ابن خلدون و جامعه شناسی شهری

عصبیت، شهرنشینی و زوال سرمایه اجتماعی

نویسنده:

http://www.aftab.ir/articles/view/applied_sciences/social

زمان انتشار: ۱۴:۰۱ ۱۳۸۹/۱۲/۱۳

سرمایه اجتماعی، در دهه های پایانی قرن بیستم (به خصوص توسط کلمن، بوردیو، پاتنام، و فوکویاما) در علوم اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مطرح شد و بحث های زیادی را برانگیخت ….از دید ابن خلدون، بدوی بودن، شیوه ای از زندگی و تفکر و رفتار است و نه تنها مفهومی منفی ندارد، بلکه ممکن است مترادف با مردانگی، شجاعت، آزادی، غرور و همانند این ها باشد. اشاره شد که از نظر وی، عصبیت یا همبستگی اجتماعی، و به تبع آن شجاعت، رهبری مردمی، خصوصیات اخلاقی، و میل به سمت خیر و نیکی، و به طور خلاصه”سرمایه اجتماعی” در میان بادیه نشینان و غیرشهری ها، بیشتر از شهرنشینان است.

ابن خلدون، در قرن ۱۴ میلادی، و بر اساس مشاهدات و مقایسات خود در محیط های شهری و غیر شهری، اصطلاح عصبیت (که از ریشه عصب، به مفهوم رشته و پیوند_ پپیوند فرد به گروه است) را وضع کرد که به معنای همبستگی و احساس تعلق و روح جمعی است و دوام جامعه را تضمین می کند و قدرت مبارزه و دفاعی یک جامعه با آن ارتباط مستقیم دارد. وی، معتقد است که انسان ها جز از طریق اجتماع و تعاون نمی توانند زندگی کنند و به حیات خود ادامه دهند و به دلیل این که انسان بیشتر به صفات خوب تمایل دارد تا صفات بد، انسان ها به همکاری با هم روی می آورد اگرچه نقاط اشتراکی با یکدیگر نداشته باشند.

سرمایه اجتماعی، در دهه های پایانی قرن بیستم (به خصوص توسط کلمن، بوردیو، پاتنام، و فوکویاما) در علوم اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مطرح شد و بحث های زیادی را برانگیخت. به طور کلی، سرمایه اجتماعی را می توان در پیوند، تعامل، کنش، و روابط افراد جامعه با یکدیگر جستجو نمود. پاتنام، سرمایه اجتماعی را وجوه گوناگون سازمان اجتماعی نظیر اعتماد، هنجارها و شبکه ها می داند که با هماهنگی با یکدیگر، می توانند کارایی جامعه را بهبود بخشند.

وی، در تحقیق بیست ساله خود در ایتالیا، بر شبکه های مشارکت و سازمان های غیر دولتی به عنوان شاخص اصلی سرمایه اجتماعی تأکید داشت. میزان اعتماد افراد به دیگران از قبیل خانواده، دوستان، خویشاوندان، غریبه ها، سازمان ها، و اعتقاد به صداقت و درستکاری آن ها شاخص های مربوط به اعتماد در سرمایه اجتماعی را شامل می شوند. هنجارها، به قواعد عرفی و غیر رسمی جامعه باز می گردند و مواردی نظیر: ایثار، حمایت عاطفی و اقتصادی، وساطت در حل نزاع ها، همکاری با دیگران، احساس تکلیف اجتماعی، احساس ارزش در زندگی، و رضایت از زندگی را در بر می گیرد و بخشی دیگر از سرمایه اجتماعی را به خود اختصاص می دهد. فوکویاما، اندازه گیری میزان جرم و جنایت و انحرافات اجتماعی را به دلیل نشان دادن فقدان سرمایه اجتماعی، به عنوان شاخص منفی سنجش سرمایه اجتماعی پیشنهاد می کند.

با توجه به تعریف های ارائه شده، می توان، عصبیت مورد نظر ابن خلدون را با سرمایه اجتماعی مورد نظر اندیشمندان معاصر مقایسه کرد و در واقع سرمایه اجتماعی را همان عصبیت البته در مفهومی پیچیده تر و گسترده تر دانست.

● شهرنشینی، یک واقعیت اجتناب ناپذیر و یک شیوه زندگی

ابن خلدون جامعه را به دو دسته طبقه بندی می کند: بداوه (زندگی بادیه نشینی) و حضاره (زندگی شهرنشینی). بداوه، از نظر ابن خلدون، هم مردم بادیه نشین، چادرنشین و کوچ نشین، و هم ساکنان روستاها و در مجموع غیر شهرنشینان را شامل می شود که شیوه معاش غالب آن ها، کشاورزی و دامپروری است. وی بر این باور بودکه: عصبیت، بین مردم بادیه نشین، قوی تر از مردم شهرنشین است و علت آن، پیوندی است که برای زندگی در مجاورت یکدیگر، همبستگی، دفاع و حفاظت افراد از خود به وجود می آید. ابن خلدون، بادیه نشینی را مقدم بر شهرنشینی و در اصل، گهواره تمدن می داند؛ چرا که بیشتر ساکنان شهرها، در ابتدا چادرنشین یا روستانشین بوده اند و پس از ورود به شهر و بهره مند شدن از امکانات رفاهی شهر، دیگر تمایلی به بازگشت به محیط زندگی سابق خود ندارند.

از نظر ابن خلدون، هدف عصبیت، تأسیس دولت و هدف مردم بادیه نشین یا غیر شهرنشین، شهرنشینی است و این مردم به دلیل وجود عصبیت قوی، می توانند به این هدف برسند. وی، شهرنشینی را اجتناب ناپذیر و به مثابه یک شیوه زندگی می داند که با رفاه و ثروت رابطه متقابلی دارد. از نظر او شهر مکانی با جمعیت زیاد و متراکم و با شرایط بسیار متنوع است که روز به روز گسترش می یابد و مناطق اطراف خود را نیز در بر می گیرد. وی معتقد است که شهرنشینی پیامدهای مثبتی دارد: یادگیری، علوم و هنرها در شهر ریشه می گیرند. علومی چون طب و کیمیاگری در شهرهای بزرگ توسعه می یابند و علم حساب نیز در اثر روابط تجاری شهرنشینان رشد می کند. اما، در مقایسه با زندگی ساکنان مناطق غیر شهری و شهرهای کوچکتر، زندگی مرفه و تجملاتی تر می شود.

احمد، استاد پاکستانی دانشگاه کمبریج لندن، اعتقاد دارد: «شهر، خود، ایده بدی به شمار نمی رود و برگرفته از مفهوم متروپولیس در یونان باستان بوده که جامعه ای آرمانی تلقی می شده است. لندن و پاریس قرن ۱۸ و ۱۹ با خیابان های تمیز و زیبا، خانه های با شکوه و مجلل، و پارک های دیدنی شان از یاد نمی روند.یک یا دو قرن پیشتر از آن نیز نمونه های مشابهی از شهرهای اسلامی نظیر دهلی، اصفهان، و قاهره را داریم. حتی پیش از آن در اسپانیای دوران اسلامی، به شهرهای نمونه ای چون قرطبه (کوردوبا)، و قرناطه (گرانادا) برمی خوریم… در جوامع ذکر شده، به نوعی هماهنگی، توازن و تناسب اجتماعی، تکثر فرهنگی، شکوفایی هنرها و بسیاری چیزهای دیگر برمی خوریم».

● زوال اخلاق و سرمایه اجتماعی در شهر

از دید ابن خلدون، بدوی بودن، شیوه ای از زندگی و تفکر و رفتار است و نه تنها مفهومی منفی ندارد، بلکه ممکن است مترادف با مردانگی، شجاعت، آزادی، غرور و همانند این ها باشد. اشاره شد که از نظر وی، عصبیت یا همبستگی اجتماعی، و به تبع آن شجاعت، رهبری مردمی، خصوصیات اخلاقی، و میل به سمت خیر و نیکی، و به طور خلاصه”سرمایه اجتماعی” در میان بادیه نشینان و غیرشهری ها، بیشتر از شهرنشینان است. ابن خلدون معتقد است که: بادیه نشینان، بیشتر از شهرنشینان مستعد شجاعت هستند و این امر، آن ها را جهت دفاع از خودشان آماده می کند. شجاعت در شهرنشینان، به دلایلی چون آسایش، رفاه و کاهلی، کاهش می یابد و این شرایط سبب می شود که آن ها، در دفاع از زندگی و ثروت خود، به دیگران تکیه کنند. همچنین، رهبری در اجتماع بادیه نشین، مردمی تر (دموکراتیک تر) از اجتماع شهرنشین است و رهبر منتخب، نسبت به افراد متواضع است و به احساسات آن ها احترام می گذارد. اما در صورت پیروزی بر شهرنشینان، و استقرار در شهر، دچار نخوت و تکبر می شود و افراد را خوار می شمارد. خوش گذرانی و تجمل، او را از افراد پیرامون خود دور می کند و حکومت استبدادی بر ویژگی رهبری او غلبه می کند و عصبیت اجتماع ضعیف می شود و در نهایت به یک حاکم مطلق تبدیل می شود. در نتیجه، افراد اجتماع، ممکن است برعلیه وی، شورش کنند.

از دیدگاه ابن خلدوون، بادیه نشینان، به خیر و نیکی نزدیک ترند و کمتر از شهرنشینان منحرف هستند. خصوصیات نکوهیده آن ها، نسبت به شهرنشینانی که در لذت های دنیوی غرق شده اند بسیار کمتر است. البته، بادیه نشینان هم به مسایل دنیوی روی می آورند، لیکن در حد لازم و ضروری و برای گذران زندگی به این امر مبادرت می ورزند.

اما، در مقایسه با زندگی ساکنان مناطق غیر شهری و شهرهای کوچکتر، زندگی مرفه و تجملاتی تر می شود. در نتیجه این امر، و به دلیل همین رفاه و آسایش، انسان شهری برای دفاع از خود، وابسته به نیروهای محافظ می شود و از این گذشته، اخلاق و مذهب شهروندان فاسد می شود: فساد و بی بند و باری، دروغ و فریبکاری، تقلب، کلاهبرداری در راه به دست آوردن معاش، سرقت، شهادت دروغ، رباخواری، در شهر فزونی می گیرد… شهر مملو از افراد فرومایه و صاحبان اخلاق زشت است. نسل جوان هم تحت تأثیر ویژگی های محیطی و آشنایان خود قرار می گیرند و تحت تأثیر این اخلاق زشت قرار می گیرند. انحرافات جنسی نیز پیامد شهرنشینی است. اگرچه در شهر عصبیت وجود دارد اما به مرور زمان بسیار ضعیف می شود و درنهایت منجر به سقوط تمدن و شهر می گردد.

ویکو، نیز سه قرن بعد، با ابن خلدون در این مورد هم داستان می شود که: شهرنشینان، پس از ارضای نیازهای ضروری خود، به لذت و رفاه روی می آورند و در اثر غرق شدن در این لذت ها و تجملات، انسان ضعیف می شود. دورکیم، هم در نظر مشابهی، به لذت جویی و تجمل افراد در شهر اشاره می کند. استرونگ، نیز، شهر را محیطی صرفاً مادی می داند که با افزایش ثروت و جاذبه های آن، فرصت های زیادی برای فاسد شدن افراد فراهم می گردد. نظرات ویرث، و وبر، در خصوص تراکم عدم تجانس افراد در شهر مشابه آرای ابن خلدون هستند. زیمل، بر این عقیده است که اقتصاد پولی، ارزش غالب کلان شهرها به شمار می رود و از طرف دیگر، هیچ پدیده روانی به اندازه دلزدگی در کلان شهرها وجود ندارد.و در نهایت، بعلی، به تحقیقات متعدد و اطلاعات مستندی اشاره می کند که نظر ابن خلدون در مورد ارتباط بین انحراف از ارزش های اخلاقی و سکونت در شهر را تأیید می کنند.

احمد، که جنبه های مثبت شهرنشینی از دیدگاه وی ذکر شد، در پایان همان نوشتار، بر این نکته انگشت می گذارد که: «… اما در اواخر قرن بیستم است که شهر، تقریباً رو به زوال و نابودی نهاده است».

وی ادامه می دهد: «زندگی شهری، روز به روز انسان را از خود بیگانه ساخته و او را در تنها ازدحام و جمعیت تنها گذاشته است. از سوی دیگر گسترش امکانات و تسهیلات زندگی شهری انسان ها را چنان شیفته و مسحور خود کرده است که به هیچ وجه قادر به مشاهده سیمای زشت و کریه زندگی شهری نیستند… مشکل شهر این نیست که که انسان ها را از انسانیت تهی می سازد، بلکه این است که آن ها را تغییر می دهد… انسان در شهر، ناراحت، تندخو و عصبانی، تهاجمی، عاجز و به ستوه آمده، عصبی، و در یک کلام “عاری از انسانیت است”. ممکن است عده ای در پاسخ به این مسئله بگویند که بشر، همواره از زمان هابیل و قابیل چنین بوده است. البته در این سخن نیز حقیقتی نهفته است، اما در هر جامعه، در طول تاریخ و در سرتاسر جهان، انسان های دوست داشتنی فراوانی نیز وجود داشته و وجود دارند: والدین دلسوز و مهربان، معلم های فرزانه، همسایگان خوب و صمیمی، سالمندان خوش خلق و دوست داشتنی، و غریبه های مهربان. لیکن شمار این افراد در شهر بسیار اندک است و این افراد در شهر، گونه هایی عجیب و غریب و رو به زوال به شمار می روند…».

«در شهر، جامعه ای را مشاهده می کنیم که کاملاً تغییر جهت و ماهیت داده و به طور کامل حالت تخاصمی و تجاوزگرانه دارد… خشونت های شهری و کشتارهای مکرر، با خود هراس شبح زندگی بدون عدالت و انسان هایی فاقد ترحم و عاطفه را در پی دارد و حال آنکه بدون این دو عنصر (عدالت و عاطفه)، بی نظمی، هرج و مرج و آشوب حاکم خواهد شد. یکی از پیامدهای ویرانگر این این روند، تجزیه و فروپاشی خانواده و نرخ بسیار بالای طلاق، الکلیسم، و مواد مخدر است… دوک ادینبورو، به صراحت شهرهای بریتانیا را مکان هایی کثیف، پرجمعیت، و متعفن برای زندگی اظهار کرد و پسر وی، پرنس چارلز، معماری شهرهای مدرن را به کلی نفی نمود». جهانبگلو، نیز در “موج چهارم” در این مورد دچار سردرگمی و تناقض می شود. وی از سویی می گوید: «وقتی صحبت از عصر مدرن می کنیم، صحبت از عصر شهرنشینی است؛ عصر روستاها نیست…» و در همان جا به بحران های اخلاقی شهر اشاره و اضافه می کند: «… اما شهر، شهروند را بلعیده است»! در واقع، «در غوغای بیمارگونه شهرهای بزرگ، خودکشی، یگانه کردار قهرمانانه ممکن است».

● نمونه “کیتی جنوویس” در شهر نیویورک و مفهوم اضافه بار در شهرها

از منظر روان شناسی اجتماعی، مقایسه جوامع ساده (روستاها) و پیچیده (شهرها)، در قالب “موقعیت های اضطراری” مورد بحث و تحقیق قرار گرفته است و حاصل این بررسی های مقایسه ای نشان دهنده این واقعیت است که با افزایش جمعیت و پیچیده تر شدن روابط اجتماعی، علقه های انسانی، تمایل به کمک به دیگران، و اهمیت دادن به گرفتاری های دیگران، سیر نزولی پیدا می کند و مردم شهرهای بزرگ، بیشتر به فکر خودشان هستند تا به فکر دیگران. نمونه کلاسیک و مشهور موقعیت اضطراری و تماشاچیان بی تفاوت، در شهر نیویورک، در سال ۱۹۶۴و در مورد دختری به نام “کیتی جنوویس” روی داد. وی، هنگام بازگشت از محل کار خود به خانه، مورد حمله و تعرض فردی قرار گرفت و با وی گلاویز شد و بیش از نیم ساعت با فریادهای خود در طلب کمک، اهالی محل را از خواب بیدار کرد.طبق گزارش، حداقل ۳۸ نفر از پنجره آپارتمان های خود ناظر کشمکش آن ها بودند، در حالی که نه تنها هیچ کدام به یاری کیتی نرفتند، بلکه حتی یک نفر هم به پلیس تلفن نکرد تا آن ها در این ماجرا وارد شوند؛ و سرانجام، کیتی در مقابل چشم تماشاچیان بی تفاوت به قتل رسید.

البته غفلت جمعی، پخش مسئولیت، وضعیت فرد ناظر و درک او از موقعیت اضطراری، و وضعیت فرد نیازمند به کمک نیز در موارد موقعیت های اضطراری از اهمیت برخوردارند… اما توجیهی که در رابطه با افزایش جمعیت صورت گرفته، از جانب عده ای از صاحب نظران روانشناسی مانند میلگرام، “اضافه بار” نامیده شده است. به این معنی که هر زمان مقدار زیادی اطلاعات ورودی در فاصله کمی به شخص عرضه شود، سیستم ادراکی او قادر به پردازش آن ها نخواهد بود و درنیجه به حالت اضافه بار دچار می شود.این مفهوم، در زندگی شهری و به ویژه در شهرهای بزرگ به خوبی قابل درک است. زندگی شهر، با سه ویژگی جمعیت زیاد، تراکم و فشردگی، و ناهمگونی ساکنان خود، باعث می شود که همه با نوعی اضافه بار مواجه باشند. به نظر محققان، سستی علقه های انسانی، سطحی شدن روابط، و بی توجهی نسبت به مسایل دیگران، واکنش های طبیعی شهرنشینان و جوامع پیچیده است که در برابر اضافه بار نشان می دهند.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه