گزارشی از یک ابتکار خلاقانه در آموزش جامعه شناسی

علوم انسانی کاربردی و درس «مطالعات میدانی جامعه شناسی»

نویسنده: ٬

زمان انتشار: ۱۲:۰۵ ۱۳۹۲/۰۵/۱۲

برای بخش عملی درس، شهر کوچک جندق در استان اصفهان برای مطالعه انتخاب شد. علت انتخاب این شهر تناسب ویژگی های این شهر کوچک با هدف درس جامعه شناسی میدانی بود. در این درس قرار بر این بود که محقق بتواند پس از حضور در یک میدان اجتماعی بدون داشتن اطلاعات چندانی با استفاده از آموخته ها و تکنیک های مشاهداتی با آنجا اشنا شود. سپس دو پرسشنامه و دو مشاهده نامه- برای سنجش متغیرهای محیط های شهری و روستایی- برای مرحله سنجش تدوین گردید. قبل از سفر، گروه های سه نفره ای شامل یک دانشجوی کارشناسی ارشد و دو دانشجوی کارشناسی به عنوان دستیار تشکیل شد و در یک تقسیم کار علمی، هر گروه مسئول سنجش بخشی از پرسشنامه و مشاهده نامه شد.

مقدمه

علوم انسانی به ویژه جامعه شناسی دارای موضوعی است که می طلبد که محققان و اندیشمندان این رشته برای آشنایی با موضوع شان علاوه بر مطالعه غیرمستقیم آن  در چهارچوب زمانی و مکانی خاص با موضوع مورد مطالعه نیز آشنا شوند تا بتوانند به طور دقیق تر دست به تحلیل، تبیین و پیش بینی بزنند. در جامعه شناسی شناختی که محقق از طریق ارتباط مستقیم با جامعه کسب می کند بسیار متفاوت از شناختی است که محققان سایر رشته ها در محیط آزمایشاهی و کنترل شده به دست می آورند. هرچند جامعه شناسان نیز بخشی از اندوخته هایشان را از طریق کار در محیط های دانشگاهی و دفتر کارشان به دست می آورند با این وجود اگر بخواهند شناخت عملی و دقیقی از نظام اجتماعی مدنظر داشته باشند می بایست به طور عملی وارد آن محیط شوند.

توجه به این نکته ضروری است که شناختی که تنها به طور تئوریک و با نشستن در فضای ایزوله و دانشگاهی به دست آمده باشد نمی تواند برآورده کننده نیازهای جامعه و رفع کننده مشکلات آن باشد، اما از آن سو ورود به یک محیط جدید و یا هر حتی ورود به جامعه ای که ما عضو آن هستیم با هدف کسب شناخت بدون کسب یکسری آموزش ها و مهارت ها به سادگی ممکن نیست و حداقل نیاز به داشتن تجربه های پیشین دارد.

 جامعه شناسان برخلاف انسان شناسان در طول تاریخ رشته خود کمتر در میدان تحقیق حاضر بوده اند؛ با گذر از علل چنین رویکردی، امروزه این خلا در فضای دانشگاهی و پژوهشی جامعه شناسی احساس می شود که دانشجویان و محققان ارتباط مستقیم قابل قبولی با موضوع رشته خود ندارند و شناخت شان از جامعه، ویژگی ها و مسائل آن اندک و گاه مطابقت کمی با واقعیت دارد. البته تعداد اندکی از جامعه شناسان وجود دارند که اهمیت این مسئله را به خوبی دریافته باشند و با حضور در کشورها و محیط های اجتماعی گوناگون شناخت غنی و واقع بینانه ای از جوامع به دست آورند. برای رسیدن به این منظور محقق باید به لحاظ نظری و روشی چنان آماده باشد که  با ورود به جامعه حتی در طی سفرهایی کوتاه با ثبت دقیق وقایع و معرف ها به سرعت شناخت علمی لازم از محیط را کسب کند. البته این توانایی به طور طبیعی با قدمت مطالعات و تحقیقات و تجربه حاصل از آنها در محققان ایجاد می گردد. یکی از راه هایی که کشورهای پیشرفته  برای کسب شناخت درباره مناطق هدف خود استفاده می کنند اعزام چنین افرادی به مناطق مورد نظر آنان می باشد. این امکان وجود داردکه با آموزش، فراگیری و ایجاد چنین توانایی در زمان کوتاه تری در افراد بوجود آید. اما این امکان همواره وجود ندارد و برای نظام آموزشی به سرعت در حال گسترش ما بسیار گران و غیرعملی به نظر می رسد.

طراحی درس مطالعات میدانی در جامعه شناسی

بر این اساس درس «مطالعات میدانی در جامعه شناسی» در گروه جامعه شناسی دانشگاه شهید بهشتی توسط دکتر داود پرچمی و با همکاری دستیارانشان با هدف آموزش و ترویج امکان دستیابی به اطلاعات جامعه شناختی از یک میدان اجتماعی جدید طراحی شد زیرا به نظر می رسید دانشجویان و دانش آموختگان این رشته مهارت های لازم برای کسب اطلاعات از نظام اجتماعی را به صورت عملی ندارند و بیشتر دانسته های آنها محدود به آنچه است که به صورت تئوریک آموخته اند و نه مبتنی بر تجارب عملی آنها. ضرورت و نیاز چنین درس و یا دوره ای از حدود سال 1381 احساس شد و محتوای اولیه آن مبتنی بر تجربیات شخصی استاد (دکتر داود پرچمی) در سفرهای داخلی و خارجی، به ویژه سفرهای علمی با دانشجویان طراحی گردید. البته نقطه آغاز تدوین درس به بازگشت تیم دانشگاهی شهید بهشتی به سرپرستی استاد از سفر علمی تاجیکستان (تابستان ۱۳۹۰) باز می گردد.

معرفی درس و سرفصل‌ها

این درس دارای ۲ واحد- یک واحد نظری و یک واحد عملی- است که برای مقطع کارشناسی ارشد جامعه شناسی طراحی شده است. سر فصل های این درس شامل:

1- مروری بر مهم ترین نظریه های نظم، تغییرات و مسائل اجتماعی
2- عملیاتی سازی و معرف سازی مهم ترین متغیرهای اجتماعی
3- روش مشاهده و مصاحبه پیشرفته
4- جامعه شناسی تصویری
5- مهم ترین مهارت های پژوهشگری
6- اخلاق در مطالعات جامعه شناسی میدانی

با توجه به این که یک واحد درس به انجام فعالیت های عملی از سوی دانشجویان اختصاص دارد در طول ترم دو تمرین اصلی برای رسیدن به این هدف طراحی شد.

۱-    در تمرین اول، هر دانشجو موظف بود به صورت فردی و با انتخاب خود در یک میدان کوچک- چون بازار، میدان میوه و تره بار، فروشگاه بزرگ (زنجیره ای)، بیمارستان، حوزه علمیه، دادگاه و غیره- آموخته های خود را تمرین نماید و دست به کسب شناخت بزند.

۲-    در تمرین دوم که در پایان ترم انجام شد دانشجویان کلاس با همراهی برخی از دانشجویان کارشناسی و تحت سرپرستی استاد درس به یک شهر کوچک سفر کردند این سفر، سفری علمی بود که همراه با یافته هایی ارزشمند که می توانست برای روشن و منظم ساختن ذهن و در سطحی وسیع تر مطرح باشد و در اثبات و پیشرفت دانش جامعه شناسی و محقق شدن اهداف درس مطالعات میدانی در جامعه شناسی نقطه شروع مناسبی باشد. این سفر دارای اندوخته ها و آموزش هایی در  جهت جامعه شناسی کاربردی بود که می توانست در عملی تر شدن جامعه شناسی بسیار کمک کننده باشد.

دکتر پرچمی-جامعه شناسی میدانی

مشاهده میدانی شهر جندق اصفهان

برای عملیاتی شدن این هدف، شهر کوچک جندق در استان اصفهان انتخاب شد. علت انتخاب این شهر تناسب ویژگی های این شهر کوچک با هدف درس جامعه شناسی میدانی بود. در این درس قرار بر این بود که محقق بتواند پس از حضور در یک میدان اجتماعی بدون داشتن اطلاعات چندانی با استفاده از آموخته ها و تکنیک های مشاهداتی با آنجا اشنا شود. شهر جندق نیز به دلیل شرایط اجتماعی (اقلیت شیخیه در آنجا زندگی می کنند) بسیار کم دستخوش تغییرات و تحولات اجتماعی شده است و هنوز نظام اجتماعی اش آنچنان پیچیده نشده که شناختش مشکل باشد و یا در حد توان یک دانشجوی آموزش دیده رشته جامعه شناسی نباشد و از طرف دیگر هر چند یک جامعه ساده است اما یک شهر است و دربردارنده اجزا و بخش های جامعه شهری است (همان طور که می دانید به دلیل غالب بودن شکل جامعه شهری، جامعه شناسی ناگزیر از پرداختن به شهرها است بنابراین بهتر است هنگامی که یک جامعه ساده برای کسب تجربه انتخاب می شود این جامعه ساده یک شهر باشد).

مقدمات این سفر علمی از ابتدای جلسات درس مطالعات میدانی در جامعه شناسی آغاز شد و پس از عبور از مباحث نظری و روشی لازم، در پایان دو پرسشنامه و دو مشاهده نامه- برای سنجش متغیرهای محیط های شهری و روستایی- برای مرحله سنجش تدوین گردید. قبل از سفر، گروه های سه نفره ای شامل یک دانشجوی کارشناسی ارشد و دو دانشجوی کارشناسی به عنوان دستیار تشکیل شد و در یک تقسیم کار علمی، هر گروه مسئول سنجش بخشی از پرسشنامه و مشاهده نامه شد. البته این بدان معنا نبود که هر گروه به طور کامل فقط بر متغیرهای مختص خود متمرکز گردد. همه اعضا می بایست تمرین جامعه شناسی را از طریق مشاهده و مصاحبه در مورد متغیرهای مهم انجام می دادند.

پس از ورود به شهر تیم های دانشجویی-اعم از کارشناسی و کارشناسی ارشد- از بخش های مختلف شهر- سازمان ها، خانواده ها، مراکز تولیدی، مساجد و غیره- بازدید کرده و یادداشت ها و عکس های جامعه شناختی زیادی تهیه کردند این گروه ها هدفشان این بود که در کوتاه ترین مدت شناختی جامع از شهر به دست بیاورند و از طرف دیگر چون نظم اجتماعی ساده است بتوانند جریان ها و فرایندهای اجتماعی را مشاهده کنند، در پایان هر روز نتیجه مشاهدات در اختیار مابقی افراد نیز قرار می گرفت.

نتایج بررسی های میدانی

جندق شهری است با بافتی بسیار سنتی که هنوز با یک شهر مدرن فاصله زیادی دارد؛ به طوری که زنان این شهر هنوز روی خود را می پوشانند و یا به دلایل اعتقادی هنوز بسیاری از مردمان این شهر حتی از تلوزیون و شبکه های داخلی نیز استفاده نمی کنند، بنابراین دور از تاثیر تغییراتی هستند که رسانه می تواند در یک نظام اجتماعی ایجاد کند. صبغه اصلی نظم در این جامعه اجتماعی و فرهنگی- و نه اقتصادی و سیاسی- است.

در حوزه اقتصاد نکته قابل ذکر تغییر شیوه تولید و نظام تقسیم کار است. اهالی جندق پیش تر به شترداری، کشاورزی محدود و قالی بافی می پرداختند. اکنون عمده سرپرستان خانواده را کارگران و کارمندان تشکیل می دهند و عده ای نیز در مشاغل آزاد فعالیت می کنند. گروه سفر، مراکز تولیدی از جمله کارگاه های آجرسازی و لباس دوزی را مورد مشاهده قرار داد. رایج شدن کارگاه های آجرسازی و سنگ بری در جندق- به علت فراوانی خاک و سنگ مناسب- به خوبی نشان می دهد هنگامی که نظام اقتصادی متکی بر منابع طبیعی بومی باشد چگونه می تواند موجب رونق اقتصادی شود.

در حوزه سیاست مطلب قابل توجه این است که نظم عمدتا از طریق اقتدار سنتی بزرگان حاصل می شود و نظارت اجتماعی غالبا از نوع غیررسمی است تا رسمی.

نظام فرهنگی و اجتماع به شدت تحت تاثیر دین قرار دارند. ویژگی بارز مردم این شهر گرایش دینی بسیار بالای آن هاست که پیامدهای قابل تاملی در زندگی آن ها داشته است. به عنوان مثال نرخ انحرافات و مسائل اجتماعی بسیار پایین است به طوری که تنها پاسگاه پلیس این شهر هرگز مراجعه ای از سمت مردم شهر نداشته است و تنها کارش پرداختن به درگیری ها و مسائلی است که از پس تصادفات جاده ای به وجود می آید. به دلیل پایین بودن نرخ انحرافات اعتماد اجتماعی در این شهر بسیار بالا است به طوری افراد عموما در شهر ماشین و وسایل نقلیه خود را قفل نمی کنند.

عبادات دینی نیز با نظم و توجه زیادی انجام می گیرد. به عنوان مثال نمازهای یومیه هر روز با حضور بسیاری از مردم به صورت جماعت اقامه می گردد و مردان عموما مقید به برگزاری نماز جماعت در مسجد هستند. مردم جندق احترام و ارادت کم نظیری برای ائمه اطهار قائل اند. دانشجویان در چند روز اقامت خود که مصادف با ایام ماه صفر بود مشاهده کردند که مراسم سوگواری حسینی روزانه سه وعده و با اهتمام کامل انجام می شد.

در مجموع همه این عوامل به کمک هم، نظم قابل مطالعه ای را در جندق به وجود آورده اند. البته به نظر می رسد عوامل تغییرزا- مانند راه های جدید، ورود رسانه های جمعی (هرچند حضور رسانه ها چندان زیاد نیست اما به تدریج افزایش خواهد یافت) و غیره- طی چند سال آینده چهره این شهر را به میزان زیادی تغییر خواهند داد. از جمله نشانه های تغییر در این شهر شکل گیری یک حسینیه است که تقریبا دینداران مدرن تر را به خود جذب می کند زیرا پیش از این عموما اهالی شهر برای عزاداری های خود به جایی می رفتند که به کلاس درس مشهور است اما از چند سال گذشته تاکنون شکل گیری حسینه باعث ایجاد دینداری مدرن تری در این شهر شده است.

جندق-اصفهان

ارزیابی آموزشی

نتیجه این پروژه آموزشی- پژوهشی که در قالب یک سفر علمی گروهی انجام شد علاوه بر افزایش توانایی عملی دانشجویان در رشته تخصصی خود، مجموعه ای از عکس های جامعه شناختی و یک گزارش علمی با موضوع تحلیل اجتماعی شهر جندق بود که توسط دانشجویان و تحت نظر استاد مربوطه حاصل شد.

به دنبال آموزش هایی که دانشجویان در سفر کسب کردند سعی شد امتحان پایان ترم مطالعات میدانی تناسب زیادی با ماهیت درس داشته باشد به عبارتی هدف این بود تا میزان توانمندی کسب شده آنها در این کلاس مورد سنجش قرار گیرد.  بنابراین نخست فیلمی مستند از زندگی اجتماعی در شهر شانگهای چین به نمایش درآمد. این فیلم در واقع یک سفر مجازی به شهر شانگهای چین بود که توسط مدرس این درس با شناختی که از این شهر وجود داشت ساخته شد. دانشجویان در زمان تماشای فیلم، یادداشت هایی از معرف های اجتماعی برداشتند. سپس هر دانشجو ۲ ساعت زمان در اختیار داشت تا تحلیلی جامعه شناختی از مشاهدات خود ارائه نماید. مطالعات میدانی در طول عمر نیم ساله خود تجربیات بسیاری اندوخت که می توان گفت یک مسیر تکاملی را آغاز کرده است. این درس یکی از اولین تلاش های عملی برای کاربردی و عملی کردن شیوه آموزش جامعه شناسی در داخل دانشگاه های ایران است.

نظرات دانشجویان:

– مهم ترین اندوخته این سفر، خودشناسی عمیقی است که در سفر حاصل گردید، اینکه فرد بتواند به ارزیابی کلی جایگاه خود در مسیر دانش دست زند، علاوه بر این سفر جندق دانش نظری و دانش تجربی را در ذهن فرد متبادر می سازد. در صورتی که فرد نوعی بخواهد در زمینه علمی توانمند باشد و سهمی در پیشرفت علمی جامعه خویش داشته باشد می بایست به تقویت هر دو بعد بپردازد.
– محقق  با کار میدانی، از کار نظری محض فاصله می گیرد و با جامعه، فرهنگ و واقعیت ها آشنا می شود، مسائل را  لمس می کند و در حین انجام کار از آن لذت می برد و از لحاظ علمی رشد می کند؛ در واقع دانشجوی این درس نظریات و تئوری ها را به صورت عملی مورد استفاده قرار می دهد، نظریه ها و مفاهیم را مورد آزمون قرار می دهد و در نهایت میزان ابطال پذیری آن ها را نیز بررسی می کند.
– در واقع تحقیق میدانی سبب می شود دانشجو با محیط درگیر و آشنا شود که درگیر شدن، تجربه شخصی و مشاهده دقیق، در کناراستفاده از مطالب نظری بسیار اهمیت دارد .
– تاکید بر اهمیت تئوری و چارچوب نظری در جمع آوری اطلاعات در این روش موجب تنظیم فکر و توجه و دقت بیشتر به مسائل موجود در محیط اجتماعی می شودکه در راستای تحقق اهداف کلاس در طول ترم بوده است.
– مبحث ارتباط بین میدان ها و حوزه های مختلف در جامعه است، به نوعی چه ارتباطی بین نهاد حقوق و مذهب، یا مذهب و اقتصاد یا سیاست و خانواده می تواند در سطحی و در سطح دیگر بین تمام این حوزه ها وجود داشته باشد، این نگاه چندبعدی و ترکیبی که در این سفر محقق شد اهمیت والایی در تبیین تئوریکی از مسائل به همراه دارد . به عنوان مثال و با توجه به حوزه انتخابی حقوق  می توان گفت مهم ترین کارکرد نهاد حقوق و نهاد امنیت به طور کلی، تنظیم روابط اجتماعی و به اجرا گذاشتن قوانین مصوب، حل مناقشات موجود میان اعضای جامعه و جلو گیری از نادیده انگاشتن حقوق دیگران  و… می باشد.

– زمانی که به شهر جندق به عنوان شهری با بافت سنتی و مذهبی خاص می نگریم متوجه عدم نیاز و ضرورت نظارت (پرهزینه) رسمی و عدم رجوع به پاسگاه به عنوان بخشی از سازمان اجتماعی نهاد حقوق و امنیت، برای تنظیم روابط اجتماعی اعضای جامعه می شویم، در عوض آن چه که ما می بینیم رفع اختلافات و مناقشات حداقلی از مجاری غیررسمی، یعنی رفع این مشکلات به شیوه جوامع قدیم همراه با میانجی گری ریش سفید و به صورت پنهانی، که خود این امر می تواند به طور غیر مستقیم نشان دهنده ی سازگاری و مدارای اجتماعی، و نشانگر ویژگی های همبستگی مکانیکی (دورکیم ) و اهمیت فراوان مذهب باشد (تقویت بعد تئوریک).
– جندق شهری بود با بافت مذهبی- سنتی که می توان تا حدودی نمایی از کار کلاسیک ها به خصوص دورکیم را در آن مشاهده نمود، همراه با سطح بالای اعتماد و امنیت اجتماعی که تمام این موارد به نوبه خود می تواند مدلی کوچک از جامعه را به ذهن فرد محقق وارد نماید، به خصوص که کوچکی محیط می تواند در نظم دهی به چارچوب ذهنی فرد محقق و به خصوص در داشتن بینشی علمی و جامعه شناختی و تبیین علمی پدیده های اجتماعی و روابط بین آنها کمک نماید که در اینجا اهمیت فراوان مبانی و مفاهیم جامعه شناسی خودنمایی می کند که استاد محترم این مفاهیم را مکرر گوشزد کردند.
– آگاهی از ضعف دانش تجربی است ولیکن آنچه که در پایان سفر می توان رسید این  است که دانش تجربی صرفا نمی تواند و نباید محدود به کاربرد فنونی چون مشاهده، مصاحبه و … باشد بر خلاف آن چه که در ابتدای امر به نظر می رسد. اینکه محقق تا چه اندازه بتواند از دانش نظری خویش در عمل استفاده نماید و یا به عبارتی در ضمن مشاهده منظم، به بررسی منظم تئوریکی مبادرت ورزد، حائز اهمیت والایی است که هر فرد پژوهشگری می بایست این هنر را در خود تقویت نماید.
– تغییر زاویه دید در زمان حضور دریک محیط اجتماعی نسبت به گذشته و تمرین برای کنار گذاشتن قضاوت های مبتنی بر پیشینه محقق، داشتن دیدگاه نظری در زمان حضور در میدان،کاربست نظریه های مرتبط و تلاش برای انطباق مشاهده ها و یافته ها با تئوری های موجود در ذهن، مهم ترین دستاورد های این سفر بود.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه