در جلسه نقد و بررسی کتاب «دیدگاه» عنوان شد:

تاریخ فرهنگی دریافت تازه ای از مولفه های حیات اجتماعی جنگ است/ کتاب «دیدگاه» نشانه شجاعت، تدبیر و دوراندیشی در مطالعات جنگ است

نویسنده:

منبع: علوم اجتماعی اسلامی ایرانی

زمان انتشار: ۲۳:۴۷ ۱۳۹۲/۰۷/۱۸

تاریخ فرهنگی جنگ به بررسی نقش فرهنگ در ایجاد، تداوم و جهت‌گیری جنگ نمی‌پردازد بلکه موضوع آن خود فرهنگ جنگ است. به این ترتیب تاریخ فرهنگی جنگ عبارت است از تدقیق در صورت‌بندی‌های نمادینی که در جنگ تولید شده‌اند. در واقع تاریخ فرهنگی جنگ، دریافت تازه‌ای از مؤلفه‌های حیات اجتماعی جنگ است.این نمادها قبلا” هم موجود بوده اند و فقط فضای فرهنگی جنگ به آنها صورت بندی جدیدی داده است

جلسه نقد و بررسی کتاب «دیدگاه: پنج گفتار درباب تاریخ فرهنگی با نگاهی به جنگ  عراق و ایران» با حضور مولفان و منتقدان به میزبانی سایت علوم اجتماعی اسلامی ایرانی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد.

در این نشست که با حضور جمعی از اساتید حوزه مطالعات فرهنگی برگزار شد نسبت میان تاریخ فرهنگی و  دفاع مقدس مورد بررسی قرار گرفت.

 در ابتدای جلسه میثم مهدیار سردبیر سایت علوم اجتماعی ضمن انتقاد از سکوت علوم اجتماعی ایران در مقابل جنگ/دفاع مقدس به عنوان یکی از بزرگترین پدیده های اجتماعی ایران در سه دهه گذشته  که بسیاری از عرصه های زندگی ایرانیان را تاثیر قرار داد و گستره تاثیر آن تا کنون نیز ادامه داشته است؛ بی توجهی و گسست علوم اجتماعی و علوم انسانی نسبت به پدیده جنگ را نشان از ناتوانی آنها  در ارتباط با بوم ایرانی دانست.

مهدیار هدف از برگزاری این نشست و نقد و بررسی کتاب دیدگاه را به عنوان اولین کتاب نظری که قرار است درباب پیوند تاریخ فرهنگی و پدیده جنگ تامل کند، تلاش برای ایجاد این پیوند عنوان کرد.

IMG_۲۰۱۳۱۰۰۹_۱۳۲۵۵۹

*جمشیدی: دستاورد تاریخ فرهنگی برای جنگ، زوم کرده روی سلولهای جنگ و نشان دادن معناداری آنهاست.

در ادامه فرانک جمشیدی پژوهشگر مطالعات جنگ و از مولفان کتاب درباره زمینه های شکل گیری این کتاب اظهار داشت: تاریخ فرهنگی جنگ برعکس آنچه برخی تصور کرده و می کنند مستقیما” خوانش جنگ نیست، بلکه جنگ بهانه ای است تا از دریچه آن فرهنگ را خوانش کنیم که پیش تر تاریخمند بوده و جنگ فقط موجب ظهور و بروز و برجسته شدن آنها در شکلی دیگر شده است. از دیدگاه جمشیدی دستاورد تاریخ فرهنگی برای جنگ، زوم کرده روی سلولهای جنگ و نشان دادن معناداری آنهاست و این یعنی شناسنامه دار کردن هر آنچه پیش از این به چشم نمی آمده و محل اعتنا نبوده است.

جمشیدی اضافه کرد: به محض اینکه ما از چارچوب فرهنگی در مطالعه جنگ یاد می‌کنیم، در واقع تمایلمان را به اینکه برای جنگ، واقعیتی مستقل از تفسیر قائل شویم، از دست می‌دهیم و به جای آن علاقه‌مند می‌شویم که اولا: جنگ را در قالب فرهنگ جنگ و به صورت مجموعه‌ای از ارزش‌ها و باورها و اعمال و کردار ببینیم و ثانیا: به بررسی تاریخ‌مند شدن هر جزء از این فرهنگ بپردازیم. جمشیدی اشاره کرد که مطالعه جنگ با رویکرد تاریخ فرهنگی اجازه طرح، دست کم، پنج پرسش اساسی را فراهم می‌کند:

1) هر آنچه در متن کلی جنگ به صورت متن‌های مستقل به چشم می‌خورد چگونه تولید شده‌اند؟

2) این متن‌ها کجا تولید شده‌اند؟

3) کدام مواد از پیش موجود در تولید آنها مؤثر بوده است؟

4) فرم اصلی تولید آنها چگونه بوده و چه تغییراتی یافته؟

5) ارزش شهادت‌دهندگی یا گواهی‌دهندگی محتویات این متن‌ها در چیست؟

*کوثری: دیدگاه  اثری قابل توجه است که باید به حوزه علوم اجتماعی راه پیدا کند

دکتر مسعود کوثری مدیر گروه ارتباطات دانشگاه تهران در ادامه در سخنانی درباره کتاب اظهار داشت: سوق یافتن حوزه مطالعات جنگ به سمت بهره گیری از رویکردهای جدید مطالعاتی نظیر رویکردهای تاریخ فرهنگی نشانه رشد و شکوفایی این حوزه است و این را در بررسی کتاب دیدگاه باید حتی مهمتر از محتوای کتاب دانست.  این استاد ارتباطات کتاب دیدگاه را  اثری قابل توجه و شایسته تقدیر دانست که باید به حوزه علوم اجتماعی راه پیدا کند و از سوی استادان زیربط مورد توجه و تآمل قرار گیرد.

مسعود کوثری گفت: کتاب «دیدگاه» میان دو رویکرد در نوسان است؛ نخست، رویکرد فوکویی به تاریخ فرهنگی که منظور از آن نوعی معرفت‌‌شناسی یا ادراک مبادی جنگ، هدایت جنگ و پیامدهای جنگ یا به طور کلی قالب فکری‌ای است که جنگ در آن فهمیده می‌شود. دوم، رویکرد متأثر از مطالعات فرهنگی که در آن، مسئله این است که مردم با جنگ چه کردند و چگونه با رفتار روزمره خود جنگ را ساختند و توسط جنگ ساخته شدند.

به نظر دکتر مسعود کوثری رد و نشان رویکرد دوم در این کتاب پررنگ‌تر است و این خود موجب شده به تاریخ‌نگاری (از جمله تاریخ‌نگاری مکتب آنال) کمتر توجه شود. دکتر مسعود کوثری پیش‌گفتار کتاب را دارای نوعی نگاه پوزیتیویستی و علیه رویکرد تاریخ فرهنگی دانست و اعلام کرد درخشان‌ترین بخش کتاب، گفتار اول است که بیش از سایر گفتارها (که شکل و قالب مصاحبه دارند)، فرصت تفکر را فراهم می‌آورد.

*نامخواه: پیش از ورود تاریخ فرهنگی به موضوع جنگ باید زمینه های معرفت شناختی و روش شناختی آن مورد تامل قرار گیرد.

حجت الاسلام مجتبی نامخواه از دانش آموختگان دانشگاه باقر العلوم با طرح این سوال که ابتدا بگوییم تا کنون علوم اجتماعی اعم از رویکردهای مدرن و پست مدرن با جنگ ما چه نسبتی داشته و اساسا به آن پرداخته یا نه؟ و بعد هم بتوانیم این نسبت را توضیح دهیم سخنان خود را آغاز کردند.

بنابر دیدگاهِ دیدگاه میان علوم انسانی و دفاع مقدس فاصله است. اگر مسئله ایدئولوژی افراد دانشگاهی است پس چرا کنش­گران علوم اجتماعی بعضا با ایدئولوژی های متضاد، و با نگاه­هایی ضدغرب و سنت­گرا با دفاع مقدس رابطه برقرار نکرده اند و به آن نپرداخته­اند؟ از طرف دیگر من از دوگانه­ی روشنفکر ارگانیک و جهان­شمول آنچنان که خانم جمشیدی در کتاب و در مصاحبه خود عنوان کرده اند، مفهوم فضای واسط را متوجه نمی شوم، و اساسا فضای واسطی که بخواهد مسئله­ها را از جامعه بگیرد و به تعبیر دیدگاه تیمار کند و به فضای علوم اجتماعی تحویل بدهد، مفهوم تعریف نشده ای است. یک کنشگر علوم اجتماعی به صرف وجود یک مسئله اجتماعی، گاه هر چند غیر فراگیر به آن می پردازد و به «واسطه» نیازی نیازی نیست. بنابراین فضای واسط هم تصویر درستی از این مسئله نیست.

مسئله دیگر ضرورت نقد بنیان­های معرفتی نظریه­ها و رویکردهایی است می­خواهیم با آن به مطالعه جنگ بپردازیم. به هر حال هر نظریه و رویکردی مبادی هستی شناختی، معرفت شناختی و انسان­شناختی خاص خود را دارد. خانم جمشیدی از جنگ به مثابه آزمایشگاه علوم انسانی یاد کرده اند، اما باید توجه کرد که کارکرد آزمایشگاه علوم انسانی بر خلاف آزمایشگاه علوم طبیعی، علاوه بر آزمون فرضیه ها، نقد معرفت­شناختی آن هم می­تواند باشد. دکتر کوثری  از ضرورت نوشتن فصل دومی برای فصل های کتاب گفتند، که از نظریه های تاریخ فرهنگی عبور کرده باشد و به نسبت تاریخ فرهنگی و دفاع مقدس بپردازد. به نظر می رسد فصل های این کتاب، فصل دیگری هم در مقدمه­ی خود  بخواهد که در سطح معرفت­شناختی و بنیادهای فلسفی این نظریه ها به نقد و نظر بپردازد. 

مسئله دیگر نقد زمینه ای است که دیدگاه برای کاربست رویکردهای پست مدرن در نظر می گیرد. از یک طرف دیدگاه به درستی نقدهایی را به گفتمان موجود و غالب درباره دفاع مقدس، که دیدگاه از آن تعبیر به گفتمان رسمی می­کند، وارد می کند. اما از سوی دیگر در نقد این گفتمان سراغ رویکردهای پست مدرن می رود که به تعبیر دیدگاه، شورشی علیه عقلانیت تک تفسیری مدرنیته است.  آیا گفتمان رسمی و غالب دفاع مقدس  محصول عقل مدرن است که برای نقد آن سراغ  رویکردهای پست مدرن برویم؟ آیا این چنین نقدی شلیک به سنگرهای خالی نیست؟

ضمن این که «رسمی است پس منفی است»، یا «منفی است چون رسمی است»، که ریشه ­های چپ­گرایانه و فوکویی خاص خود را دارد، جدا جای تأمل دارد. نقد ما به گفتمان رسمی، فقط رسمی بودن آن است؟ یعنی اگر ان متولی یک موسسه خصوصی تأسیس کند، مشکل حل است؟ به ظر می رسد این گفتمان نقدهای معرفتی عمیق خاص خود را دارد و این نقدها قابل تقلیل به وضعیت اجتماعی و رسمی بودن آن نیست.

*فاضلی: منتقدان اول باید نشان دهند که آیا توانسته اند با نظریه ها و رویکردهای غیر غربی دانشی تولید کنند؟

در ادامه دکتر نعمت الله فاضلی از پژوهشگران حوزه مطالعات فرهنگی ضمن اشاره ضمنی به انتقاداتی که نسبت به این کتاب در سایت علوم اجتماعی اسلامی ایرانی مطرح شده بود اظهار داشت: با توجه به کم بودن تعداد داوطلبان ورود به عرصه ی مطالعات جنگ نباید همان تنی چند از  استادان علوم اجتماعی و سایر افراد علاقمند را که به این عرصه وارد شده اند با انگ زدن و منتسب کردن آنها به غرب گرایی از این صحنه دور کرد. وی کسانی که شلوار جین می پوشند و دیگران را به غرب گرایی متهم می کنند را مورد انتقاد قرار داد. فاضلی نشستن به امید معرفت شناسی نظریه ها را باعث به تعویق انداختن رشد حوزه ی مطالعات جنگ دانست. وی در ادامه افزود کسانی که کاربست رویکردهای جدید مطالعاتی به جنگ را به بهانه غربی بودن آنها مردود می‌دانند باید نشان دهند که چگونه توانسته‌اند یا می توانند با نظریه‌‌ها و رویکردهای غیر غربی دانشی تولید کنند.

*مهرآیین: تاریخ فرهنگی جنگ عبارت است از تدقیق در صورت‌بندی‌های نمادینی که در جنگ تولید شده‌اند.

دکتر مصطفی مهرآیین مدیر موسسه رخداد تازه نیز در این جلسه دو‌گونه نقد را به «دیدگاه» وارد دانست: وی در نقد اول، فرم یا ظاهر کتاب را عجیب خواند و آن را آمیزه‌ای از تألیف و گفتگو دانست. سپس در نقد دوم به این نکته تصریح کرد که «دیدگاه» درباره تاریخ فرهنگی، اطلاعات خاصی به خواننده نمی‌دهد و درباره تاریخ فرهنگی جنگ نیز دربرگیرنده برخی اطلاعات پراکنده است.

مهرآیین اشاره کرد که در رویکرد تاریخ فرهنگی مجادله بر سر مفهوم تاریخ نیست بلکه مهم‌ترین مفهوم، فرهنگ است و در واقع فرهنگ، تاریخ را زیر سیطره خویش گرفته است..

به نظر این پژوهشگر فرهنگ تاریخ فرهنگی جنگ به بررسی نقش فرهنگ در ایجاد، تداوم و جهت‌گیری جنگ نمی‌پردازد بلکه موضوع آن خود فرهنگ جنگ است. به این ترتیب تاریخ فرهنگی جنگ از نظر ایشان عبارت است از تدقیق در صورت‌بندی‌های نمادینی که در جنگ تولید شده‌اند. در واقع تاریخ فرهنگی جنگ، دریافت تازه‌ای از مؤلفه‌های حیات اجتماعی جنگ است.

از نظر مدیر موسسه رخداد تازه این نمادها قبلا” هم موجود بوده اند و فقط فضای فرهنگی جنگ به آنها صورت بندی جدیدی داده است و اگر قرار باشد اثری با رویکرد تاریخ فرهنگی به جنگ منتشر شود، ابتدا باید یک تئوری در باب فرهنگ عرضه کند و این تئوری باید تابع تئوری زبان باشد. آن‌گاه پرشمار موضوع و مسئله را می‌توان در جنگ شناسایی کرد که قابل بررسی و مطالعه با رویکرد تاریخ فرهنگی هستند از جمله تاریخ فرهنگی دیوار نوشته ها، تاریخ فرهنگی پوتین، تاریخ فرهنگی وصیت نامه ها و…

کمری فاضلی جمشیدی کاظمی شیرین سعیدی رجبلو

*کاظمی: کتاب یک جمع بندی مناسب از تاریخ فرهنگی نمی دهد

دکتر کاظم کاظمی عضو هیات علمی دانشگاه کرمان در ادامه ضمن معرفی حافظه جمعی ایرانیان از جنگ به عنوان یکی از دغدغه های مورد پژوهش خود،  به فقدان یک جمع بندی مناسب در کتاب دیدگاه اشاره کرد که هم بتواند تاریخ فرهنگی را با ملاحظه آنچه از متن مصاحبه‌ها حاصل شده است به خوانندگان خویش معرفی کند، هم آنها را در باره مرز بسیار گسترده فرهنگ، به اجماع کلی برساند.

به نظر وی «دیدگاه» می‌توانست محتوای گشتارهای زبانی را در سه مؤلفه خلاصه کند: 1- ارزش‌ها (values)،

2– باورها (belief) 3 – اخلاقیات (morality).

*رجبلو: «دیدگاه» نشانه ی شجاعت، تدبیر و دوراندیشی در مطالعات جنگ در دفتر ادبیات پایداری در حوزه هنری است.

دکتر علی رجبلو عضو هیات علمی دانشگاه الزهرا از مولفان کتاب در ادامه اقدام دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری به چاپ و انتشار کتاب دیدگاه را نشانه ی شجاعت، تدبیر و دوراندیشی در مطالعات جنگ دانست.

وی مؤخره ی کتاب دیدگاه را که به قلم خود نگاشته شده است را  مشتمل بر فهرستی از موضوعاتی دانست که با رویکرد تاریخ فرهنگی به جنگ می توان آنها را پژوهش کرد. بنا به نظر رجبلو  مؤخره کتاب دیدگاه در حکم نوعی فراخوان یا دعوت از استادان، پژوهشگران و دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری برای پژوهش و تحقیق در محورهایی است که اعلام شده است.  رجبلو در پایان از همه افراد علاقه‌مند و صاحب‌نظر در حوزه تاریخ فرهنگی دعوت کرد تا به مؤخره این کتاب مراجعه کنند و با انتخاب موضوعی از موضوعات جنگ که می‌توان آنها را با رویکرد تاریخ فرهنگی مطالعه کرد، رویکرد یادشده را بطور مستقیم، و حوزه مطالعات جنگ را به‌طور غیرمستقیم غنا بخشند.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه