات ادواری  در معرض  بازاریابی  غربی قرار گرفتند؛ به عنوان نمونه مجله « مهرگان» که در جریان سال های کشف حجاب  بیشتر برای مخاطبان جوان منتشر می شد، حاوی مطالب و تصویر هایی در خصوص ستاره های فیلم ، مسابقه های زیبایی و معرفی آخرین محصولات آرایشی روز اروپا بود .[۲۵]هم چنین نشریه فمنیستی « عالم نسوان »تلاش می کرد زنان ایرانی را برای  پذیرش یک قیافه و ظاهر جدید متناسب با  عصر جدید آموزش دهد ، قیافه ای که در آن لوازم آرایش از مولفه های تجدد به حساب می آمد .یکی دیگر از نشریات فعال در این عرصه نشریه « زبان زنان » بود  که توسط یک فمنیست به نام صدیقه دولتشاهی چاپ می شد در این نشریه مشورت با متخصصان هنر لوازم آرایش و چاپ نظرات آنها صورت می گرفت .[۲۶]

در زمان پهلوی دوم فرهنگ زیبایی غربی عمق و گسترش بیشتری در میان لایه های اجتماعی زنان پیدا کرد .در این دوره و در سال ۱۳۴۱هجری شمسی طرح انقلاب سفید شاه و ملت انجام شد و در قالب آن برخی اصلاحات ارضی صورت پذیرفت ؛ اجرای این اصلاحات  موجب مهاجرت روستاییان  از روستاها به شهرها شد این موضوع با جابه جایی فرهنگی مهاجران که تحول مهمی در  شیوه های  زندگی سنتی به مدرن در زمینه های سبک پوشش ،  شمایل نوین ، مناسبات اجتماعی جدید و…را تجربه  می کردند ، همراه بود . در این دوران اگرچه قانون ممنوعیت حجاب منسوخ شد ، اما پروژه غربی شدن جامعه ایرانی  با سرعت و عمق بیشتری  دنبال گردید.جلال آل احمد در این باره می نویسد :« آدم غرب زده ، قرتی است . به خودش خیلی می رسد ، با سر و پزش خیلی ور می رود همیشه انگار از لای زرورق باز شده است یا از فلان مزون فرنگی آمده است …»[۲۷]وی در نقد سیاست  پهلوی دوم مبنی بر آزادی دادن به زنان می نویسد :«به زن تنها  اجازه تظاهر  در اجتماع را داده ایم . فقط تظاهر ، یعنی خود نمایی، یعنی زن را که حافظ سنت ، خانواده ، نسل و خون است به ولنگاری کشیده ایم، به کوچه آورده ایم . به خود نمایی و بی بند وباری  واداشته ایم که سر و صورت را صفا دهد و هر روز  یک مد تازه را به خود ببندد  و ول بگردد . ما در کار آزادی صوری زنان سال های سال  پس از این هیچ هدفی و غرضی جز افزودن  به خیل  مصرف کنندگان  پودر و ماتیک – محصول صنایع غرب – نداریم .»[۲۸] دردوران محمد رضا پهلوی طرح هایی چون راه انداری باشگاه ها و کاخ های جوانان، انتخاب ملکه زیبایی،مسابقه های دختر شایسته و …انجام شد و در همه آنها سعی شد زیبایی چهره به عنوان یک ارزش اصیل جلوه نماید .این اقدامات منجر به ان شد که امام خمینی ( ره) صراحتا اعلام نماید :« این شاه است که زن ها را به فساد می کشاند و انها را  می خواهد عروسک بار بیاورد . مذهب با این فاجعه ها و درد ها مخالف است نه با آزادی زن .»[۲۹]

با پیروزی انقلاب اسلامی و حاکمیت حکومت اسلامی ،هویت های لطمه خورده ایرانیان در دوران طاغوت مورد بازسازی قرار گرفت و در این دوران مذهب به عنوان  مهم ترین مولفه هویت فرهنگی ، نگاه به زیبایی و ظاهر آرایی را مورد باز تعریف قرار داد و بستر های لازم جهت این امر را ایجاد کرد ،تفکیک جنسیتی در مدارس، اسلامی کردن اماکن عمومی ، ترویج فرهنگ امر به معروف و … از ان جمله اند . اگرچه در سال های اول انقلاب ، نمایش ثروت ارزش نبود، اما در خلال سال های ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶ به تدریج ثروت به ارزش تبدیل شد و این امر بر روی  ارزش های دیگر  از جمله زیبایی  و ظاهر آرایی تاثیر گذاشت. سیاست های دولت در این مقطع  چندان جالب نبود  و همسو با دامن زدن به فرهنگ همه جانبه مصرفی ملهم از غرب بود، به گونه ای که از سال ۱۳۷۰ موج واردات عظیم مواد آرایشی به کشور آغاز می شود [۳۰]

در دوران اصلاحات روند گرایش روزافزون به مواد و لوازم آرایشی ادامه یافت . در این مقطع برخی آثار میان مدت استفاده افراطی از این لوازم آشکار شد و افزایش آمار جرایم غیر اخلاقی و رشد معضلات و آسیب  های اجتماعی پدیدار گشت . هم چنین در این دوران در کنار گرایش شدید زنان به لوازم آرایش موج جدید زیبایی خواهی به شیوه انجام جراحی های زیبایی مانند جراحی بینی ، جراحی پلاستیک غیر ضروری ( تفننی ) ، گونه گذاری و … رونق گرفت . [۳۱]در دوران دولت اصولگرا نیز علی رغم اجرای طرح امنیت اجتماعی و طرح های مشابه دیگر پیشرفت محسوسی در جهت تغییر ذائقه زن ایرانی در مدل استفاده فعلی از لوازم آرایشی صورت نگرفته است.

واقعیت این است که برخلاف شبکه های ماهواره ای فارسی زبان که به صورت شبانه روز محصولات آرایش را تبلیغ می کنند در داخل کشور به دلیل ملاحظا ت دینی ، عرفی و فرهنگی تبلیغاتی برای این دست اقلام صورت نمی پذیرد اما در این جا اشاره به این حقیقت تلخ ضروری است که متاسفانه با وجود عدم تبلیغات مستقیم در این خصوص، تبلیغات غیر مستقیمی در ابزارهای فرهنگی داخل کشور وجود دارد .ابزار هایی چون تلویزیون و سینما  با نمایش بازیگران خصوصا زنان با آرایش های غیر متعارف و غلیظ در ان زمینه گام بر می دارند . از جمله معضلات پیش روی جامعه ایرانی در این باره ، پایین آمدن سن شروع آرایش برای  دختران ، ظهور پدیده ای به نام «زنان مانکنی» و شیوع جرایم غیر اخلاقی است . به همین دلیل می توان ادعا کنیم در حوزه فرهنگ زیبایی شاهد یک نوع شکاف  بین «سیاست های فرهنگی » و « کردار های فرهنگی » هستیم .موضوع این شکاف مواردی چون اصل مصرف محصولات زیبایی و آرایشی ، میزان مصرف آنها ، نوع مصرف یا ترجیح های افراد ، انگیزه مصرف ومکان و زمان  مصرف انها است .

 *نسبت شناسی برخی مکاتب و جریان ها با استفاده از لوازم آرایشی

۱-فمنیسم و استفاده زنان از لوازم آرایشی

فمنیست ها [۳۲]برای ابراز  مخالفت با  نقش های جنسی  متعارف و تعاریف زنانگی نگاه مساعدی نسبت به ظاهر آرایی ندارند .افرادی چون سیمون دوبوار اخلاق زیبایی سنتی را  زیر سوال برده اند و عمل به این هنجار ها را نوعی خود شیفتگی  دانسته اند .[۳۳] اساسا  حملات فمنیستی  به کیش زیبایی زنانه و آرایش کردن زنان  با انتشار  کتاب « جنس دوم » دوبوار در سال ۱۹۴۹ آغاز شد از نظر وی علاقه زنان  به زیبا سازی بدن ، سیاسی است و یکی از عوامل  مهم ستم  علیه زنان محسوب می شود و آرایش کرن نماد ستم است .[۳۴]پس از  دوبوار  فمنیست های دیگری مثل  گرمن گریر  نیز به استفاده زنان از لوازم آرایش تاختند [۳۵].آن چه مسلم است این که علت اصلی این مخالفت ها از سوی فمنیستها زیر سوال بردن نقش سنتی زنان بود و نه چیزی دیگر.در همین راستا بود  که «ابرو های کلفت» به سمبل فمنیسم و ایدئولوژی برابری طلبانه آنان با جنس مردان مطرح شد . زن ایده آل از نظر  فمنیست ها زنی بودکه موی سرش را کوتاه می کرد و از لوازم آرایش به هیچ عنوان استفاده نمی کرد .[۳۶]

با افزایش فعالیت ها و تحرکات فمنیست ها و استمرار موضع رهبران فکری آنها در خصوص استفاده از لوازم آرایش ، تولید کنندگان این اقلام به شدت منافع اقتصادی خود را در خطر دیدند .البته این احساس خطر و نگرانی کاملا درست بود چراکه در دهه ۸۰ قرن بیستم به شدت میزان خرید لوازم آرایش کاهش پیدا کرد .[۳۷]بسیاری از فمنیست ها  با این معضل  مواجه شدند که چگونه تضاد بین  ایدولوژی  فمنیستی – که شی انگاری  جنسی را  رد می کرد – و تعریف فرهنگ آمریکایی از زنانگی را که زیبایی زنانه  تجاری شده را تایید می کرد ، حل کنند . صنایع زیبایی جهانی از این معضل نهایت استفاده را برد و فمنیسم را با اهداف خود همراه کرد.زنان غربی از دوران کودکی  در معرض  آموزه های  یک جامعه پدر سالار – که بر زیبایی  تاکید خاصی می ورزید – قرار گرفته و مایل بودند دست کم یک زیبایی متعارف داشته باشند .[۳۸]در خلال سال های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۷ بسیاری از زنان  تلاش می کردند  که وارد بازار کار شوند و به همین دلیل معتقد بودند  استفاده از لوازم آرایش  و لباس های مد روز برای  موفقیت در بازار کار لازم است عده ای دیگر از زنان نیز نگران بودند اگر آرایش نکنند ،ممکن است برچسب فمنیست رادیکال بخورند و متهم گردند .[۳۹]

در طی سالی های ۱۹۸۰ تا  ۱۹۸۹ میلادی فمنیست های لیبرال به این نتیجه رسیدند که  اتکای زنان به  مد و لوازم آرایش  محصول شی انگاری  از سوی جامعه پدر سالار نیست  بلکه باید آن را  نوعی توانمند سازی  زنان دانست و استفاده زنان از لوازم آرایش برای نیل به موفقیت لازم است .بی تردید علی رغم برجسته سازی حق انتخاب زنان در استفاده از لوازم آرایش در مکتب فمنیسم ، معیار های زیبایی که زنان  خود را با آن منطبق می کنند،متعلق به خود آنان نیست بلکه آنان  خود را برای خوشایند  چشمان  مردان جامعه  می آرایند و در این مسیر تصور می کنند به قدرت  رسیده اند .[۴۰]

زنان فمنیست از طریق عدم استفاده از لوازم آرایش ایدئولوژی و افکار خود را تبلیغ می نمودند .البته این وضعیت چندان دوام نیاورد و مافیا های قدرت و سیاست به سرعت وارد عمل شدند و نگرش های فمنیستی را در این باره جراحی کردند؛ آنها این باور را در فمنیست ها ایجاد کردند که باید در جامعه حضور حداکثری داشت و «خواهان» داشت . یکی از بهترین و ساده ترین راه های خواهان داشتن زن در اجتماع رسیدن به سر و وضع ظاهری بود؛ به این ترتیب استفاده از لوازم آرایش در کانون توجهات فمنیست ها قرار گرفت . این روند به گونه ای بوده است که موج سوم فمنیست ها ( لیبرال ها ) طرفدار جدی ظاهر آرایی زنان اند و آن را به عنوان یکی از اصول خود تلقی می کنند . در کنار فمنیست ها جریان های دیگری مثل« هیپی گری» و «پانک ها» نیز در مغرب زمین مواضع مشابهی در قبال استفاده از لوازم آرایش گرفتند اما این  تفکرات این جریان ها نیز  به سرعت تغییر یافت و موافق استفاده از لوازم آرایش شدند .[۴۱]

 ۲-پسامدرنیسم و استفاده زنان از لوازم آرایشی

در دوران پسامدرنیسم و در  مغرب زمین ، تفوق، برتری و مقبولیت عمومی مردان کمتر به ظاهر فیزیکی  آنها وابسته است در حالی که در مورد زنان این امر صادق نیست .مردان  حتی از طریق  نشان دادن  ظاهر  همسرشان  به دیگران ، پرستیژ کسب می کنند . نزد بسیاری از  مردان ، زن زیبا  همچون یک کالای مطلوب است که مالکیت آن و نشان دادن آن به رقبا ، بیانگر ذائقه ، مطلوبیت و قدرت جاذبه اوست . [۴۲]این موضوع را «تورسین  وبلن »در سال ۱۸۹۹ میلادی در بحث از نظریه « طبقه تن آسای امریکایی »مطرح کرده بود ؛ به این معنی که  مردان ، قدرت و ثروت خود را از طریق  زنان شان نمایش می دهند، چراکه به نظر وی داشتن ثروت و قدرت کافی نیست ، بلکه آن ثروت  یا قدرت  باید عرضه شود. از نظر وبلن ، زن زیبا، نماد منزلت محسوب می شود چراکه تعلق طبقاتی افراد را به نمایش می گذارد. در واقع زن وسیله ای است برای پز دادن مرد [۴۳]. قابل پیش بینی است حرص زیبایی طلبی منحصر به جذابیت های خدادادی در این مورد  نشده و گرایش به سمت و  سوی زیبایی های تصنعی و ساختگی و ابراز های سازنده در این باب رفته و مصرف افراطی لوازم آرایش را در مجامع عمومی موجب گردد .  این در حالی است که در فرهنگ ایرانی از این مساله با عنوان «بی غیرتی مردان » یاد می شود چراکه مطابق با آموزه های دینی کنترل و نظارت بر زنان از وظایف مردان ( همسران ، پدران) می باشد .

در غرب به تدریج این ایده مطرح شد که بدن به عنوان یک شی خود ساخته  عمل می کند که  هم چون یک متن  می توان  آن را قرائت کرد .مثل هر شی مصنوع دیگری  بدن هم می تواند  بسیاری از نشانه ها را  عرضه کند  که دلیل بر  ثروت ، منزلت ،  ظرفیت ، ایدئولوژی  ، هویت و البته جنسیت باشد؛  بر اساس این رویکرد  زنانگی چیزی  است که خود  زنان  از طریق چانه زنی  ایجاد می کنند و می توانند به طرق مختلف از جمله استفاده از لوازم آرایش آن را مطرح کنند .[۴۴]

اساسا در دوران پسا مدرنیسم شاهد تغییراتی بنیادین در نگرش افراد ، گروه ها و جریان ها نسبت به کیفیت جسمانی انسان هستیم این موضوع بی ارتباط با پدیده« فرد گرایی» در جوامع غربی نیست؛ جایی که همه هم و غم انسان ، خودش می شود ، خودی که بیشتر معطوف به جسم و بدن می شود و در جهت اعتلای آن قدم بر می دارد. در همین راستا بود که مدرنیته بعضا به معنای مادی انگاشتن بدن[۴۵] و مدیریت علمی آن[۴۶] تعریف می شد  .[۴۷]  به تدریج پیشرفت در دانش هایی مانند بیوشیمی ، ، ژنتیک ، تغذیه و رژیم غذایی این تصور را در اذهان عمومی  ایجاد کرد « بدن به لحاظ علمی قابل کنترل است .» اما عامل  مهم دیگری که باعث توجه به بدن شد قرار گرفتن  اوقات فراغت افراد در معرض  فشار های  جامعه مصرفی بود . تملک  کالاهای مصرفی از جمله مواد و لوازم آرایشی تحت تاثیر  تبلیغات بازرگانی  افراد را مقهور  قوانین مصرفی جامعه صنعتی کرد .[۴۸]

۳-کاپیتالیسم و و استفاده زنان از لوازم آرایشی

در دو دهه اخیر  زیبایی و روش های زیبا سازی اندام و چهره انسان از جمله موضوعاتی بوده که طرفداران و علاقه مندان بسیاری را در چهار گوشه جهان متوجه خود ساخته است ؛علت اصلی این توجه را می توان  ناشی از وقوع  تحولات اساسی در جهان غرب و شکل گیری جریان « سرمایه داری نوین » مبتنی بر شعار «هر چه می توانی بیشتر مصرف کن » در اواخر قرن بیستم دانست .به طور کلی ۵ گروه اصلی همواره بحث زیباسازی انسان برایشان موضوعیت داشته است :

 عرضه و جلب تقاضای محصولات آرایشی در دهه اخیر در بعد جهانی از سوی جریان های سرمایه داری روند صعودی داشته است . نمونه این امر« پدیده سفید سازی چهره »[۴۹] است ،این پدیده یعنی  تغییر اعتیاد اور رنگ پوست چهره از غیر سفید (زرد ، سرخ و سیاه) به سفید از طریق  استفاده از کرم های سفید کننده و وسایل مشابه دیگر .سودی که این پدیده در اقصی نقاط کره زمین از آسیای جنوب شرقی ، چین ، آمریکای جنوبی ، آفریقا و .. روانه جیب تولید کنندگان غربی می کند، غیر قابل تصور است .[۵۰]داشتن پوست سفید تر و روشن تر برای زنان سیاهپوست معادل موفقیت و دسترسی به دنیایی است که آنها از آن محروم شده اند .  این تمایل زنان سیاهپوست به استفاده از کرم های سفید کننده نتیجه تجربه دوران بردگی و استعمار است که در جریان آن به سیاه پوستان یاد داده شد که از خودشان متنفر شوند و زیبایی را را فقط در صفات و ویژگی های اروپایی ببینند.[۵۱] زنان آسیایی نیز با هدف یافتن  شوهران ثروتمند به استفاده از این وسایل روی می آورند .[۵۲]

۴-اوروتیسم واستفاده زنان از لوزم آرایشی

امروزه زیبایی چهره و سیمای زنان در غرب سمت و سویی اوروتیزه( شهوانی) پیدا کرده است ؛خودآرایی های مغرضانه زنان در جامعه  منجر به حادث شدن پدیده « بی حیایی جنسی»[۵۳] می گردد.این بی حیایی دارای ۲ بعد فعال و منفعل است یعنی هم به درجه عرضه یا نمایش بدن و هم به درجه نگاه کردن یک کنش گر به بدن  کنش گر دیگر مربوط می شود .[۵۴]چشم چرانی و متلک گویی از جمله آثار و عوارض اولیه  این پدیده به حساب می آید .به طور کلی تصمیم بین نشان دادن و پنهان کردن چهره اساس و مرز مدل های آرایش را تشکیل می دهد .

یکی از عناصر فرهنگ پدر سالار غرب ، نشان دادن زن به عنوان منظره ای است که می توان به آن نگاه کرد .بیشترین سوء استفاده و شی وارگی از چهره زنان در جهان در صنعت هرزه نگاری [۵۵]رخ داده است . اما این شی وارگی به پورنو محدود نمی شود از چهره های بزک کرده  و اندام های زنانه  به عنوان عناصر تزیینی در آگهی های تبلیغاتی، انواع نوشیدنی ها ، ابزار ها و حتی خودروها استفاده می شود . سینمای هالیوود نیز مدت هاست که از زن به عنوان  منظره ای برای« لذت بصری» استفاده می کند .[۵۶]

در ایران انجام آرایش های تند از سوی افراد در جامعه منجر به اوروتیزه شدن خیابان ها ، کوچه ها ، مراکز خرید ، بازار ها ،موسسات آموزشی و … می شود و فضای ناامنی را برای خود استفاده کنندگان از لوازم آرایشی پدید می اورد . خود نمایی های زنانه، پرسه زنی های بیهوده جوانان را  به عنوان  گزینه ای برای  گذراندن  اوقات فراغت  مطرح می کند ازآن مهم تر  پر شدن جای جای جامعه از زنان آرایش کرده ، پاتوق و میعاد گاهی را برای آشنایی ها ، ارتباطات بعدی ،عرضه و تقاضای جنسی فراهم می سازد .

 ۵-لیبرالیسم و استفاده مردان از لوازم آرایشی!

از جمله ابزارهای مهم انتقال باورهای مکاتبی چون لیبرالیسم استفاده از مفاهیم و سمبل های به ظاهر شیک و جذاب متناسب با مضامین مفروض منحرف است که به عوام فریبی می انجامد ؛[۵۷] یکی از این مفاهیم، مفهوم آزادی و مطرح کردن آن در ابعاد مختلف است آنچه در اینجا مورد بحث است آزادی در پوشش و ظاهر است که مرز های  جنسیت را  به سهولت در می نوردد و  لباس زنان را برای مردان و لباس مردان را زنان پذیرا می گردد ، سرخاب و سفیداب را بر گونه پسران می نشاند و جاذبه های زنانگی را از این جنس سلب می کند .امروزه این موضوع متاسفانه در جامعه ایرانی نیز رسوخ پیدا کرده است و در کوچه و خیابان می توان به پسرانی برخورد کرد که ابروانی برداشته دارند ، لنز می زنند ، از فرمژه اسفاده می کنند ، کرم های زنانه مصرف می کنند، عطر دخترانه می زنند [۵۸]و ….این اقدامات منجر به فرو ریختن چارچوب شخصیتی  این گونه افراد شده و مشکلاتی عدیده ای را در روح و روانشان می گذارد .

*نتیجه گیری

دغدغه بومی سازی ظاهر افراد یکی از اصلی ترین اولویت کاری مسئولان فرهنگی نظام از همان ابتدای انقلاب بوده و هست و نگرانی های به حقی در این خصوص وجود داشته است .در برابر افزایش روند حضور با آرایش های زننده  در اماکن عمومی و حتی محیط های اداری و آموزشی به روش های مختلف چه به صورت تذکر اخلاقی ، امر به معروف و نهی از منکر ، وضع قانون [۵۹] و اعمال مقررات  تشویقی و تنبیهی در محیط  های رسمی و کاری از سوی  مسئولان  تاکنون اقداماتی صورت گرفته است . جدی ترین و تازه ترین این تقابل، طرح هایی چون « ساماندهی مد و لباس » و « امنیت اجتماعی » است که نهاد های فرهنگی( مانند کمسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان تبلیغات اسلامی) و غیر فرهنگی  ( نیروی انتظامی) را به عنوان متولیان اصلی به همراه داشته است . در کنار پی گیری های این چنینی حکومتی به نظر می رسد استفاده از ظرفیت های شخصی افراد جامعه در جهت اصلاح مدل مصرف لوازم آرایش از طریق انجام « آموزش های همگانی »  توسط ابزار های مختلف نیز قابل اتکا باشد . متاسفانه کشور ما یکی از پر مصرف ترین کشور های دنیا در زمینه اقلام آرایشی است؛ فرهنگ سازی و اطلاع رسانی به افراد  در خصوص عوارض مادی( جسمی ) و روحی برای شخص مصرف کننده و نیز تبیین اصولی و منطقی عوارض فرافردی (اجتماعی )می تواند به  ایجاد انقلابی در نگرش بانوان با محوریت کمیت و کیفیت استفاده از این لوازم منجر شود .

*محمد حسن شاهنگی

Assar89@gmail.com

پانوشت:

[۱] appearance

[2] سیاست گذاری و برنامه ریزی  فرهنگی در ایران ، ص ۱۴

[۳] اقتصاد و فرهنگ ، ص ۱۹

[۴] Personal appearance industries

[5] Beauty  industries

[6] Self-beautification industries

[7] Self-estheticization industries

[8] Image industries

[9] توسعه و تضاد : کوششی در  جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران ، ص ۳۳

[۱۰] The female gaze :woman as viewers of popular culture p12

[11] اقتصاد و فرهنگ ، ص ۱۹

[۱۲] سیاست گذاری و برنامه ریزی  فرهنگی در ایران ، ص۴۷

[۱۳] تاریخ مردم ایران (ایران قبل از اسلام )، ص ۶۲

[۱۴] پژوهش هایی در تاریخ و سیاست ایران باستان ، ص ۹۱

[۱۵] تاریخ ایران باستان از ورود آریایی ها به ایران تا پایان هخامنشیان ، ص۱۱۲

[۱۶] عدد هفت در کیش زرتشتی سمبل کمال بود ، کسی که هفت قلم آرایش می کرد به مثابه این بود که نهایت تلاش خود را در جهت زیبا سازی انجام داده است .

[۱۷] تاریخ باستانی ایران ، ص۹۹

[۱۸] میراث باستانی ایران ، ص ۴۴

[۱۹] واقع در تپه های بی بی شهربانو در شهر ری

تاریخ مردم ایران ( ایران قبل از اسلام ) ، ص ۶۵[۲۰]

ر.ک پژوهش هایی در تاریخ و سیاست ایران باستان ،صص۶۹-۷۸[۲۱]

[۲۲]  ر.ک صنعت و فرهنگ ظاهر آرایی و زیبا سازی بدن در ایران ،صص۷۱-۸۹

منبع پیشین ، ص ۹۱[۲۳]

[۲۴] جهت مطالعه بیشتر ر.ک مجله زنان، ش ۵۸ ، آذر ۷۸ ، صص۳۵-۴۵

[۲۵] صنعت و فرهنگ ظاهر آرایی و زیبا سازی بدن در ایران ،ص۹۳

جهت مطالعه بیشتر ر.ک مجله زنان، ش ۵۸ ، آذر ۷۸ ، صص۳۵-۴۵ [۲۶]

[۲۷] غرب زدگی ،، ص ۱۴۷

[۲۸] منبع پیشین ، ص ۱۰۲

[۲۹] مصاحبه امام خمینی ( ره ) با تلویزیون فرانسه در سال ۱۳۵۷

[۳۰] ر.ک توسعه و تضاد : کوششی در  جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران ،صص۸۹-۱۱۰

ر.ک اقتصاد و فرهنگ ، صص۸۰-۹۳[۳۱]

[۳۲] این نگاه در میان فمنیست های موج های اول و دوم رادیکال ملموس تر است .

[۳۳] زن بودن ، ص ۶۵

[۳۴] جنس دوم ، ص ۷۴

[۳۵] زن بودن ، ص۷۶

[۳۶]جنس دوم ، ص ۱۱۱

[۳۷] فمنیسم ،ص۸۷

[۳۸] ر.ک زن بودن ، صص۸۹-۹۹

[۳۹] ایدئولوژی های سیاسی ، ص۷۱

[۴۰] ر.ک فمنیسم ، صص۹۹-۱۰۵

[۴۱]  ر.ک ایدئولوژی های سیاسی، صص۷۴-۸۹

[۴۲] پست مدرنیسم ، ص ۸۹

دوره های گذار از مدرنیسم ،ص ۷۸ [۴۳]

ر.ک صنعت و فرهنگ ظاهر آرایی و زیبا سازی بدن در ایران ،صص۱۰۱-۱۱۲[۴۴]

[۴۵] materializing

[46] scientificizing

[47] پست مدرنیسم ، ص۹۲

[۴۸] ر.ک صنعت و فرهنگ ظاهر آرایی و زیبا سازی بدن در ایران ، ص ۱۱

[۴۹] White facing

ر.ک اقتصاد و فرهنگ ، صص۹۸-۱۱۱[۵۰]

زن بودن ، ص۴۵[۵۱]

پست مدرنیسم ، ص۱۱۲[۵۲]

[۵۳] Sexual immodesty

[54] صنعت و فرهنگ ظاهر آرایی و زیبا سازی بدن در ایران ، ص ۹۶

[۵۵] Porn industry

[56] ر.ک صنعت و فرهنگ ظاهر آرایی و زیبا سازی بدن در ایران، صص۹۶-۹۹

[۵۷] لیبرالیسم مدرن و افول امریکا ، ص ۶۳

[۵۸] زن صفتی مردان ، دامنه  وسیعی از  نشانگر های ظاهری را در بر می گیرد : استفاده مردان از انگشتر طلا ، بلند نگه داشتن ناخن ، جراحی پلاستیک بینی ، مبدل پوشی یا تلبیس و….

[۵۹] قانون حجاب اسلامی 

فهرست منابع

* آل احمد ، جلال ، غرب زدگی ، نتشارت فردوسی ، تهران ، ۱۳۷۶

*آلیگاری، ریچارد ، پست مدرنیسم ، ترجمه فاطمه جلالی ، نشر شیرازه ، تهران ، ۱۳۸۹

*اجلالی ، پرویز،سیاست گذاری و برنامه ریزی  فرهنگی در ایران، انتشارات آن ، تهران ، ۱۳۷۸

*بورک ، رابرت . اچ ، لیبرالیسم مدرن و افول امریکا، ترجمه الهه هاشمی ، انتشارات حکمت ، تهران ، ۱۳۷۸

*بیانی ، شیرین ، تاریخ ایران باستان از ورود آریایی ها به ایران تا پایان هخامنشیان ،انتشارات سمت ، تهران ، ۱۳۸۱

*تراسبی ، دیوید ، اقتصاد و فرهنگ ، ترجمه کاظم فرهادی ، نشر نی ، تهران ، ۱۳۸۲ ،

*رفیع پور ، فرامرز، توسعه و تضاد : کوششی در  جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران ، انتشارات شرکت سهامی  انتشار ،تهران ، ۱۳۷۹

*زرین کوب ، عبد الحسین ، تاریخ مردم ایران (ایران قبل از اسلام )، انتشارات امیر کبیر ، تهران ، ۱۳۸۱

*دوبوار ، سیمون، جنس دوم ، ترجمه قاسم صنعوی ، نشر توس ، تهران ، ۱۳۸۰

*شهابی ، محمود ، صنعت و فرهنگ ظاهر آرایی و زیبا سازی بدن در ایران ،انتشارات پژوهشگاه هنر و ارتباطات ، تهران ، ۱۳۸۹

*فرید من ، جین ،  فمنیسم ،ترجمه فیروزه مهاجر ، انتشارات آشیان ، تهران ، ۱۳۷۵

*گرنت ، تونی ، زن بودن ،  ترجمه فروزان گنجی زاده، انتشارات جاوید ، تهران ، ۱۳۸۲

*محمود آبادی ، سید اصغر ، پژوهش هایی در تاریخ و سیاست ایران باستان ، انتشارات مهزیار ، اهواز ، ۱۳۸۳

*نلسون ، فرای ریچارد ، تاریخ باستانی ایران ،ترجمه مسعود رجب نیا ، انتشارات علمی و فرهنگی ، تهران ، ۱۳۸۳

*نلسون ، فرای ریچارد میراث باستانی ایران ،ترجمه مسعود رجب نیا ، انتشارات علمی و فرهنگی ، تهران ، ۱۳۸۳

*وبلن ، تورسین ، دوره های گذار از مدرنیسم ،ترجمه مهدی بارانی ، نشر جاویدان ، تهران ، ۱۳۷۱

*ویلفورد ، اریک ، ایدئولوژی های سیاسی ، ترجمه م .قائد ، نشر مرکز ، تهران ، ۱۳۷۴

*gamman Lorraine and marshment margaret, The female gaze :woman as viewers of popular culture,the womans press, London,1994,

۱ دیدگاه

    ازاد ارمکی :

    لطفا به نویسندگان محترم حداقل یاد بدهید که نلسون فامیلی نیست بخش دوم اسم این نویسنده بدبخت نلسون است ریچارد نلسون فرای . این چه مدل مطلب علمی نوشتن است که الفبای اولیه ان را نویسنده اش نمی داند . این فقط یک نمونه بود بگردید خودتان زیاد پیدا می کنید

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه