دو جهان ایرانی:مسجد و کافی شاپ

زمان انتشار: ۱۱:۴۱ ۱۳۹۱/۰۳/۲۲

شیوه های متفاوت و گاه متباین زندگی ایرانی، جهان های متفاوت ایرانی اند. جهان هایی که در آنها اهمیت عناصر مختلف زندگی متفاوت است. در میان شیوه های زندگی مختلف دو شیوه زندگی بیش از دیگران در تقابل با یکدیگر شکل گرفته است: اصول گرای انقلابی- غربگرا.
دو محیط متفاوت این دو شیوه ی زندگی “مسجد” و “کافی شاپ” هستند که در بررسی حاضر به تحلیل تفاوت های این دو شیوه ی زندگی در این دو محیط پرداخته می شود.

مقدمه

جامعه ایرانی عرصه تنازع، رقابت و همزیستی شیوه های گوناگون زندگی
است. این شیوه های زندگی بر سر دستیابی به سرمایه نمادین در حال منازعه رقابت و
چالش با یکدیگرند. نه تنها از زندگی، لذت، ارزش 
روایت‏ های مختلفی دارند  بلکه حتی
از امور عینی رخ داده در گذشته نیز روایت های مختلفی دارند گویا چندین تاریخ
همزمان در ایران اتفاق افتاده است.
[1]

این روایت های گوناگون مستتر در شیوه های زندگی، ارتباط های مختلفی
میان جفت های (دوگانگی های) متضاد اساسی ساختاری برقرار می کنند. اینان روایت های
مختلفی از ارتباط میان زندگی/ مرگ، زن / مرد، زمان دور / زمان نزدیک، ایران /
اسلام، ایران / غرب و . . . دارند.

شیوه های متفاوت و گاه
متباین زندگی ایرانی، جهان های متفاوت ایرانی اند. جهان هایی که در آنها اهمیت عناصر
مختلف زندگی متفاوت است. این جهان ها با وجود تمام این تفاوت ها ایرانی اند، چرا
که حاصل امتزاج و پیوند میان جریان های مختلف فرهنگی در بستر تجربه ایرانیان
هستند. همچنین همه آنها پیوندی، التقاطی و دورگه اند. حتی شیوه های زندگی ای
که آشکارا یکی از این جریانات فرهنگی (برای نمونه مدرنیسم و یا اسلام گرایی)  را به عنوان الگو و سرمشق برگزیده اند و تلاش
برای خلوص دارند التقاطی ‏اند. چرا که اینان 
نیز در واکنش و گفت وگو با تجربیات تاریخی ایرانی شکل گرفته اند. این
تجربیات تاریخی متأثر از برخورد سه نیرو و جریان فرهنگی ایران، اسلامی و غربی شکل
گرفته اند. فهم هر ایرانی از غرب و یا اسلام محصول پیوند افق ها
[2]
است. از این رو حتی آنانی که خواسته اند تماماً غربی بیاندیشند و یا آنانی که
خواسته اند تماماً اسلامی بیندیشند نیز متأثر از پیش فهم ها و پیش ادراک ها،
عناصری از ایرانیت را در نگاه و کنش خود حفظ کرده اند. به همین دلیل تمامی این
شیوه های زندگی هم ایرانی‏اند و هم التقاطی و پیوندی.

نکته مهم در تحلیل این شیوه های زندگی ایرانی آن است که این شیوه
های زندگی از یک سو هم پیامد تحولات اجتماعی ـ فرهنگی ایرانند و هم از سوی دیگر
شکل دهنده تحولات اجتماعی و فرهنگی می باشند. حاصل این دیالکتیک میان عاملان و
شرایط تاریخی ایران جهان های فرهنگی مختلفی است که در عرصه فرهنگی و اجتماعی ایران
درحال تنازعند. موضوع اصلی تنازع، تحمیل «تعریف مشروع و معیار » از زندگی
(بوردیو، 1984 و 1382و 1384 و بارکر، 1383) و عناصر مهم آن است.

در میان شیوه های زندگی مختلف دو شیوه زندگی بیش از دیگران در تقابل
با یکدیگر شکل گرفته است. طیفی از جامعه متأثر از ارزش های انقلاب اسلامی کماکان
بر حفظ شیوه زندگی اسلام گرا و انقلابی تأکید کردند. این شیوه زندگی که می توان آن
را اصول گرایی انقلابی نامید با سیاست های جمهوری اسلامی منطبق است. نفی مصرف گرایی
غربی، دوری از نشانه های هویت غربی و مدرن، تأکید بر ارزش های اسلامی با برداشت
فقاهتی، اجتناب از روابط با نامحرم و دوری از مدگرایی از جمله ویژگی های این شیوه
زندگی است. در مقابل به ویژه در میان اقشار مرفه تر، شیوه زندگی متخالفی شکل گرفت
که با ویژگی هایی چون مدگرایی، گسترش ارتباط با جنس مخالف، تأثیرپذیری از جریان های
جهانی مصرفی و . . . شناخته شد. این سبک زندگی مورد مخالفت مستقیم وغیرمستقیم نظام
قرار گرفت.

اگر پیوستاری از سبک های زندگی ایرانیان رادرنظر بگیریم این دو شیوه
زندگی در دو قطب این پیوستار قرار می گیرند. یکی از این دو حاصل پیوند ایران با
اسلام است و دیگری حاصل پیوند ایران وغرب. البته پیوندهای دوگانه و چندگانه دیگری
نیز در عرصه شیوه های زندگی ایرانی رخ داده است لیکن این دو بیشترین تخالف را با
یکدیگر دارند و مقایسه این دو زندگی متخالف می تواند فهم بهتری از منازعات و رقابت های
اجتماعی و سیاسی جامعه ایرانی بدست دهد. همچنین این دو سبک زندگی در رقابتی جهانی
نیز با یکدیگر به سر می برند.

برای بررسی این دو شیوه زندگی در ایران، شهر تهران و خاصه شمال شهر
تهران مناسب تر به نظر می رسد. در این بخش از شهر تهران سطح مناسب تر درآمد
اقتصادی امکان بروز شیوه های زندگی انتخابی را افزایش داده است . همچنین جریان های
جهانی و ملی بیشترین تعامل را در این منطقه کشور دارند و همین طور کلان شهر مکان
مناسب تری برای بررسی تغییرات فرهنگی است . به تعبیر دیوید لایون «هر حرکتی به سوی
وضع پسامدرن، حرکتی کلان شهری است»(لایون،1383 :101). درشهر است که می توان تغییر
تأکید از اموراقتصادی و کارکردی به مسایل فرهنگی و زیباشناختی را مشاهده کرد. اسکات
لش معتقد است تجلی مکانی این تغییرات فرهنگی را بیش از هر جا در شهرهای بزرگ می توان
یافت (لش،1383 :360).

برای مقایسه دو سبک زندگی پسامدرن و اسلام گرای انقلابی بهترین گروه
سنی جوانان هستند چرا که جوانان خواه در مقام کارگزار و خواه در مقام پذیرنده بیش
از هر گروه سنی دیگر درگیر جریان های فرهنگی جدید هستند. به تعبیر زیمل(1380) جنبش هایی
که در حال توصیف آنیم بیش از هر گروه سنی دیگر جنبشی از آنِ جوانان هستند. این
جوانان هستند که تغییرات تاریخی انقلابی را به وجود می آورند. زیمل علت این امر را
آن می داند که «کهنسالان با نیروی حیاتی رو به زوال هرچه بیشتر و بیشتر متوجه
محتوای عینی زندگی هستند . . . ولی جوانان بدواً متوجه جریان زندگی هستند، فقط بی تاب
آن هستند که توان ها و نیروی حیاتی زیاده خود را تا حد نهایت گسترش دهند»(زیمل،
1380 : 235).

برای مطالعه شیوه زندگی جوانان اصول گرای انقلابی، مساجد و برای
مطالعه سبک پسامدرن، کافی شاپ‏های منطقه 3 تهران برگزیده شد. این مکان ها بیش از
هرمکان دیگر فضاهای اجتماعی ای هستند که توسط این دو شیوه زندگی شکل گرفته اند. در
این دو فضای اجتماعی دوگونه ارزش‏های مختلف حاکم است. در کافی شاپ ها شاهد مد و
سلیقه التقاطی، تعامل امر محلی و جهانی، اهمیت بازی، سرگرمی و مصرف، نقش حیاتی
لذت و . . . هستیم (لایون، 1383 و تورن ، 1381) و در مقابل در مساجد شاهد سوءظن به
لذت ها، اسلام گرایی فقاهتی، جدایی زن و مرد و . . . هستیم.

در این مقاله به بررسی تطبیقی دو شیوه زندگی متخالف در میان جوانان
منطقه 3 تهران یعنی میان آنانی که بسیج مساجد کانون تجمع شان است با آنانی که
پاتوق هایشان در کافی شاپ ها قرار دارد را می‏ پردازیم.

پایه ‏های نظری

آیا سبک زندگی های مورد بررسی به ویژه سبک زندگی رایج در میان جوانان
کافی شاپ ها سبک زندگی پسامدرن است یا سبک زندگی ای است متأثر از ویژگی های
مدرنیته متأخر است. به نظر می رسد جدا از بحث های مربوطه به اینکه آیا وضعیت مورد
مشاهده در این سبک های زندگی، حکایت از مدرنیته متأخر دارد و یا ما وارد جهان
پسامدرن شده ایم، می توان در هر دو گروه از نظریات ویژگی های مشترکی برای سبک
زندگی یافت . از جمله این ویژگی ها عبارتند از؛ تنوع و تکثر، ناهمگونی، تغییرات
سریع و بیانی بودن، جدا از تشابه ویژگی ها در بخش تبیین نیز می توان میان بخشی از
پساساختارگرایان و معتقدان به مدرنیته متأخر نیز وجوه تشابهی یافت.

بخشی از متفکران پسامدرن معتقد به امحای امر اجتماعی اند و یا همچون
اولریش بک نقش عوامل اجتماعی را در انتخاب سبک زندگی نادیده می گیرند. اما بخشی
از متفکران پسامدرن کماکان اهمیت عضویت در گروه های اجتماعی و همچنین تجربیات
اجتماعی را در انتخاب سبک زندگی توسط عاملان مدنظر دارند. تبیین های نظریه بوردیو
می تواند در تحلیل های این گروه دوم مورد استفاده قرار گیرد. فدرستون، اسکات لش،
گیبینز و بوریمر معتقدند که می توان روش تحلیل بوردیو را برای تحلیل پست مدرنیته
بکار گرفت.

گیبینز و بوریمر(1381) معتقدند انتخاب های سبک زندگی مردم با موقعیت
های ایشان در فضای اجتماعی مرتبط است و می توان از الگوی مفهومی بوردیو در تحلیل
آن استفاده کرد. با وجود پویایی فضای اجتماعی و نقل و انتقالات دائمی افراد و گروه
ها در آن کم و بیش حدود این جابجایی ها هنوز به نقطه شروع و جایگاه اولیه افراد و
گروه ها وابسته است . همچنین با وجود گسترش بازاندیشی در میان عاملان اجتماعی
هنوز حدود بازاندیشی بی ارتباط با تجربیات و جایگاه اجتماعی عاملان نیست. البته
گیبینز و بوریمر اصلاحیه ای در الگوی نظری بوردیو انجام می دهند که برای این
پژوهش بسیار حائز اهمیت است. نکته مهم این است که در جوامع سنتی و در مدرنیته برخی
از سبک های زندگی برتر از دیگران شمرده می شدند اما در وضعیت جدید دیگر چنین
ادعاهایی نمی تواند صادق باشد. استدلال ایشان این است که «ارزش نسبی داشتن یک سبک
زندگی بیشتر از سبک زندگی دیگر از لحاظ اهمیت فروکش کرده است» (گیبینز و بوریمر،
1381 : 126-125).

اسکات لش(1383) از معتقدان به جامعه شناسی پست مدرنیسم نیز رهیافت
بوردیو را در تحلیل فرهنگی بکار می گیرد. لش مستند به برخی از آثار بوردیو به‏
ویژه کارهای مردم ‏شناسانه وی و همچنین با استنباطی که خود به وسیله مفاهیم
بوردیویی انجام می دهد، ویژگی های سنت، مدرنیته و پسامدرنیته را در نظر بوردیو
بیان می کند. مدرنیزاسیون در نظریه بوردیو به مفهوم تمایزیابی و خودمختارشدن
میدان ها (حوزه ها) در سطح ساختاری و تمایزیابی منش در سطح عاملیت راجع است، «پست
مدرنیزاسیون فرایند تمایززدایی و واژگون شدن خودمختاری است. این فرآیند هم شامل
فرآیند تمایززدایی میدان ها یا ساختارها، و هم تمایززدایی عاملیت یا « منش است»(
لش، 1383: 377).

اسکات لش دو عامل محرک را در فرآیند پست مدرنیزاسیون مهم تشخیص می
دهد و نظریه بوردیو را برای تحلیل آنها مهم می داند. عامل نخست پیدایش طبقات
اجتماعی جدیدی است که حاملان صور فرهنگی جدید پست مدرنیستی هم در حوزه های تولید
و هم در حوزه پذیرش و مصرف هستند و عامل دوم پیدایش نوع جدیدی از نیروی نوکیشی با
کهن کیشی است. هر دوی این عوامل درتحلیل سبک های زندگی مورد مطالعه در این مقاله
حائز اهمیت است.

نکته دیگر این پرسش است که آیا الگوی بوردیو درترسیم فضای اجتماعی،
اختصاص به فرانسه دارد یا می توان آن را در مورد کشور ما نیز بکار بست؟ بوردیو نیز
آرزو داشت تا الگوی نظری وی دردیگر نقاط جهان نیز مورد آزمون تجربی قرارگیرد. وی
سرمایه اقتصادی و فرهنگی را دو عامل اصلی در انتخاب سبک زندگی توسط عاملان در
کشورهای پیشرفته صنعتی می دانست (بوردیو،1984 و 1996). ولیکن خود نیز اذعان داشت
که ممکن است در کشورهای دیگر سرمایه های دیگر اهمیت بیشتری داشته باشند(بوردیو،
1380). از این رو با توجه به قدرت دو نهاد دین و سیاست در فرهنگ ایرانی در تحلیل
خود از این دو عامل علاوه بر فرهنگ و اقتصاد در گزینش سبک زندگی توجه می کنیم.

دین نه تنها می تواند مردم را نسبت به برخی از سبک های زندگی در قیاس
با سبک های زندگی دیگر ترغیب نماید بلکه می تواند تأثیر قابل ملاحظه ای در
کنترل فرهنگ مصرفی و سبک های زندگی مصرفی داشته باشد. باکاک معتقد است «هنوز
مواعظ دینی می توانند بسیاری از مردم را در سراسر جهان با دلایل مستحکم و الگوهای
برانگیزنده به محدودکردن امیال شان به کالاها و تجارب مصرفی ترغیب کنند» (باکاک، 1381:
177). از این رو دین نه تنها می تواند بر انتخاب سبک زندگی اثر گذارد بلکه
احتمالاً در سبک های زندگی دینداران تبعیت کمتری از الگوهای مصرف سرمایه داری
خواهد شد. از نظر باکاک ادیان جهانی به دلیل توانایی شان در اقناع امیال ناخودآگاه
می توانند عمل مصرف گرایی پسامدرن را نقد و مهار کنند. از این رو  با توجه به ادبیات نظری سئوال‏های ذیل مطرح
گردید
:

تفاوت‏های اصلی سبک زندگی جوانان بسیج مساجد و کافی شاپ چیست؟

عناصر و منابع این دو فرهنگ از چه فرهنگ ‏هایی گرفته شده و چگونه
ترکیب و بازسازی شده است؟

این دو سبک زندگی در چه زمینه ها و بسترهای اجتماعی شکل گرفته‏ اند و چه نسبتی با یکدیگر دارند؟

هنجارهای مصرف در این دو سبک زندگی چگونه است؟

این دو سبک زندگی با چه نظام ‏های ارزشی قرابت دارند؟

‏میزان سرمایه فرهنگی و اقتصادی، نوع دینداری و گرایش ‏های سیاسی چه
تاثیری برگزینش سبک زندگی دارد؟

جهت مطالعه این دو سبک زندگی از هر دو روش کمی و کیفی استفاده شد. در
بخش کیفی از روش مشاهده مشارکتی و در بخش کمی از روش پیمایش و  تکنیک پرسشنامه  استفاده شد. جامعه مورد تحقیق جوانان منطقه 3
تهران هستند که مرکز تجمع و یا پاتوق ایشان کافی شاپ ‏ها و یا مساجد منطقه 3 است.
گروه سنی مورد نظر جوانان 17 تا 30 سال است. برآورد حجم جامعه آماری جهت محاسبه
حجم جمعیت نمونه از جمله دشواری های این تحقیق بود. برای این منظور فهرستی از
مساجد و کافی شاپ های منطقه تهیه گردید. سپس با مراجعه به 30 کافی شاپ و 10 مسجد
حجم تقریبی جامعه آماری برآورد گردید و از طریق پیش آزمون نسبت
p.q و از طریق فرمول کوکران حجم
جمعیت نمونه بدست آمد.  جمعیت نمونه براساس
نمونه گیری منطبق سهمیه ای میان جوانان کافی شاپ و مسجد به نسبت 3 به 1 تقسیم
گردید سپس بقیه مراحل توسط نمونه گیری خوشه ای انجام گردید.

جهان مسجد، جهان کافی شاپ

75 درصد جمعیت نمونه را جوانان کافی شاپ و 25 درصد را جوانان مسجد
تشکیل می دادند. از جهت جنسیتی نیز حدود 60 درصد پاسخگویان زن و بقیه را مـردان
تشکیـل می دادند. از جهت مشخصات زمینه ای مانند وضعیت تأهل، تحصیلات، تحصیلات
پدر و مادر، بعد خانوار تفاوت هایی میان دو گروه منزلتی وجود دارد.

چنانچه انتظار می رفت درصد متأهلین در میان جوانان مسجد (سبک زندگی
اصول گرایی انقلابی) بسیار بالاتر از درصد متأهلین در میان جوانان کافی شاپ (سبک
زندگی پسامدرن) است. متوسط سطح تحصیلی جوانان پسامدرن بالاتر از جوانان اصول گرا
است. این تفاوت در مورد سطح تحصیلی پدران این جوانان نیز وجود دارد. اما تفاوت سطح
تحصیلی در میان مادران بیشتر است. از جهت منزلت شغلی نیز وضعیت جوانان شاغل
پسامدرن بهتر است . این تفاوت منزلت شغلی در مورد پدران افزایش نیز می یابد. در
مورد بعد خانوار نیز میانگین بعد خانوار جوانان اصول گرا بیشتر است.

سبک زندگی جوانان مسجد و جوانان کافی شاپ که به ترتیب اصول گرایی
انقلابی و پسامدرن نامیده‏ شد در ابعاد مختلف مورد مقایسه قرار گرفت. این ابعاد
عبارتند از:

1. فعالیت های وقت آزاد (اعم از نوع ورزش، مسافرت، نحوه استفاده از
رایانه، کلاس های آموزشی، نوع مهمانی، رفتن به تئاتر و سینما، هیئت‏های مذهبی،
مطالعه و . . . )

2. هنجارهای مصرف (مانند ملاک های انتخاب پوشاک . . . ) ،

3. مدیریت بدن و بخش ذهنی‏ تر آن شامل اهمیت عناصر مختلف زندگی و
الویت ارزش های مادی و فرامادی.

جوانان کافی شاپ بیش از جوانان مسجدی به سینما و تئاتر می روند. در
حالی که درصد بالایی از جوانان مسجدی در اوقات آزاد خود به هیئت های مذهبی می روند
و همچنین قرآن، دعا و کتب مذهبی می خوانند، این فعالیت ها در میان جوانان کافی شاپ
رایج نیست.

درصد جوانان مسجدی که در
اوقات آزاد مطالعه غیردرسی می کنند بالاتر از جوانان کافی شاپ است. جوانان کافی شاپ
نیز بیش از جوانان مسجدی در اوقات آزاد خود با دوستان‏شان تلفنی صحبت می کنند. در
زمینه انتخاب نوع ورزش نیز تفاوت های بارزی میان جوانان مسجد و جوانان کافی شاپ
وجود دارد. ورزش های اسکی، اسکی روی آب، اتومبیل رانی، بدن‏سازی و ایروبیک،
بیلیارد و تنیس در میان جوانان پسامدرن کافی شاپ رایج تر از جوانان اصول گرای
مسجدی است. در مقابل ورزش های کوهنوردی، پیاده روی و دو، شنا، فوتبال، ورزش های
رزمی، والیبال، پینگ پونگ و بدمینتون در میان جوانان اصول گرا رایج تر از جوانان
پسامدرن است(بوردیو، 1381). چنانچه ملاحظه می شود ورزش های جوانان پسامدرن
انفرادی تر است و بیشتر جنبه زیباشناختی دارد و کمتر قدرتی است و برخورد فیزیکی
کمتری دارد. در مقابل ورزش هایی که مورد اقبال جوانان اصول گرا است در مقایسه با
ورزش های مورد علاقه جوانان پسامدرن بیشتر جنبه قدرتی دارد، این ورزش ها اجتماعی
ترند.

جوانان پسامدرن عموماً بیشتر از جوانان اصول گرا به مسافرت سیاحتی می روند
در مقابل جوانان اصول گرا بسیار بیشتر از جوانان پسامدرن به مسافرت زیارتی می روند
با این حال 1/16 درصد جوانان کافی شاپ به مسافرت زیارتی نیز می روند.

در این دو نوع سبک زندگی نحوه استفاده از رایانه متفاوت است. جوانان
اصول گرا از رایانه بیشتر جهت کارهای فنی و هنری و همچنین مطالعه اطلاعات سایت ها
استفاده می کنند در مقابل رایانه برای جوانان کافی شاپ جنبه ارتباطی و تفریحی نیز
دارد.

جوانان این دو سبک زندگی گرایش های متفاوتی به کلاس های آموزشی
دارند. کلاس های موسیقی، آواز، زبان، رقص و . . . در میان جوانان کافی شاپ
علاقمندان بیشتری دارد. در حالی که برای بخش عمده ای از جوانان کافی شاپ، رفتن
به پارتی یکی از فعالیت های اوقات فراغت است و تمایل به این نوع مهمانی ها بیشتر
از مهمانی های خانوادگی است در مقابل جوانان مسجدی تمایل بسیار بیشتری به مهمانی
های خانوادگی دارند و این نوع مهمانی را ترجیح می دهند.

موسیقی جایگاه مهمتری در سبک زندگی جوانان کافی شاپ دارد. در این سبک
زندگی موسیقی خارجی نیز همانند موسیقی داخلی مورد توجه است حال آنکه موسیقی خارجی
در میان جوانان اصول گرا رایج نیست و موسیقی داخلی نیز در قیاس با جوانان کافی شاپ
کمتر رایج است. جوانان کافی شاپ بسیار بیشتر از شبکه های داخلی به تماشای
ماهواره می پردازند. در مقابل تماشای برنامه های شبکه های ماهواره ای در میان
جوانان مسجد رایج نیست و ایشان بیشتر از جوانان کافی شاپ شبکه های داخلی را تماشا
می کنند.

ذائقه موسیقیایی نیز در میان جوانان کافی شاپ و جوانان مسجد تفاوت
جشمگیری دارد. چنانچه انتظار می رود نوارهای مداحی و قرآن در میان جوانان کافی شاپ
رایج نیست و در مقابل شیوع قابل توجهی در میان جوانان مسجد دارد. نکته قابل توجه
این
است که نوارهای مداحی بسیار بیشتر از نوارهای قرآن در میان جوانان مسجد رایج است.

موسیقی سنتی ایرانی که با بزرگانی چون شجریان شناخته می شود رواج
مشابه ای در دو سبک زندگی دارد. موسیقی پاپ داخل کشور در میان جوانان کافی شاپ
رایج تر از جوانان مسجد است. نکته قابل توجه این است که اگرچه طرفداران جدی
موسیقی سنتی ایرانی در میان جوانان کافی شاپ بیشتر از موسیقی پاپ داخلی است اما از
آن سو درصد جوانان کافی شاپی که اصلاً به موسیقی سنتی ایران گوش نمی کنند نیز
بیشتر از کسانی است که اصلاً به موسیقی پاپ داخلی گوش نمی دهند. در مورد جوانانِ
مسجد، موسیقی سنتی ایرانی نسبتاً رایج تر از موسیقی پاپ داخلی است.

در مورد موسیقی ایرانی خارج از کشور که عموماً با خوانندگان لس
آنجلسی شناخته می شود میان دو گروه از خوانندگان تمایز قائل شدیم. گروه نخست شامل
گوگوش، ابی، داریوش، قمیشی و . . . می‏ شود. گروه دوم را خوانندگانی چون اندی،
محمد، کامران و هومن و . . . تشکیل می دهند. این دو نوع موسیقی در میان جوانان
مسجد تقریباً رایج نیست. در مقابل رواج بسیار زیادی در میان جوانان کافی شاپ
دارند. در میان جوانان کافی شاپ هر دو نوع تقریباً به یکسان محبوبیت و رواج دارد.

موسیقی کلاسیک خارجی در قیاس با انواع دیگر موسیقی در میان هر دو نوع
سبک زندگی رواج کمتری دارد. البته محبوبیت موسیقی کلاسیک خارجی در میان جوانان
کافی شاپ کمی بیشتر از موسیقی سنتی ایرانی است. جوانان مسجد علاقه بسیار کمتری در
قیاس با جوانان کافی شاپ به موسیقی کلاسیک خارجی دارند. همچنین تمایل جوانان مسجدی
به موسیقی پاپ و راک خارجی نیز کم و تقریباً همانند موسیقی کلاسیک خارجی است. اما
موسیقی پاپ و راک خارجی طرفداران بسیاری در میان جوانان کافی شاپ دارد. این نوع
موسیقی از موسیقی های داخل کشور اعم از سنتی و پاپ در میان جوانان کافی شاپ محبوب تر
است. موسیقی لس آنجلسی و موسیقی پاپ و راک خارجی محبوب ترین انواع موسیقی درمیان
جوانانِ کافی شاپ است.

هنجارهای مصرف در میان جوانانِ مسجد تفاوت زیادی با هنجارهای مصرف در
میان جوانانِ کافی شاپ دارد. در مورد معیار انتخاب پوشاک عامل زیبایی و رنگ لباس
(جدا از تعریف های متفاوت از زیبایی) اهمیت یکسانی در این دو نوع سبک زندگی دارد.
دو عامل مهم در انتخاب لباس که جوانان کافی شاپ را از جوانان مسجد جدا می کنند
عبارتند از : 1. مطابق مد بودن و 2. مارک دار بودن. این دو عامل اهمیت زیادی در
انتخاب لباس در سبک زندگی پسامدرن دارد. حال آنکه سبک زندگی اصول گرا نه تنها
اهمیتی به این دو عامل نمی دهد بلکه موضع انتقادی دارد. عامل اساسی دیگری در
انتخاب لباس هست که این بار درمیان جوانان مسجد اهمیت زیادی دارد. حال آنکه در
میان جوانان کافی شاپ بی اهمیت است . این عامل اهمیت دادن به مقتضیات فرهنگی کشور
در انتخاب لباس است.

نکته قابل توجه این است که هنجارهای مصرفی جوانانِ مسجد بیشتر بر
کارایی، سودمندی و برطرف کردن نیازهای حیاتی تأکید دارد. حال آنکه در هنجارهای
مصرفی جوانان کافی شاپ، فرم و سبک بیش از محتوا اهمیت دارد. در هنجارهای مصرفی
جوانان کافی شاپ چگونه مصرف شدن مهم تر است از محتوایی که مصرف می شود. همچنین
نیازهای مصرفی بیشتر از آن که ناشی از نیازهای زیستی باشد ناشی از تمایلات
برانگیخته شده توسط جریان های فرهنگی فراملی است. هنجارهای مصرفی در این سبک زندگی
جهانی و فرا ملیتی است از این رو مقتضیات فرهنگی داخلی اهمیت بسیار کمی دارد. در
مقابل هنجارهای مصرفی جوانانِ مسجد در مقابل مصرف گرایی موضع انتقادی می گیرد و
بر فایده مندی یک کالا در  برطرف کردن
نیازهای ضروری تکیه دارد از این رو معیار با دوام بودن نیز در این سبک زندگی اهمیت
بیشتری از سبک زندگی پسامدرن دارد. همچنین در سبک زندگی اصول گرا ارزان تر بودن
لباس در قیاس با سبک زندگی پسامدرن بیشتر مورد توجه قرار می گیرد.

میان نوع سبک زندگی و اهمیت دادن به کفش، ساعت و گوشی تلفن همراه
رابطه نیرومندی وجود دارد. جوانانِ کافی شاپ بسیار بیشتر از جوانان مسجد به، مد
روز بودن کفش، ساعت و گوشی تلفن همراه اهمیت می دهند. از منظر جوانانِ مسجد گسترش
توجه به مد و زیبایی اندام در جامعه، نشانه انحطاط فرهنگی است. حال آنکه توجه به
مد و زیبایی اندام در میان جوانانِ کافی شاپ بسیار مهم است .

زیستن در هرسبک زندگی نیازمند مجموعه اطلاعاتی از شیوه ها و اقلام
مصرفی آن سبک زندگی است. در سبک زندگی جوانان کافی شاپ مارک
[3]
اهمیت زیادی دارد. این موضوع حوزه های گوناگون تولید اعم از لباس، کفش، ساعت،
عطر، لوازم آرایش، عینک، شکلات، کفش ورزشی و . . . را شامل می شود. میزان شناخت
جوانان کافی شاپ از مارک بسیار بیشتر از جوانان مسجدی است و همبستگی قوی ای میان
نوع سبک زندگی و شناخت مارک وجود دارد اما به هر حال در هر دو سبک زندگی انتخاب
پوشاک وسیله ای است برای بازنمایی و بازسازی هویت متمایز خویش. در هر دو سبک زندگی
به بیانی بودن سبک زندگی توجه می شود.

با بیانی شدن بدن، تن از چیزی صرفاً وراثتی خارج شده است (چاوشیان؛
تقی‏آزادارمکی، 1381) اما این تحول در دو سبک زندگی یکسان نبوده است. جوانان کافی‏
شاپ بیشتر از جوانان مسجد این نیاز را احساس می کنند که می باید وزن خود را
کنترل کرد. در میان راه های کنترل وزن جوانان کافی شاپ بیش از جوانانِ مسجد رژیم
غذایی می گیرند و در مقابل جوانان مسجد بیشتر ورزش می کنند. جدا از رواج متفاوت
مدیریت بدن در دو سبک زندگی، در این دو سبک زندگی هنجارهای جنسیتی مدیریت بدن نیز
متفاوت است. در میان جوانان مسجدی  جراحی
بینی یا صورت مردان برای زیبایی و جوان تر شدن عموماً امر پذیرفته ای نیست. در
مقابل جوانان کافی شاپ با مدیریت بدن به وسیله جراحی زیبایی نه تنها برای زنان
بلکه برای مردان نیز موافق اند. همچنین جوانان کافی شاپ اهمیت بسیار زیادی به
تناسب اندام می دهند و به طور میانگین اهمیت تناسب اندام در سبک زندگی جوانان
کافی شاپ بسیار بیشتر از سبک زندگی جوانان مسجد است.

در سبک زندگی جوانان کافی شاپ، اهمیت ارزش های مادی بیشتر از سبک
زندگی جوانان اصول گرا است. در حالی که در میان صفات مختلف جوانان کافی شاپ تلاش
می کنند تا بیش از هر چیز جذاب و خوش قیافه و همچنین شیک به نظر برسند. جوانان
مسجد تلاش می کنند دیندار و راستگو به نظر آیند. همچنین صفات اجتماعیِ بودن و
مدرن بودن نیز برای جوانان کافی شاپ اهمیت بیشتری در قیاس با جوانان مسجد دارد. در
میان صفات مختلف در مورد سه صفت جذاب و خوش قیافه بودن، دیندار بودن و شیک بودن
بیشترین تفاوت میان دو سبک زندگی را شاهدیم. صفات اولی و سومی عمدتاً مورد توجه
جوانان کافی شاپ است و صفت دوم مدنظر جوانان مسجد. هر دو گروه به دو صفت اجتماعی
بودن و راستگو بودن اهمیت می دهند لیکن جوانان کافی شاپ به اجتماعی بودن بیشتر توجه
نشان می دهند و جوانان مسجد بیشتر به راستگو بودن.

در هر سبک زندگی اهمیت عناصر مختلف زندگی متفاوت است. در دو سبک
زندگی پسامدرن و اصول گرا جذابیت فعالیت های مختلف تفاوت دارد. جوانان کافی شاپ
بیش از جوانان مسجد مناسبـات خانوادگی، رابطه با جنس مخالف، ارتباط با دوستان،
گردش و خوش گذرانی، ورزش و سرگرمی و خرید کردن را جذاب می دانند. در مقابل شرکت در
مراسم مذهبی و کار و تحصیل برای جوانان مسجدی جذابیت بیشتری در مقایسه با جوانان
کافی شاپ دارد.

در سبک زندگی جوانان کافی شاپ زمانِ نزدیک اهمیت بیشتری از زمانِ دور
دارد حال آن که زمان دور حضور گسترده ای در سبک زندگی جوانان اصول گرا دارد.
جوانان اصول گرا حضور در دوره زمانی آرمان‏شهر موعود را به هر دوره دیگر ترجیح می
دهند. حال آنکه آرمان‏شهر دوران ظهور برای جوانان پسامدرن کافی شاپ جذابیتی ندارد.

از اصول مهم دیگر تمایز میان دو سبک زندگی جوانان کافی شاپ و مسجد
نوع رابطه زن و مرد است. در سبک زندگی اصول گرایی انقلابی، تفکیک جنسیتی بسیار
اهمیت دارد حال آنکه در سبک زندگی پسامدرن توجه به تفکیک زدایی جنسیتی است.

نوع ایمان و دینداری نیز در دو سبک زندگی متفاوت است. دینداری جوانان
مسجد، شریعت مدارانه است. احکام فقهی حضوری پررنگ در سبک زندگی جوانان مسجد دارد
و در واقع تنظیم کننده این سبک زندگی است. در مقابل دین باوری در میان جوانان کافی شاپ
گرایش به بی‏ شکلی دارد. توجه به فرم از سوی جوانان اصول گرا و موضع گیری در مقابل
فرم از سوی جوانان پسامدرن تمایز اصلی میان نوع دین باوری جوانان مسجد و کافی شاپ
است. اگرچه در مورد محتوا می توان حدس هایی را مطرح نمود لیکن محتوا خارج از سنجش
و مشاهده پذیری عینی و لذا بیرون از دایره این تحقیق قرار دارد.

میزان آشنایی با سینما در میان جوانان کافی‏ شاپ تفاوت معناداری با
جوانان مسجد دارد. حدود 90 درصد جوانان مسجد آشنایی بسیار پایینی با هنر سینما
دارند این درصد برای جوانان کافی شاپ حدود 60 درصد است. جوانان کافی شاپ و جوانان
مسجد به جهت آشنایی با رمان تفاوت معناداری ندارند.

گرایش به ایدئولوژی جمهوری اسلامی چه در زمینه سیاست داخلی و چه در
زمینه سیاست خارجی در میان جوانان مسجد بسیار بالاست در مقابل گرایش به ایدئولوژی
جمهوری اسلامی در میان جوانان کافی شاپ بسیار پایین است. گرایش به ایدئولوژی سنتی
خانواده به معنای پذیرش نظام هنجاری، نقش ها و روابط تعریف شده در یک خانواده
سنتی نیز در میان جوانان مسجد بیش از جوانان کافی شاپ است ولی با این وجود حدود 35
درصد جوانان مسجد با این ایدئولوژی مخالف اند.

سنجش رابطه متغیرهای مستقل (سرمایه اقتصادی ، سرمایه فرهنگی، نوع گرایش
دینی، نوع گرایش سیاسی و ایدئولوژی سنتی خانواده) با یکدیگر نشان می دهد که: 1) با
افزایش گرایش دینی فقاهتی، احتمال گرایش سیاسی به ایدئولوژی جمهوری اسلامی افزایش
می یابد. 2) با افزایش گرایش دینی فقاهتی احتمال گرایش به ایدئولوژی سنتی خانواده
نیز افزایش می یابد.3) با افزایش اعتقاد به ایدئولوژی سنتی خانواده، احتمال گرایش
به ایدئولوژی جمهوری اسلامی نیز افزایش می یابد، البته شدت رابطه ضعیف است. 4) با
افزایش بعد خانوار احتمال اعتقاد به ایدئولوژی سنتی خانواده افزایش می یابد.

سنجش رابطه متغیرهای مستقل با سبک زندگی
نشان می دهد که: 1) ارتباط میان سرمایه اقتصادی و سبک زندگی تأیید نمی شود. 2) با
افزایش سرمایه فرهنگی احتمال گزینش سبک زندگی پسامدرن افزایش می یابد. 3) نوع
گرایش دینی قوی ترین رابطه را با سبک زندگی دارد. با افزایش گرایش های دینی
فقاهتی احتمال گرایش به سبک زندگی پسامدرن کاهش می یابد. 4) میان سبک زندگی و نوع
گرایش سیاسی ارتباط نیرومندی وجود دارد. با افزایش اعتقاد به ایدئولوژی جمهوری
اسلامی احتمال گزینش سبک زندگی پسامدرن کاهش می یابد و بر عکس. 5) با کاهش گرایش
به ایدئولوژی سنتی خانواده ، احتمال گزینش سبک زندگی پسامدرن در قیاس با سبک زندگی
اصول گرا افزایش می یابد.

نتیجه گیری

جامعه ایرانی عرصه تنازع و برخورد جریان های مختلف و گاه متباین
فرهنگی است. تحولات فرهنگی جهانی در تعامل با تحولات اجتماعی ایران سبک های زندگی
ایرانی را نخست متنوع و دوم دگرگون پذیر و ناپایدار ساخته است. جامعه ایرانی
عرصه رقابت سبک های زندگی گوناگون جهت تحمیل «تعریف مشروع و معیار»
از زندگی است. دو شیوه زندگی پسامدرن و اصول گرایی
انقلابی دو سر پیوستار این تنازع و رقابت اند. این سبک های زندگی «غیرهای»
یکدیگرند.
اگر بخواهیم از ادبیات
کاستلز بهره بگیریم باید بگوئیم این هر دو هویت به گونه‏ ای همزمان هم هویت مقاومت
و هم هویت مشروعیت بخش هستند. هویت اصول گرا در سطح ملی همچون هویت مشروعیت بخش و
در سطح فراملی همچون هویت مقاومت عمل می‏ کند. برعکس فرهنگ کافی شاپ ادامه هویت
مشروعیت بخش جهانی است که در مقابل فرهنگ رسمی همچون هویت مقاومت عمل می‏ کند.

 از جمله عرصه های شکل گیری و بروز سبک زندگی
پسامدرن کافی شاپ ها هستند . کافی شاپ ها مقاومت گفتمانی در برابر گفتمان انقلاب
اسلامی است. در واقع اگر فرهنگ جوانان بسیج مساجد تجلی گفتمان  انقلاب اسلامی باشد. «غیر» آن ها جوانان کافی شاپ
هستند و تقریباً هر آنچه در یکی مشروع است در دیگری طرد می گردد. این جریان طرد
فرهنگ مقابل و تعریف خود براساس «دیگری» ، لزوماً در خودآگاه عاملان صورت نمی گیرد
بلکه به تعبیر بوردیو عموماً در منطق عملی ایشان مستتر است.

جهان کافی شاپ همانند معماری آن که با ویژگی دنج بودن مشخص می شود
جهانی است که از گفتمان رسمی کشور فاصله می گیرد. کدر بودن شیشه های کافی شاپ
ها، نورهای زرد کم رنگ، دنج بودن مکان آنها در گوشه مراکز خرید، برج ها و . . .
بازتابی است  از فرهنگ کناره جوی کافی
شاپ. کناره گیری این فرهنگ از جامعه نه برای گریز از آن بلکه برای فراهم کردن
فضایی است که در آن خود را از تسلط گفتمان رسمی بیرون آورد. در بسیاری از کافی
شاپ ها جالباسی هایی است که هنگام ورود دختران مانتو خود را به آن آویزان می کنند
و در واقع فرهنگ رسمی را در تعلیق می گذرانند تا در محیط آشنا و  البته کوچک کافی شاپ ها در جایی که همه چیز از
رنگ، چیدمان، تزئینات، معماری داخلی و . . . برای شان آشنا است در فضای فرهنگی
مطلوب خود سیر کنند.

 کوچک بودن محیط  کافی شاپ ها 
نیز از همین رو است. کافی شاپ ها البته یکسان نیستند اما حسن بزرگ آنان
این است که هر گروه کوچکی می تواند کافی شاپ خود را شکل دهد در اینجا مصرف کننده
است که حکومت می کند، دنجی مکان کافی شاپ ها و کدری شیشه هایشان عزلت نشینی
نیست بلکه کناره گیری و گریز از فرهنگ غالبی است که با آن ها بیگانه است و دریچه
ای است به جهانی که در فراسوی مرزهای ملی غالب است. جهان کافی شاپ خود را بر
بیرون می بندد تا دریچه ای به جریان های فرهنگی فراملی بگشاید. این محیط های
کوچک گاه 4×3 جهانی ترین محیط های ایرانند. از روابط اجتماعی گرفته تا  هنجارهای مصرف
(از پوشاک تا محصولات فرهنگی) همه و همه بیش از آن که با هنجارهای داخلی مطابقت
داشته باشند

فراملی و
بین المللی هستند.

در جهان کافی شاپ همه چیز برعکس سیاست های رسمی است. در واقع خرده
فرهنگ

های
پسامدرن بدیل های نظام
فرهنگی مسلط
هستند. اگر از او خواسته اند که بشنود، نمی شنود، در
مقابل درخواست فرهنگ رسمی برای پیروی از شریعت و سنت هم شریعت گریز است و هم سنت
گریز. در مقابل گفتمان انقلابی که از او انتظار زهد انقلابی دارد فرهنگ کافی شاپ
تجمل گرا و زرق و برق دوست است. در مقابل توجه به تقوا بسی لذت جو است . آنجا که
از او خواسته شده است ایرانی باشد غربی است و آنجا که از او خواسته شده است ایرانی
نباشد بسیار ایرانی است
. در مقابل دعوت به تحدید روابط جنسی به روابط مشروع آن هم در خانه،
آشکارا جنسی است. فرهنگ کافی شاپ نه در پی آرام کردن تمایلات جنسی بلکه در پی
افروختن آن است. فرهنگ کافی شاپی هنجارهای جامعه ی خود در کانالیزه کردن روابط
جنسی را به سخره می گیرد.

دختر کافی شاپ درست مقابل دختر نجیب با انتظارات نقشی سنتی است. او
نه تنها پسرانه تر است بلکه دلیلی نمی بیند تا زیبایی خود را ننمایاند. او همانند
پسران سخن می گوید با همان صدا می خندد و سیگار می کشد. در کافی شاپ ها بر
روی همه میزها جاسیگاری وجود دارد.

در فرهنگ کافی شاپ اصول “ثبات” و
“یکتایی” در روابط جنسی در بسیاری از موارد جای خود را به دگرگونی و
کثرت می‏ دهد. اگرچه اصول مانایی و یکتایی کماکان به عنوان یک آرمان باقی می‏
مانند اما  روابط تنها تا جایی که رضایت
بخش باشند تداوم می ‏یاید. در روابط کافی شاپی تنها در روابط عمیق (فابریک) است که
اصل یکتایی اعتبار می‏ یابد. از این رو وحدت دیگر یک پیش گزینه
[4] نیست. این امر در مورد ثبات نیز صادق است. افزون  بر دو اصل ناپایداری و کثرت (تنوع خواهی) تفکیک
زدایی و ابهام، ویژگی ‏های سوم و چهارم روابط جنسیتی در جهان کافی ‏شاپ است. در
چنین جهان سیالی  به تعبیر باومن مرز جدا
کننده  جلوه‏ های “طبیعی” و
“انحرافی” غرایز جنسی مبهم است. نه تنها با صورت‏ های مختلف  و نوپدید فعالیت ‏های جنسی مدارا می ‏شود
،  بلکه
چنین شیوه ‏های نوپدیدی نیز به عنوان راه های جدید کسب خوشبختی  و بدست آوردن لذت مورد استقبال قرار می‏ گیرد.

 

نمودار شماره 1: ویژگی‏های روابط جنسیتی در
فضای مسجد و کافی‏ شاپ

فضا

ویژگی

فضای
مسجد

فضای
کافی‏شاپ

تداوم

پایایی

ناپایداری

تنوع

یکتایی

کثرت و تنوع‏پذیری

روابط مرد و زن

تفکیک جنسی

تفکیک‏زدایی جنسیتی 

تمایز مرز طبیعی و انحرافی

آشکار و ثابت

مبهم و بازاندیشانه

تجلی کنش‏های جنسی

پافشاری به پنهان بودن

مسامحه در مورد تجلی برخی
کنش‏های جنسی

تجلی زیبایی زنان

پافشاری بر آشکار نشدن در
حوزه عمومی

پذیرش تجلی زیبایی زن در
حوزه عمومی

 

در سبک زندگی کافی‏ شاپی دیگر ازدواج شروع تازه
‏ای نیست که روح را به “چیز کاملا متفاوتی” برساند . به تعبیر باومن دوستی
چیزی نیست جز  “پیوند منافع یکی
شده” در این جهان سیال
[5] “مردم می آیند و می‏ روند، فرصت ‏ها در می‏ زنند و اندکی پس
از ورود دوباره  ناپدید می شوند،
بخت
و اقبال‏ها طلوع و افول می‏ کنند و پیوندها متغیر، بی ‏ثبات و ناپایدارند. در چنین
جهانی مردم برای فرار از اضطراب‏ های ناشی از ناپایداری به دنبال روابط انسانی می
‏روند ولی چندان طولی نمی‏ کشد تا دریابند که خود این روابط نیز ناپایدار و بی‏
ثباتند، سپس در ناامنی شدیدتری گرفتار می‏ شوند از این رو بارها تجربه می‏ کنند که
به روابطی که امید بسته بودند، خود باعث ناامنی 
و تشویش خاطر می‏ شود.

در جهان کافی شاپ مبناهای اجتماعی و فرا شخصی
روابط فرو ریخته ‏اند از این رو روابط بیش از پیش “انتخابی” شده است.
مبنای این انتخاب دیگر نه هم قومیتی بودن است نه هم خونی و نه هم مسلکی‏ های مذهبی
و ایدئولوژیک است. انتخاب جهت پاسخگویی به دو انگیزش صورت می‏گیرد:  لذت و نفع از سویی و رفع تنهایی از سوی دیگر.
با فرو ریختن تمام مبناهای فرا شخصی، دیگر امر ثبات دهنده‏ ای باقی نمانده است از
این رو نیاز به رفع تنهایی تنها به گونه ‏ای موقتی می ‏توانند التیام یابند. اما
لذت و نفع جایگاه بی همانندی می‏ یابند. اینان به گونه‏ ای توامان هم مبدا حرکتند
و هم مقصد.

اریش فروم این مسئله را که چگونه می باید بر
جدایی غلبه کرد
، مسئله واحد انسان ها در
تمام اعصار و فرهنگ‏ها می داند. این مسئله در جامعه مصرفی کافی ‏شاپ  به مسئله ‏ای غامض بدل شده است. در جهان کافی
شاپ سوق دادن روابط
از تمایل جنسی به سوی تعهدی
عاشقانه که دارای ثبات و ایمنی خاطر باشد کاری دشوار است. روابط بیش از هر چیز به
سرمایه‏ گذاری شباهت یافته و جهان اجتماعی نیز همانند جهان کالاهای مصرفی شده است.
اگر روابطی”کاملا رضایت بخش” نبود می توان آن را با “مدل های جدید
و بهتر” جایگزین کرد.

توضیح باومن درباره روابط اجتماعی در جهان
مجازی در مورد روابط اجتماعی در جهان کافی ‏شاپ نیز صادق است. ویژگی‏ هایی چون
روابط بیشتر و البته سطحی‏تر  و کوتاه‏تر و
مزایائی چون انقضای عندالمطالبه و بد
ون
درد سر و افزایش فرصت‏های انتخاب در روابط انسانی در جهان کافی‏ شاپ نیز خودنمائی
می‏ کنند.

در روابط اجتماعی متاثر از الگوی روابط
مجازی  به همان آسانی که می‏ توانید دکمه
Disconnectرا در اینترنت فشار دهید می
‏توانید از روابطی که دیگر رضابت بخش نیست رهایی یابید. پیوندها هم چون کالاهای
مختلف عرضه شده در فروشگاه‏ ها هستند. کافی شاپ‏ ها فروشگاه‏ های پیوندهای رنگارنگ
انسانی هستند. در چنین الگویی از روابط اجتماعی تعهدات بلند مدت و الزام بلند مدت،
امری کمیاب و توقعی آرمانی است. ترانه‏ای لس آنجلسی می ‏گوید: ” نگاهم تا از
نگاهش جدا شد یکهو سر به هوا شد… سر به هواست می‏ دونم
، خیلی بلاست می‏ دونم ، می‏خوام دل بکنم نمی‏شه….”.

اما اگر جوانان کافی شاپ در را بر فرهنگ رسمی می بندند تا در را بر
فرهنگ غالب جهانی باز کنند، «غیرهای» آنان، جوانان مسجد، جوانان بسیج مسجد تلاش می
کنند تا در پناه فرهنگ رسمی غالب جامعه ی ایرانی به چالش با فرهنگ غالب جهانی
بپردازند. اگر فرهنگ غالب جهانی مدگرا است اینان مد را طرد می کنند. اگر فرهنگ
غالب جهانی هنجارهای سنت و اسلام فقاهتی را نمی پسندد اینان بیش از پیش به آن پناه
می برند. در این هنگامه شهرآشوب مدرنیته ی متأخر، آنان آرامش را در مساجد می
یابند، در جایگاه هایی که اسلام بیش از هر جای دیگری نفوذ دارد. البته بیش از خود
شبستان مسجد اتاق های بسیج جایگاه آرامش، تجلی و رشد آنان است.

فرهنگ بسیج «نه» به فرهنگ غالب غربی است. جوان اصول گرا دموکرات نیست
ولایت مدار است، مصرف‏ گرا نیز نیست بلکه سادگی را فضیلت می داند.
 به تعبیر یک دیوار نوشته بسیج “فرهنگ غرب
یعنی غربت
,  غربت انسان از انسانیت”. در دیوار نوشته ای
دیگر آمده است “معنای زندگی به خوشگذارنی های غفلت زا نیست ” آنجا در
کافی شاپ اگر زندگی به معنای زندگی تجملاتی نباشد حداقل بخش جذاب زندگی بخش
تجملاتی آن است. در کافی شاپ “لذت”به عنوان هدف نه تنها در فرهنگ مصرفی
ارضاء می گردد بلکه تولید نیز می‏ گردد. اما در این سو هنجارهای مصرف هنوز بر
برطرف شدن نیازها تاکید می‏ کند. در مقابل جایگاه کانونی و تعیین کننده ” لذت
” در فرهنگ کافی شاپ، در فرهنگ اصول‏گرا لذت چیزی از جنس غفلت است. در دیوار
نوشته ‏ای دیگر فراخوان فرهنگ اصول‏گرایی چنین بیان شده است: ” از خواب غفلت
و لذت بیدار شوید”
.

دو گانگی حجاب/ بی ‏حجابی عمده ترین چالش میان
این دو سبک زندگی است. وقتی در فرهنگ اصول‏گرا از وضعیت بد جامعه در پیش از انقلاب
یا اکنون صحبت می شود نخستین جلوه ‏ای که مد نظر است وضعیت حجاب است. فرهنگ
اصول‏گرا بی‏ حجابی را خطری برای امنیت اجتماعی به عنوان امنیت شیوه های زندگی ـ
می‏داند.  این احساس خطر تا بدان حد است که
گاه تا حد بسیج برای انقلاب نیز پیش می ‏رود. بر دیوار مسجدی نوشته شده است ”
آیا می دانید بی‏ حجابی معنویت جامعه را به خطر می ‏اندازد؟” از این رو در
این دیدگاه ممنوعیت حجاب در  فرانسه اقدامی
هوشمندانه از جانب غرب در جهت مقابله با فرهنگ رقیب تلقی می گردد. چرا که در این
تلقی”حجاب نماد یک زندگی معنوی است” و در تقابل با فرهنگ غرب است که
دراین فرهنگ با صفت “فرهنگ برهنگی” از او نام برده می ‏شود.

این تنها رسانه های اصول‏گرا نیستند که برعکس رسانه های فرهنگ  غالب جهانی عاری از سیگنال های جنسی هستند. معماری مسجد نیز چنین است. پرده ‏های مساجد جدایی
جنسیتی در عرصه عمومی را شکل می دهند گاه حتی در مسجد نیز جدا است. اگر دخترها و
پسرها دو به دو با هم به کافی شاپ می آیند، اینجا حتی اتاق بسیج خواهران نیز از
برادران جداست. در مقابل فرهنگ کافی شاپ که در پی تفکیک زدایی است در اینجا
تفکیک تا به نهایت گسترش می یابد .

رابطه بسیج با سنت نیز غامض‏تر از آن است که
عموما تصور می شود. اگر چه سنت در بسیج تمجید می‏ شود اما سنت از منشور بسیج عبور
داده می شود. در بسیاری از مساجد میان بسیج و هیئت امناء و امام جماعت چالشی دائمی
(گاه ضعیف و گاه شدید) برقرار است. فرهنگ بسیج مساجد، جزئی از فرهنگ سنتی یا اسلام
فقاهتی سنتی نیست بلکه حاصل بازخوانی سنت و اسلام فقاهتی است. در این بازخوانی نه
تنها اهمیت  برخی امور افزایش یافته و برخی
امور دیگر اهمیت خود را از دست داده ‏اند بلکه قرائت و شیوه ‏های کنشی نوظهوری
پدیدار گشته است.  

رابطه بسیج وقدرت (نظام) تاثیرات مهمی دارد.
مطابق این پیمایش در حدود یک سوم تا یک چهارم جمعیت بسیج را کسانی تشکیل می‏ دهند
که با فرهنگ بسیج سنخیتی ندارند. برخی مزایای اداری همچون کوتاه‏تر شدن  خدمت سربازی سبب از میان رفتن همگنی  و ناخالصی جمعیت شده است. مخالفان، بسیج را
ساختاری شبه اداری می دانند که از بالا کنترل می شود، حال آنکه بسیج کماکان بر
ساختار مردمی اش به ویژه در حوزه ‏های محله ها و مساجد تاکید دارد. رابطه بسیج و
نظام موضوع مهمی در تحلیل بسیج است که خود نیازمند پژوهش مستقلی است.

همچنین در میان بسیجیان مساجد نیز هم‏چون
جوانان کافی شاپ می‏ توان سنخ های مختلفی را از یکدیگر تمیز داد. این سنخ شناسی‏
ها قدرت تبیینی بالایی دارند. برای نمونه جوانانی که از خانواده‏ های  طبقه متوسط یا بالای مذهبی به بسیج می‏ پیوندند
و ساختار خانوادگی مشارکتی‏ تری را تجربه کرده ‏اند رفتارهای متفاوتی با جوانانی
دارند که از طبقات کارگری با ساختار خانواده ‏ای اقتدار طلب بیرون آمده اند. گروه
اول احتمال دارد جذب شیوه‏ های زندگی مذهبی دیگری شود ولی احتمال فاصله ‏گیری از مذهب
در میان آنها کمتر است اما احتمال گزینش شیوه‏ های زندگی غیرمذهبی در ادامه زندگی
برای گروه دوم بسیجی بیشتر است. این گروه دوم تمایل بیشتری به چالش مستقیم  و چهره به چهره با سبک‏ های زندگی مقابل دارد.
همچنین این نکته را نیز می باید مد نظر داشت که جوانان مسجدی  را صرفا جوانان بسیج مسجد تشکیل نمی دهند از
این رو افزون بر سنخ‏ های مختلف جوانان بسیجی مسجد سنخ‏ های دیگری نیز از جوانان
در مسجد وجود دارد که بسیجی نیستند.    

 فرهنگ بسیجی حاصل یکی از زناشوی‏ های ایران و اسلام 
در دوران مدرنیته
 است. دورگه بودن و پیوندی
بودن این فرهنگ
هم
در
ادبیات و هم در سبک زندگی آنان هویدا است. در مقابل فرهنگ کافی شاپ ناشی از زناشویی ایران و غرب است. در اینجا نیز دورگه بودن و پیوندی بودن خود را در سبک زندگی و  نحوه مصرف
نمایان
می‏ سازد
. حتی ادبیات محاوره ای
آنها بیرون از این تحلیل نیست. اگر در محیط کافی شاپ واژه های انگلیسی بسیاری می
شنوی در ادبیات محاوره ای مسجد واژه های عربی به گوش می رسد.

بررسی تأثیر مصرف در سبک زندگی نشان می دهد که مذهب نقش کنترلی و
کاهنده در مصرف گرایی دارد. همچنین نوع گرایش مذهبی ذائقه و سلیقه هنری را متأثر
می سازد. عامل مذهب در ایران نقش مهمی در گزینش سبک زندگی دارد. این نقش مهمتر از
نقش سرمایه اقتصادی است. مقایسه دو سبک زندگی نشان می دهد که گرایش به ایدئولوژی
سنتی خانواده در سبک زندگی پسامدرن کمتر از سبک زندگی اصول گرایی انقلابی است.
مطابق یافته های تحقیق “گرایش سیاسی در ایران” ارتباط قوی ای با سبک
زندگی دارد به گونه ای که این ارتباط از ارتباط گرایش سیاسی با پایگاه اقتصادی و
اجتماعی و همچنین ارتباط سبک زندگی با سرمایه اقتصادی بیشتر است.

نتایج نشان می دهد که فرهنگ جامعه مصرفی در جامعه
در حال توسعه ایران نیز حضور دارد. همچنین با گسترش این فرهنگ گرایش به ایدئولوژی
ها و آرمانشهرها کاهش یافته است. بررسی عناصر فرهنگی و همچنین هنجارهای مصرف در دو
سبک زندگی پسامدرن و اصول گرایی انقلابی نشان می دهد که فرهنگ های این جوانان
ترکیبی، دورگه و حاصل
چهل تکه سازی اند. سبک زندگی پسامدرن ایرانی برآیند تلاقی و امتزاج
جریان های فراملی فرهنگی با هویت ایرانی است (یکی از امتزاج های ممکن) و در مقابل
سبک زندگی اصول گرایی انقلابی ایرانی محصول مواجهه ی برداشت ایرانی از اسلام با
مدرنیته است (پاسخی از مجموعه پاسخ های ایرانی ـ اسلامی به مدرنیته). این دو سبک
زندگی هرکدام بر اساس تعریف «دیگری» از طرف متقابل شکل گرفته اند. کافی شاپ ها
حوزه عمومی جدیدی را شکل داده اند که متأثر از گفتمان پست مدرنیته و در تقابل با
گفتمان اصول گرایی انقلابی است. گفتمان حاکم بر بسیج مساجد نیز گفتمان اصول گرایی
انقلابی است که برحسب تعریف «دیگری» از گفتمان مدرنیته شکل گرفته است.

منابع

آزاد ارمکی، تقی و
چاووشیان، حسن ( 1381) «بدن به مثابه رسانه هویت»، مجله جامعه شناسی ایران
، دوره چهارم، شماره 4 ، ص 75-57.

باکاک، رابرت(1381) مصرف ، ترجمه خسرو
صبری، تهران: انتشارات شیرازه.

باومن، زیگمونت(1384) ترجمه عرفان ثابتی، تهران:
انتشارات ققنوس.

بوردیو، پی یر(1380) نظریه کنش، دلایل عملی و
انتخاب عقلانی
، ترجمه مرتضی مردیها، تهران: انتشارات نقش و نگار.

بوردیو، پی یر(1381) «کنش‏های ورزشی و کنش‏های
اجتماعی»، ترجمه محمدرضا فرازنده، فصلنامه ارغنون، شماره 20.

بوردیو، پی یر(1375) «جامعه شناسی و ادبیات: آموزش
عاطفی فلوبر»، ترجمه یوسف اباذری، فصلنامه ارغنون، شماره 10و 9.

بوردیو، پی یر(1382)، «سرمایه جدید»، ترجمه مرتضی
مردیها، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره 192-191 ، صفحات 183 ،174.

بوردیو، پی یر(1384) «شکلهایسرمایه»، از
کتاب سرمایه اجتماعی به کوشش کیان تاجبخش، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان،
تهران: انتشارات شیرازه.

پارکر، جان(1383) ساختاربندی، ترجمه
امیرعباس سعیدی پور، انتشارات آشیان.

تورن، آلن(1381) نقد مدرنیته، ترجمه مرتضی
مردیها، تهران: انتشارات نگاه معاصر.

چاووشیان، حسن(1381) سبک زندگی وهویت اجتماعی:
مصرف و انتخاب های ذوقی به عنوان تمایز و تشابه اجتماعی در دوره مدرنیته متأخر
،
پایان نامه دکتری، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

دیورینگ، سایمون(1382) مطالعات فرهنگی،
ترجمه نیما ملک محمدی و شهریار وقفی پور، انتظارات تلخون.

زیمل، گئورک(1380) «تضاد فرهنگ مدرن»، ترجمه هاله
لاجوردی، فصلنامه ارغنون،شماره 18 : 246-225.

گیبینز  و
بوریمر(1381) سیاست پست مدرنیته، ترجمه منصور انصاری، انتشارات گام نو.

لش، اسکات(1383) جامعه شناسی پست مدرنیسم،
ترجمه حسن چاووشیان، تهران: انتشارات مرکز.

واکووانت، لویک جی. دی(1379) متفکران بزرگ
جامعه شناسی
، ترجمه مهرداد میردامادی، نشر مرکز.

·     
Bourdieu, Pierre (1984)
Distinction A Social Critique Of the Judgement of taste , Translated
by Richard Nice, Routledgc & Kagan Paul.

·    Bourdieu, Pierre(1996) The Rules
of  Art
, Translated By Susan
Emanuel, Polity Press.


منبعمطالعات فرهنگی و ارتباطات،شماره 4، دوره دوم، پائیز و زمستان 1384 فصلنامه انجمن ایرانی

[1]. گویا
چندین انقلاب مشروطه داشته ایم، چندین نهضت ملی شدن صنعت نفت، چندین انقلاب 57 و .
. .

[2]
.
Fusion
of harison

[3]
. Brand

[4]. Default

[5] Liquid

 

 

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه