دکتر ضیاء هاشمی در گفت وگو با شفقنا

باید برای انسجام شیعیان، شبکه اجتماعی در جهان ایجاد کرد

زمان انتشار: ۱۶:۲۳ ۱۳۹۱/۰۵/۲۱

تشیع ی سرمایه ی اجتماعی برای شیعیان می باشد. هر انسان شیعه باید خود را جزئی از حلقه اجتماعی بداند که شیعیان پاکستان و بحرین و سایر نقاط جهان هم در آن حضور دارند. امام خمینی و امام موسی صدر از کسانی هستند که می توان از نظراتشان به عنوان الگوی تقویت سرمایه ی اجتماعی در شیعیان استفاده نمود. استفاده از رسانه های اجتماعی نوین نیز یکی ز این راهکارهاست. برای اجرایی شدن طرح شبکه سازی شیعیان می توان با تجلیل و گرامیداشت مفاخر شیعه شروع کرد.

شیعیان
هم اکنون یکی از قوی ترین فرق اسلامی هستند که در برخی کشورها اکثریت را دارند و به
طور مشخص در دو کشور، حکومت انتساب شیعی دارد. شیعیان قائل به فقه پویا هستند و ویژگی
های قابل توجهی به لحاظ مذهبی و اجتماعی دارند که یکی از این ویژگی ها، سرمایه های اجتماعی جامعه شیعه است. رسانه ها از طریق برجسته سازی توانمندی های جامعه شیعه و تقویت ایجابی و نه سلبی
هویت شیعی می توانند در ایجاد شبکه اجتماعی گسترده  شیعه نقش داشته باشند و جلوه رحمانی شیعه را برجسته
کنند.

دکتر
سید ضیاء هاشمی، استاد علوم اجتماعی در ایران و رییس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی
دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در گفت و گو با خبرنگار شفقنا با اعتقاد به اینکه
در حوزه شیعه کارهای بسیار و مباحث بسیاری می توان داشت و رسانه های زیادی می توانند
در حوزه رسانه اثرگذار باشند، یادآوری کرد که جامعه شیعیان را به عنوان پدیده اجتماعی
در نظر می گیرد و در این نگاه، جامعه شیعی به عنوان یک فرهنگ اجتماعی دیده می شود و
رسانه می‏ تواند برای توسعه و رشد سرمایه اجتماعی شیعی فعالیت کند.

او با
اشاره به حضور شیعیان در بسیاری از جوامع بشری، کانون اصلی شیعه را در چهار نقطه می‏ داند:
نجف اشرف به دلیل وجود مرقد مطهر امام اول شیعیان و نیز حوزه علمیه نجف، کربلای معلا
که نماد برجسته تاریخ شیعه و واقعه عاشوراست، مشهد مقدس یعنی مزار امام هشتم شیعیان
که سالانه بزرگترین جمعیت زائر شیعه را جذب می ‏کند و نهایتا شهر قم که بزرگترین و مهم‏ترین
مرکز آموزش معارف شیعه در جهان است.

استاد
دانشگاه تهران به ریشه تاریخی عمیق جامعه شیعی و پراکندگی جغرافیایی آن اشاره و تاکید
می کند: باید این جامعه را بیشتر بشناسیم زیرا بررسی تاریخ شیعه و جغرافیای جوامع شیعی،
در کنار بررسی جایگاه های نمادین شیعه مثل مزارهای امامان باعث می شود مشترکات شیعیان
برجسته ‏تر شود؛ البته در این شناخت نگاه ما صرفا معطوف به گذشته نیست بلکه بیشتر معطوف
به حال و آینده است.

او که
«تشیع» را یک سرمایه اجتماعی برای شیعیان می داند، می گوید: هر عضو جامعه شیعی باید
خود را برخوردار و مستظهر به حمایت یک جامعه چند صد میلیونی در جهان بداند که انواع
سرمایه های اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را دارد؛ یک شیعه نباید خود را تنها و بی ریشه
بداند و در عین حال نباید مغرور شود. به عبارت دیگر هر انسان شیعه باید خود را جزئی
از حلقه اجتماعی بداند که شیعیان پاکستان و بحرین و سایر نقاط جهان هم در آن حضور دارند.

هاشمی
که معتقد است «برخورداری از این سرمایه اجتماعی به متانت در رفتار اجتماعی منجر می
شود»، این متانت را نه از سر ضعف و ناچاری بلکه از موضع توانمندی تحلیل می‏ کند و می
گوید: جامعه شیعه کوچک و ضعیف نیست حتی اگر ضعیف و کوچک پنداشته شود. این جامعه بزرگ،
محترم و قوی باید خود را جمعی چند صد میلیونی بداند که ریشه و گستره جغرافیایی فراوانی
دارد و در عصر جدید جایگاهی ویژه می‏ تواند داشته باشد.

امت
شیعه را دارای ویژگی هایی  است که در جوامع دیگر کمتر دیده می شود؛ مثلا کمتر جایی
هست که به اندازه شیعیان اجتماعات و تجمعات بزرگ انسانی داشته باشد، مثلا هرسال بیش
از 20 میلیون زائر به مشهد می روند و در روز اربعین چند میلیون نفر در کربلا جمع می
شوند یا در عاشورا و تاسوعا ده ها میلیون نفر از شیعیان در نقاط مختلف جهان در دسته‏جات
عزاداری به سوگواری می‏ پردازند.

دین اسلام دین خاتم است و رویکردی مترقی و عقلانی و قابل انعطاف با
شرایط زمان دارد. مذهب شیعه نیز به اجتهاد پویا معتقد است و با اعتقاد به غیبت و ظهور
مهدی (عج) به آینده‏ ای روشن امید دارد و علاقه و عاطفه خود را می تواند در افق تاریخی
در مکتب خود پیدا کند. هر فرد شیعه منتظر ظهور منجی است که مظهر عدالت خواهی است، هر
شیعه خود را متمسک به فرهنگ و آرمان و مکتبی می داند که با عقلانیت در دنیای امروز
سازگار است، احساس او این نیست که برای انطباق با زمان، مذهب و مکتب خود را از دست
بدهد.

هاشمی
معتقد است: هویت این جامعه (شیعه) را می توان با توجه به ریشه تاریخی و پراکنش جغرافیایی
در قالب یک شبکه اجتماعی تقویت کرد و کاری کرد که انرژی عاطفی سرشار آن بروز کند و
در جهت ارتقای فرهنگی و پیشرفت اجتماعی شیعیان مورد استفاده قرار گیرد.

شیعیان
را از نظر اجتماعی و فرهنگی بسیار توانمند هستند و نباید دچار خودباختگی شوند، بلکه
خودباوری تاریخی شیعیان باید به گونه‏ ای برجسته شود که در اوج ضعف یا در اوج قدرت خود
را متصل و متکی به پشتیبانی های اجتماعی، تاریخی و فرهنگی سایر شیعیان احساس کند. این
خودباوری و اعتماد به نفس شیعه باعث می شود که در فراز و فرودهای اجتماعی دچار ناامیدی
نشود و این توانایی را داشته باشد که تاریخ را به نفع خود تغییر دهد و در مسیر ایده آل ها
حرکت کند.

او این
روحیه قوی و ناامید نشدن شیعه را حاصل ریشه های اعتقادی و تاریخی و نیز تعلقات و سرمایه های
عاطفی آن می‏ داند که با وجود در اقلیت بودن در بسیاری مقاطع تاریخی، همواره روند رشد
و تعالی را طی کرده است. او می افزاید: باید کاری کنیم که آن شبکه اجتماعی بازتولید
شود و این کار را می توان با امکانات مدرن روز انجام داد؛ شبکه ای مثل فیس بوک که اتفاقا
مبتنی بر هیچ اعتقادی نیست، اگر در میان شیعیان تشکیل شود به طوری که بتوان از آن به
عنوان ابزاری برای پشتیبانی از فرهنگ شیعه و تقویت هویت آن استفاده کرد، می تواند سرمایه
های اجتماعی شیعه را بیش از پیش قوی کند.

استاد
دانشگاه تهران در پاسخ به این انتقاد که چنین تفکری صرفا ایدئولوژیکی است و در تعارض
با حاکمیت سیاسی کشورهاست، بیان می کند: این نگاه ایدئولوژیک نیست بلکه ناظر به ایجاد
یک سرمایه اجتماعی با تقویت و برجسته سازی تفکرات شیعه است که رسانه ها می توانند در
آن به ایفای نقش بپردازند. برای این کار باید بر نقاط ایجابی تفکر شیعی تاکید شود در
حالی که در نگاه ایدئولوژیک، یک فرهنگ یا مکتب به نقاط سلبی و تمایز خود با سایر مکاتب
تکیه می کند و برای قدرت سیاسی متمرکز، مکتب و فرهنگ را به خدمت می گیرد.

او توضیح
می دهد: شیعیان از نظر پراکنش در جهان چهار شکل متفاوت دارند: در برخی کشورها در اکثریت
هستند و قدرت را هم در دست دارند مثل ایران و عراق که اخیرا حکومتش شیعه شده است. در
برخی کشورها مثل بحرین و آذربایجان اکثریت دارند اما قدرت را در اختیار ندارند. در
کشورهایی مانند عربستان هم در اقلیت هستند و از آزادی کافی برای فعالیت های مذهبی برخوردار
نیستند؛ در کشورهایی مانند آمریکا یا کشورهای اروپایی نیز در اقلیتند اما می توانند
فعالیت های مذهبی کنند. اگر بتوان در قالب شبکه‏ های اجتماعی اینها را از احوال هم خبردار
کرد، در این صورت واجد سرمایه اجتماعی مضاعفی می‏ شوند. به عنوان مثال شیعه ای که در
جامعه اش در اقلیت است خود را متصل به یک امت بزرگ می بیند و خودباوری اش تقویت می
شود. در عین حال آن شیعه که در یک جامعه در اکثریت است، با پیروان سایر ادیان و فرقه
ها با ملایمت رفتار می کند چون می داند که یکی مثل او در جای دیگر در اقلیت است و باید
حق او را هم به رسمیت بشناسد. یعنی این اتفاق به تلطیف رفتارها و جلوگیری از افراط
و تفریط در تعاملات اجتماعی منجر می شود.

او باور
دارد که می توان هویت شیعی را بدون تعارض با دیگران برجسته کرد. چون تشیع یک مکتب اعتقادی
است و تبرای شیعه از رهبران کفر و شرک و عوامل ظلم است نه از شهروندان عادی. پس این
انعطاف را باید برجسته کرد و این کار رسانه هاست.

هاشمی
که تحصیلات حوزوی نیز دارد، درباره اینکه آیا نمونه ای برای طرحی که ارائه می دهد وجود
دارد؟ می گوید: این راه را دیگران به شیوه‏ های مختلف رفته اند و از سبک‏ های متفاوت
بهره برده‏ اند. در میان علمای ما همواره این تفکر وجود داشته است؛ به عنوان مثال امام
خمینی وقتی بر وحدت شیعه و سنی تاکید دارد، منطقش این است که شیعیان بتوانند با جمعیت
میلیاردی مسلمانان دیگر هم آوا و هماهنگ شوند و مشترکات به جای اختلافات محوریت پیدا
کنند. ایشان به عنوان یک رهبر مذهبی آگاه، این رویکرد را بر اساس منطقی مطرح کردند
که می توان بین شیعیان و سایر مذاهب نیز اعمال کرد. حتی در موارد سلبی مانند مقابله
با اسراییل نیز بر مقابله با صهیونیست‏ ها و امپریالیسم به عنوان یک جریان و تفکر ظالمانه
و نه پیروان مذهب یهودی تاکید دارند. از طرف دیگر در مسیر دفاع از مردم مظلوم و مستضعفان
جهان، مبانی اعتقادی دینی و مشترکات فکری و اخلاقی را مبنا قرار داده‏ اند. به گونه‏ ای
که مردم ایران در سال های پس از انقلاب هزینه های بسیاری برای آزادی فلسطین داده‏ اند
در حالی که فلسطینی ها شیعه نیستند.

تکیه بر موارد ایجابی می تواند نفع جامعه شیعه را به دیگران هم برساند چه این
که در این صورت شیعه هر جا که باشد عدالت خواه خواهد بود و از حق مظلوم دفاع می کند
و این رفتار بر اساس مبانی دینی استواری است که شیعیان دارند.

هاشمی،
الگوی دیگر را امام موسی صدر و فعالیت هایش در جامعه شیعه لبنان، معرفی و بیان می کند:
او در لبنان توانست تعامل مثبت با رهبران تمام مذاهب اعم از مسیحی و مسلمان برقرار
کند؛ به طوری که از او برای سخنرانی در کلیساهای مسیحیان و مساجد اهل سنت دعوت می شد
و او هم همواره بر چهره رحمانی اسلام تاکید می‏ کرد.

برای اجرایی شدن طرح شبکه سازی شیعیان می توان با تجلیل و گرامیداشت مفاخر
شیعه شروع کرد. ما باید به جهان نشان دهیم که شیعه چه خدماتی به جهان اسلام و چه سهمی
در رشد تمدن های بشری داشته است. در برخی آیین ها مثل عاشورا که مردم به رسم هر ساله
نذری پخش می کنند، می توان کاری کرد که شیعیان در هر شهری هستند اعلام کنند که هیچ
فقیری در آن روز بی غذا نمی مانند و به همه فقرا غذا بدهند؛ این کار سرمایه عاطفی عظیمی
ایجاد می کند. این همان کاری است که حزب الله در لبنان انجام می دهد و با رویکرد ایجابی
فعالیت می کند. این رفتار را حزب الله نسبت به سایر سنی ها و مسیحی ها هم اعمال می ‏کند
و این باید رفتار شیعیان در همه جا باشد. شیعیان متمکن می توانند در جوامع مختلف نقش
سازمان خیریه برای حمایت از نیازمندان شیعه و غیر شیعه داشته باشند.

استاد
علوم اجتماعی دانشگاه تهران درباره موانع احتمالی پیش روی چنین اقدامی به شفقنا می
گوید: مانع خاصی جلوی چنین مسیری نمی بینم مگر ناباوری. این کار نیازمند خلاقیت است
و مساله خیلی مهم، خودباوری شیعی است. امروزه رسانه های متعددی در جهان شیعه داریم
اما لازم است هویت شیعی از منظر رحمانی و ایجابی شکل بگیرد، این کار را رسانه می تواند
انجام دهد البته نه به تنهایی. سرمایه هایی مثل مرجعیت، مفاخر شیعه یا گستره جمعیتی
شیعه و شیعیان ثروتمند و قدرتمند در جهان در کنار هم می توانند جریانی قوی ایجاد کنند
که انسان دوست، حامی مظلومان و حامی فقراست. همان رفتاری که ما از امامان خود شنیده
ایم.  نتیجه چنین حرکتی سربلندی شیعه در جهان
و ارتقای انسانیت است.

درباره بروز اختلافات احتمالی موجود و برجسته شدن آنها، بحث ما کنار گذاشتن
تفاوت ها نیست بلکه برجسته نکردن تعارض هاست.

او در
پایان عنوان کرد: وقتی یک جریان در ضعف و مظلومیت باشد، کینه شکل می گیرد اما ما باید
این دید را داشته باشیم که یک امت قوی هستیم و نیازی به کینه ورزی علیه کسی نداریم.
البته ما اختلافات و تفاوت‏ها را انکار نمی کنیم
ولی در عین حال تعارضات را نباید برجسته کنیم. باید مصالح را در نظر گرفت. اختلاف
نظرها سر جای خود هست اما بر اشتراک ها تکیه باید کرد و آنها را برجسته کرده و رشد
داد. این شیوه به تدریج عقلانیت، انصاف و اخلاق تعاملی را گسترش می دهد.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه