ریشه­ های شرقی تمدن غربی

زمان انتشار: ۱۷:۰۹ ۱۳۹۱/۰۸/۱۵

نوبسنده: جان ام هابسون
مترجم: عبدالله فرهی
ناشر: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی

پرفسور هابسون دکترای خود را در سال ۱۹۹۱م. از دانشگاه شفیلد LSE گرفت، و در سال ۲۰۰۴م. با عنوان دانشیار به این گروه آموزشی پیوست و هم­اکنون
نیز به­عنوان استاد علوم سیاسی و روابط بین­الملل به تدریس اشتغال دارد.

وی پیش از این در دانشگاه لتروب (La Trobe University) ملبورن (۱۹۹۱- ۱۹۹۷)، و دانشگاه سیدنی (the University of Sydney) نیز به تدریس پرداخته است. مهمترین حوزة پ‍‍ژوهشی
مورد علاقة وی، تحقیق در حوزة روابط بین­تمدنها در بافت جهانی­شدن، طی دوران گذشته
و عصر حاضر است، و در کارهای خود نیز اساساً به انتقاد از تفکّر اروپامحوری حاکم بر
تاریخ جهان/ جامعه­شناسی تاریخی و روابط بین­الملل پرداخته است. مهمترین آثار منتشر
شدة وی عبارتند از:

سیاست­های روزمرّة اقتصاد جهانی (۲۰۰۷م.)، ریشه­ های شرقی تمدّن غربی
(۲۰۰۴م.)، جامعه­ شناسی تاریخی روابط بین­الملل (۲۰۰۲م.)، دولت و روابط بین­الملل
(۲۰۰۰م.)، ثروت دُوَل (۱۹۹۷م.) و بالأخره کتاب دولت­ها و توسعه اقتصادی (۱۹۹۵م.)

 با توجه به حرکت شتابنده جامعه
جهانی به سمت تعامل و گفتگوی میان فرهنگ­ها و تمدن­ها، و بلکه حتّی تضارب و برخورد
میان آنها، و بالأخره   ضرورت تقویت روحیه خودباوری
در درون جامعه خود، به نظر ضروری می رسد که در همین راستا، باید با داشته های خود آشنا
شویم و به اصلاح برخی باورهای غلط رایج در میان برخی افراد جامعه مبنی بر عدم توانایی
خود در دستیابی به پیشرفت و فتح قلّه های دانش و معرفت بپردازیم. کتاب ریشه های شرقی
تمدّن غربی از جمله کتاب هایی است که سعی دارد با طرح پرسش هایی اساسی در مورد چگونگی
پیدایش و ظهور جهان غرب و سهم شرقی ها در این زمینه و ردّ برتری و تفوّق اقتصادی، سیاسی،
نظامی و فرهنگی غرب تا پیش از قرن هجدهم، بسیاری از روایت های حاکم موجود، مبنی بر
برتری غرب و فرومایگی شرق در طول تاریخ (به ویژه از زمان یونان باستان تاکنون) را مورد
تردید قرار دهد. این کتاب نوشته دکتر جان هابسون، استاد علوم سیاسی و روابط بین الملل
دانشگاه شفیلد انگلیس می باشد و در سال ۲۰۰۴م. 
توسط مؤسسة انتشاراتی دانشگاه کمبریج، چاپ و منتشر شده است و ظرف مدّت دو سال،
پنج بار نیز تاکنون تجدید چاپ شده است. چاپ پنجم این کتاب، همراه با برخی اصلاحات از
سوی مؤلف در سال ۲۰۰۶م. منتشر شده و همین متن نیز 
معیار ترجمه قرار گرفته است. این کتاب، به دیگر زبان های دنیا نیز در حال ترجمه
می باشد و تاکنون به چهار زبان عربی، یونانی، کره ای و ترکی چاپ و منتشر شده است و
به چهار زبان چینی، کرواتی، اسپانیایی و سوئدی نیز درحال ترجمه می باشد. هابسون، تاکنون
شش کتاب و تعداد زیادی مقاله منتشر کرده است که این کتاب، در میان دیگر آثار منتشر
شده از سوی او، برجسته ترین اثر وی محسوب می شود. 
وی، این کتاب را دقیقاً در راستای مهم ترین حوزه پژوهشی مورد علاقة خود، یعنی
تحقیق در حوزه روابط بین تمدن ها در بافت و حوزه گسترده تر جهانی شدن، همراه با تفکّری
انتقادی نسبت به اندیشه اروپامحوری حاکم بر تاریخ جهان/جامعه شناسی تاریخی، و روابط
بین الملل نوشته است.

نویسنده در این کتاب، ضمن بررسی نظریّه های فکری حاکم بر جهان غرب، به ویژه
نظریّه های مبتنی بر اندیشه های مارکس و وبر، سعی در شناسایی خصیصه ها و ویژگی هایی
دارد که از سوی طرفداران اندیشه اروپامحوری به شرقی ها نسبت داده شده اند، و در ادامه
نیز اثبات می نماید که دادن چنین نسبت هایی به شرق، امری کاملاً خلاف واقع و معارض
با گزاره های موجود، و صرفاً ناشی از حس خودبرتربینی و تکبّر و نخوت اروپایی هاست،
تمایلاتی که شاهد ظهور و رشد آنها از نیمة دوّم قرن هجدهم در اروپا می باشیم.

امّا هابسون با توجه به گستردگی دایره مورد بحث (چه از نظر زمانی و چه
از بعد مکانی) سعی کرده است که شرق را به چند حوزة مشخص تقسیم بندی نماید، و سپس به­
طور جداگانه، سهم هرکدام از این حوزه­ ها را در رشد و توسعه جهانی و در نتیجه، ظهور
و رشد تمدن غربی بررسی کند؛ که مهم ترین آنها عبارتند از: خاورمیانه اسلامی، شمال آفریقا،
هند، ژاپن، جنوب شرق آسیا، و البته چین. او ضمن ردّ نظریه های معروفی از قبیل نظریه
استبداد شرقی و نظریه پیترپن شرق و برداشت های غلط صورت گرفته از سوی متفکّران علوم
اجتماعی نسبت به برخی نظریه های ارائه شده در دیگر حوزه ها، همچون نظریه تکامل انواع
داروین، اثبات می نماید که این مناطق به سبب توسعه و پیشرفت فراوان در حوزه های مختلف
فکری، سیاسی و اقتصادی و دست زدن به اختراعات و ابتکارات فراوان در طی قرون متمادی
و در خلال جهانی شدن شرقی، از بالاترین سطح قدرت گسترده و فشرده در جهان برخوردار بوده اند.
او استدلال می نماید که در طی سال های ۵۰۰ تا۱۰۰۰م. این قدرت در اختیار خاورمیانه قرار
داشته است و از قرن یازدهم، چین به لحاظ برخورداری از قدرت فشرده و از قرن پانزدهم،
قدرت گسترده، کم کم جایگزین آن گردید.

او حتّی با توجه به گزاره ها و قرائن تاریخی فراوان موجود، بر این اعتقاد
است که بدون انتشار مجموعه دارایی ها و دستاوردهای شرقی در غرب چه بسا انقلاب های کشاورزی،
صنعتی، نظامی و بالأخره انقلاب علمی و رنسانس هیچ کدام در غرب به وقوع نمی پیوست؛ که
از جمله این افکار، عقاید، رسوم، نهادها و فناوری های شرقی منتقل شده به غرب می توان
به آزادی در تفکر و اندیشه مبتنی بر عقلانیت، روش انجام تحقیق علمی، اندیشه اقتصاد
آزاد و عدم دخالت دولت در امور اقتصادی برای رسیدن به حداکثر بهره وری، رشد نظام بانکداری
و دست زدن به ابتکاراتی در این زمینه (از جمله، سرمایه گذاری، پرداخت وام همراه با
بهره، استفاده از چک و سفته، ایجاد نظام جهانی مبادلة ارز، صرّافی، روش های دقیق حسابرسی،
قوانین عقد قرارداد و قراردادهای تجاری میان تاجر- سرمایه­ گذار)، پرداختن به تجارت
در فواصل دوردست و ایجاد شاهراه های بزرگ تجاری در جهان، توسعه و گسترش وسایل حمل و
نقل (ازجمله، استفاده از اسب و شتر جهت راهیابی به مناطق صعب العبور و خشک)، استفاده
از راه های دریایی (از جمله، راه دریایی خلیج فارس تا هند و چین، و از سوی دیگر تا
دریای سرخ و سواحل آفریقا و رسیدن این تجار به دماغه امیدنیک، قرن ها پیش از واسکو
داگاما)، وضع قوانین دریایی و رشد فنون و فنّاوری های لازم جهت دریانوردی (ازجمله،
اختراع و یا بهبود و اصلاح اسطرلاب، قطب نما، بادبان سه گوش (برای حرکت در خلاف جهت
باد)، تهیه نقشه های دریایی و جغرافیایی، ساخت سکّان در عقب کشتی، طرّاحی بدنه های
چهارگوش و اتاقک ضدّ آب برای کشتی ها و استفاده از سیستم های چنددکله ای)، که در مجموع،
زمینه­ ساز آغاز عصر به اصطلاح، اکتشافات اروپایی شدند، پیشرفت در علم ریاضیات (از
جمله، کشف عدد پی
π) پی بردن به روش حساب ده دهی
و شصت گانی یا ستّینی (محاسبه بر مبنای عدد شصت)، کشف عدد صفر، و انجام محاسبات مثلثاتی)،
رشد علم ستاره شناسی، پی بردن به کروی بودن زمین و محاسبه سطح آن و انجام محاسبات دقیق
نجومی [و اظهار تردید نسبت به مرکزیت زمین در کیهان]، سال ها پیش از کوپرنیک، تحوّل
در حوزه کشاورزی (از جمله، ساخت ماشین بذرکار، کج بیل بسته به اسب، ماشین غربال چرخان،
خیش خاک­ برگردان آهنی دارای تیغه های منحنی، ساخت نعل و زین و یراق دارای زه بند برای
اسب ها، اختراع آسیاب های بادی و آبی، ایجاد آبراهه ها و آب بندهای فراوان، روش کشت
تناوبی محصول و استفاده از کود برای افزایش بازدهی محصولات)، تحوّل در حوزه صنعت (از
جمله، تولید آهن و فولاد در حجم انبوه، ساخت کوره های بلند، کشت صنعتی پنبه، اختراع
ماشین ریسندگی و رشد فنون و فنّاوری های لازم جهت دستیابی به سطح تولید صنعتی در زمینة
صنعت نسّاجی، و ارائه طرح های مقدماتی ساخت موتور بخار)، تولید کاغذ و اختراع دستگاه
چاپ، ساعت سازی، توسعه ها و پیشرفت های نظامی (از جمله، اختراع باروت و تفنگ، ساخت
توپ های جنگی، نارنجک های دست ساز، استفاده از مواد محترقه همچون نفت در جنگ ها، ساخت
رکاب برای اسب ها، ایجاد گروه سواره نظام و استفاده از روش شبیخون زدن به دشمن) اشاره
نمود. اما اروپایی ها در داد و ستد خود با شرق، همواره با کسری مواجه می شدند. و به
همین جهت به دنبال جذب چنین دستاوردهایی، به تصرف منابع و دارایی های ممالک دیگر، به
ویژه آفریقا و آمریکا پرداختند. آنها، به ویژه بریتانیایی ها، از طریق تجارت برده و
تحمیل تجارت آزاد به دیگر ممالک، و به استثمار کشاندن نیروهای کارگری، مخصوصاً بردگان
سیاه پوست آفریقایی و بومیان آمریکایی، و غارت و چپاول منابع طلا و نقره آنها و استفاده
از زمین های دیگر ممالک جهت تأمین نیازهای خود، همچون پنبه، توانستند کسری تجاری همیشگی
خود را با شرق جبران نمایند و با استعمار آنها و به راه انداختن جنگ هایی همچون جنگ
تریاک در چین، از قدرت های برتر شرقی پیشی بگیرند. آنها همچنین توانستند با طرح «خود»
(اروپایی و سپس غربی) در برابر «دیگر» (اسلامی و بعدها، شرقی) به هویّت خود شکل بخشند،
هویّتی که در وهله نخست، به شکل گیری «قلمرو مسیحیت» و تقویت نظام فئودالی در اروپا،
و سپس شکل گیری «غرب پیشرفته» با انسان هایی برتر و متمدّن، در برابر «شرق عقب مانده»
با مردمانی پست و فرومایه، وحشی و غیرمتمدّن، منجر شد. آنها و به ویژه بریتانیایی ها،
در ادامه، به دنبال ظهور نژادپرستی پنهان و بعد آشکار، و خلق نژادپرستانه جهانی طبقه بندی
شده در سه رده جهان اوّل (متمدّن سفیدپوست)، جهان دوّم (بربر زردپوست) و جهان سوّم
(وحشی سیاه پوست)، به توجیه اهداف امپریالیستی و تجاوزکارانه خود و دفاع از آنها، به عنوان
وظیفه ای اخلاقی پرداختند (مسئولیت مرد سفیدپوست)؛ و در ضمن به کارگیری سیاست «تحدید
نفوذ» برای جلوگیری از رشد نظام های اقتصادی شرقی، سعی کردند از طریق نابودی قومیّت های
شرقی، و یا نسل کشی و تبعیض نژادی (آپارتاید اجتماعی)، فرهنگ غربی خود را به ممالک
دیگر تحمیل نمایند.

در مجموع، باید گفت که هابسون در این کتاب با نگاهی وسیع به تاریخ جهان،
سعی در اثبات این مطلب دارد که برخلاف روایت های حاکم در مورد چگونگی پیدایش و ظهور
جهان غرب، شرقی ها در فاصله سال های ۵۰۰-۱۸۰۰م. در طی دو فرایند کلی، زمینه های لازم
برای پیدایش و ظهور «غرب­ شرقی» را فراهم نمودند. اول اینکه، شرقی ها به دنبال انتقال
دستاوردها و ابتکارات مختلف خود در حوزه های گوناگون (از افکار و عقاید آنها گرفته
تا فنّاوری ها، رسوم و نهادها) که در خلال جهانی شدن شرقی و از رهگذر اقتصاد جهانی
تحت رهبری آفروآسیایی ها (آفریقایی ها و آسیایی ها) به اروپا منتقل شده بودند، موجب
ایجاد تحولاتی عمده در اروپا شدند و از جمله، امکان صنعتی شدن کشورهای اروپایی و به ویژه،
بریتانیا را فراهم نمودند. و دوم اینکه، اروپایی ها به دنبال شکل گیری ساختار هویتی
نژادپرستانه خود، پس از ۱۴۵۳م. و منجر شدن این جریان به امپریالیسم، به تصرف منابع
و دارایی های شرقی (زمین ها، نیروهای کارگری و بازارها) پرداختند و از همین طریق، توانستند
کسری تجاری همیشگی خود را با شرق جبران کنند. و بدین ترتیب، شرقی ها توانستند زمینه
رابرای شکل گیری نظام سرمایه داری نوین، و همچنین پیدایش و ظهور جهان غرب فراهم نمایند.

 

در پایان لازم به ذکر است که دکتر هابسون علاوه بر این کتاب، دارای آثار
برجستة دیگری نیز می باشد که از جملة آن ها می توان به کتاب های سیاست های روزمرّه
اقتصاد جهانی (۲۰۰۷م.)، جامعه شناسی تاریخی روابط بین الملل (۲۰۰۲م.)، دولت و روابط
بین الملل (۲۰۰۰م.)، ثروت دُوَل (۱۹۹۷م.) و بالأخره کتاب دولت ها و توسعه اقتصادی
(۱۹۹۵م.) اشاره نمود.[۱]   

اما همان گونه که در ابتدای همین متن اشاره نمودیم، چاپ پنجم این کتاب
همراه با برخی اصلاحات در سال ۲۰۰۶م. توسّط انتشارات دانشگاه کمبریج منتشرشده است و
همین متن نیز ملاک ترجمه قرار گرفته است. ولی مترجم به این بسنده ننموده و برای مقایسه
ترجمه خود با دیگر ترجمه های صورت گرفته و همچنین آشنایی بیشتر با مطالب و مباحث صورت گرفته
در این کتاب، سعی نموده است که به دیگر ترجمه ها و مطالب منتشرشده پیرامون این کتاب
نیز مراجعه نماید، که به ویژه در این زمینه، باید به ترجمه عربی این کتاب تحت عنوان
الجذور الشرقیة للحضارة الغربیة، و همچنین بخش­هایی از آثار ترجمه شده چند تن از نویسندگان
شهیر، همچون پرفسور احمد یوسف حسن، دونالد آر. هیل و جوزف نیدهام اشاره نمود.[۲] همچنین،
با توجه به لغات و اصطلاحات فراوان به کار رفته در این کتاب لازم بود که نسبت به ترجمه
دقیق آنها اهتمام خاصّ و ویژه ای مبذول شود. لذا در همین راستا، سعی نمودیم که به کتب
منتشرشده در این زمینه، به ویژه کتاب فرهنگ تلفّظ نامهای خاص (تاریخی و جغرافیایی)
همراه با راهنمای تلفّظ حروف لاتینی در بیش از سی زبان نوشته فریبرز مجیدی[۳] مراجعه
نماییم؛ علاوه بر اینها، با توجه به اهمیّت نقش ایران در شکل گیری تمدّن اسلامی و بلکه
تمدّن جهانی، و سهم ایرانیان در این زمینه، ضمن مباحث مختلف مطرح شده در کتاب، به ذکر
مطالبی در پاورقی ها پرداخته ایم.[۴] و بالأخره اینکه، برای کسب استفاده بیشتر خواننده
ایرانی و درک بهتر وی از وقایع جهانی، اقدام به استخراج معادل سال های میلادی در تواریخ
هجری نموده و آنها را در این کتاب ارائه کرده ایم.[۵]

به امید روزی که بتوان با تکیه بر ارزش های والای فرهنگی درون جامعه خود
و احیای تمدّن با شکوه ایرانی- اسلامی گذشته خود، ضمن بهره گیری از تمدّنهای دیگر جهان
و انتشار دستاوردهای آنها در درون جامعه، جایگاه رفیع خود را در جهان احیا نماییم و
با تکیه بر پژوهشگران، نویسندگان و دانشمندان خود ضمن آفرینش و خلق آثاری نو، به ایجاد
آینده ای بهتر برای خود و فرزندانمان بپردازیم.

 

[۱]. Everyday Politics of the World Economy (Cambridge: Cambridge
University Press, 2007), co-edited with Len Seabrooke
.

Historical Sociology of International Relations (Cambridge:
Cambridge University Press, 2002); 315pp. Co-edited with Stephen Hobden

The State and International Relations (Cambridge: Cambridge
University Press, 2000): 258pp. (Chinese edition, 2003
)

The Wealth of States: a comparative sociology of international
economic and political change (Cambridge: Cambridge University Press, 1997 [Cambridge
Studies in International Relations, No. 52]): 338pp

States and Economic Development: a comparative historical analysis
(Cambridge: Polity, 1995); 295pp. Co-authored with Linda Weiss. Turkish edition
1999

[2]. هوبسون، چون إم.؛ الجذور
الشرقیة للحضارة الغربیة؛ ترجمة منال قابیل، الطبعة الأولی، القاهرة: مکتبة الشروق
الدولیة، ۱۴۲۷ﻫ.ق./ ۲۰۰۶م.

حسن احمد یوسف و دانالد ر. هیل؛ تاریخ مصوّر تکنولوژی اسلامی؛ ترجمة دکتر
ناصر موفقیان، چاپ اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.

نیدهام، ژوزف [خلاصه شده توسط سی. ا. رونان]؛ تاریخ تحول دانش ریاضیات
و نجوم در چین؛ ترجمة همایون صنعتی­زاده و پرویز شهریاری، چاپ اول، کرمان: دانشگاه
شهیدباهنر کرمان، ۱۳۸۳ش.

[۳]. مجیدی، فریبز؛ کتاب فرهنگ تلفظ نامهای خاص (تاریخی و جغرافیایی)
همراه با راهنمای تلفظ حروف لاتینی در بیش از سی زبان؛ چاپ اول، تهران: فرهنگ معاصر،
۱۸۱ﻫ.ش.

[۴]. که مهم ترین منابع و مآخذ من در نقل این مطالب- که در عین حال برای
مطالعة بیشتر توصیه می­شوند-  به ترتیب عبارتند
از:

فرشاد، مهدی؛ تاریخ علم در ایران؛ دو مجلد، چاپ اول، تهران: انتشارات
امیرکبیر، ۱۳۶۵ش.

نصر، سید حسین؛ علم در اسلام؛ به اهتمام احمد آرام، چاپ اول، تهران: سروش
(انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران)، ۱۳۶۶ش.

فرشاد، مهدی؛ تاریخ مهندسی در ایران؛ چاپ سوم، تهران: نشر بلخ وابسته
به بنیاد نیشابور، ۱۳۷۶ش.

هونکه، زیگرید؛ فرهنگ اسلام در اروپا؛ ترجمة مرتضی رهبانی، چاپ هفتم،
تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶ش.

سامی، علی؛ نقش ایران در فرهنگ اسلامی؛ چاپ اول، شیراز: انتشارات نوید،
۱۳۶۵ش.

ولایتی، علی­اکبر؛ پویایی فرهنگ و تمدّن اسلام و ایران؛ چهار مجلد، چاپ
چهارم، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امورخارجه، بهار ۱۳۸۴

آل­علی، نورالدین؛ اسلام در غرب: تاریخ اسلام در اروپای غربی؛ تهران:
مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، آذرماه ۱۳۷۰

شفا، شجاع­الدین؛ ایران در اسپانیای مسلمان: بازنویسی یک تاریخ؛ ترجمة
مهدی سمسار، چاپ اول، تهران: نشر گستره، ۱۳۸۴ش.

نیّرنوری، حمید؛ سهم ایران در تمدّن جهان؛ تهران: انتشارات شرکت ملّی
نفت ایران، اسفندماه ۱۳۴۵ش.

جیوسی، سلمی خضرا [و دیگران]؛ میراث اسپانیای مسلمان؛ ترجمة عبدالله عظیمایی
و دیگران، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۰

میرانی، صدرالدین؛ زندگی و تمدّن در قرون وسطی و نقش ایران در علوم مغرب
زمین؛ تهران: انتشارات اقبال، بهمن­ماه ۱۳۴۷ش.

آربری، آرتور جان و دیگران؛ میراث ایران؛ مترجمان: احمد بیرشک و دیگران،
چاپ سوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.

حقیقت، عبدالرفیع؛ نقش ایرانیان در تاریخ تمدّن جهان؛ چاپ اول، تهران:
انتشارات کومش، زمستان ۱۳۷۸

اذکائی، پرویز؛ ابوریحان بیرونی (افکار و آراء) [۳۶۲- ۴۴۰ق.]؛ چاپ اول،
تهران: طرح نو، ۱۳۷۴ش.

محمدی ملایری، محمد؛ تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصرساسانی
به عصر اسلامی (پیوست­ها)؛ چاپ نخست، تهران: انتشارات توس، نوروز ۱۳۷۹

 

قدیانی، عباس؛ تأثیر فرهنگ و مدن ایران در جهان؛ چاپ سوم، تهران: انتشارات
فرهنگ مکتوب، ۱۳۸۶ش.

حسن، پرفسور هادی؛ سرگذشت کشتی­رانی ایرانیان؛ ترجمة امید اقتداری، تهران:
شرکت به­نشر، ۱۳۷۱ش.

آدلر، فیلیپ؛ تمدّنهای عالَم؛ ترجمة محمّدحسین آریا، چاپ اول، ۲مجلّد،
تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۴ش.

لوکاس، هِنری استیوِن؛ تاریخ تمدّن: از کهن­ترین روزگار تا سدة ما؛ ترجمة
عبدالحسین آذرنگ، چاپ ششم(ویراست دوم)، ۲مجلّد، تهران: انتشارات سخن، ۱۳۸۴ش.

رنان، کالین ا.؛ تاریخ علم کمبریج؛ ترجمة حسن افشار، چاپ پنجم، تهران:
نشر مرکز، ۱۳۸۵ش.

[۵]. براساس کتابی با این مشخصات: صدری افشار، غلامحسین [و دیگران]؛  فرهنگ مترجم؛ چاپ چهارم، تهران: انتشارات نیلوفر،
۱۳۸۲ش

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه