نگاهی به پایان نامه خانم مهدی زاده

شهید صدر مسئله اجتماعی را امری فرازمانی و فرامکانی می داند/ کار جامعه شناس و عالم دین کاملا متباین است

منبع: علوم اجتماعی اسلامی ایرانی

زمان انتشار: ۰۷:۳۴ ۱۳۹۲/۱۱/۲۷

از آنجا که امروزه در سیاست گذاری های اجرایی، بحث اولویت بندی مسائل اجتماعی مطرح است، می بایست تشخیص داده شود که کدام مسائل ضروری تر و حیاتی تر بوده و باید در اولویت برنامه و اجرا قرار بگیرند. حال این سوالات مطرح می شود که چه مرجعی صلاحیت تعریف و تشخیص مسائل اجتماعی را دارد؟ چه مرجعی و بر اساس چه معیاری مسائل اجتماعی را اولویت بندی می کند؟ اینها سوالات اساسی است که تقریبا تمامی جوامع با آنها دست و پنجه نرم می کنند.

لطفا خودتان را به طور مختصر معرفی کنید و بفرمایید عنوان دقیق پایان نامه شما چیست

منصوره مهدیزاده هستم، دوره کارشناسی را در رشته پژوهش علوم اجتماعی در دانشگاه تهران به پایان رساندم و کارشناسی ارشد هم در همان رشته بود که پایان نامه خود را با موضوع «بررسی مسئله اجتماعی از منظر شهید محمدباقر صدر» به انجام رساندم.

چه شد که به سراغ این موضوع رفته اید؟

بیشتر به دلیل علاقه به زمینه جامعه شناسی اسلامی و بومی سازی علوم اجتماعی و نیز به دلیل علاقه به شخصیت و آثار شهید صدر. چون به نظر من اولین گام در انجام هر تحقیقی تعریف مفاهیم است. این کار بیشتر به لحاظ نظری با تعریف جدیدی بر پایه مبانی دینی از مسئله اجتماعی می تواند راهگشای تحقیقاتی در راستای علوم اجتماعی بومی و اسلامی باشد. همچنین به لحاظ عملی نیز وقتی تعریف مسئله اجتماعی عوض شود، مصادیق آن نیز در جامعه تغییر کرده و برنامه ریزی و بسیج امکانات در راستای حل مسائل اجتماعی با تعریف جدید تغییر خواهند کرد.

به واقع در هر جامعه با توجه به تعریفی که از مسئله اجتماعی میشود، مصادیق آن مسئله و راه حل هایش مشخص می گردند. از آنجا که امروزه در سیاست گذاری های اجرایی، بحث اولویت بندی مسائل اجتماعی مطرح است، می بایست تشخیص داده شود که کدام مسائل ضروری تر و حیاتی تر بوده و باید در اولویت برنامه و اجرا قرار بگیرند. حال این سوالات مطرح می شود که چه مرجعی صلاحیت تعریف و تشخیص مسائل اجتماعی را دارد؟ چه مرجعی و بر اساس چه معیاری مسائل اجتماعی را اولویت بندی می کند؟ اینها سوالات اساسی است که تقریبا تمامی جوامع با آنها دست و پنجه نرم می کنند.

تعریف مسئله اجتماعی شهید صدر چه تفاوتی با سایر متفکران جامعه شناسی دارد؟

به طور کلی تعریف مسئله اجتماعی از منظر شهید صدر با تعاریف موجود جامعه شناسی بسیار متفاوت است؛ شهید صدر مسئله اجتماعی را یافتن نظام اصلح دانسته و آن را یک مسئله فرامکانی و فرازمانی می داند که نوع بشر مبتلا به آن هستند در حالی که جامعه شناسان متناسب با نوع مکتب و رویکردهای جامعه شناختی شان، تعاریف متعددی از مسئله اجتماعی ارائه می دهند که همه آنها برخلاف نظر شهید صدر، مسئله اجتماعی را امری نسبی می دانند. از نظر شهید محمدباقر صدر، ریشه مسئله اجتماعی در گسترش بینش مادی به جهان در عالم است و تنها راه حل آن را دین معرفی می کند؛ اما جامعه شناسان ریشه های متعدد و متناسب با آن راه حل های متفاوت و متکثری برای مسئله اجتماعی ارائه می دهند.

در رویکرد کارکردگرایانه تاکید اصلی بر این است که مردم و ارزش های آنها مبدا و مبنای شناخت و تحلیل مسائل اجتماعی قرار می گیرند. همچنین گفته می شود ارزش ها را میتوان به دو دسته تقسیم کرد: ارزش های مطلق و ارزشهای نسبی. ارزش های مطلق که عمدتا گذشت زمان و پهنه مکان در آنها راه ندارد و معمولا متعلق به دین هستند و ارزش های نسبی یا اجتماعی که تابع شرایط زمانی و مکانی هستند. حال این سوال پیش میاید که کدام دسته از ارزش ها می بایست مبنای تصمیم گیری در تشخیص مسائل اجتماعی قرار بگیرند؟

ارزش‌هایی که مبدأ مسئله شناسی جامعه‌شناس و تحلیل او از بحران اجتماعی است، ارزش‌های دسته دوم، یعنی نسبی یا اجتماعی است. درحالی‌که ارزش‌هایی که مبدأ مسئله شناسی یک عالم دینی و تحلیل او از محیط اجتماعی اطراف اوست، ارزش‌های دسته اول یعنی ارزش‌های مطلق دینی است.

این تعریف چه تاثیری بر مسئله شناسی در ایران دارد.

به نظر می رسد کار جامعه شناس و عالم دین یا ایدئولوژیست در شناخت و تحلیل مسائل و معضلات اجتماعی در دو سر طیف و متباین باشد. همان طور که در پژوهش حاضر مشاهده شد، مسئله اجتماعی شهید صدر بر اساس ارزش های مطلق و مسئله اجتماعی جامعه شناسان بر اساس ارزش های نسبی جامعه تعریف شده بود. بنابراین آنچه می تواند این دو را بهم نزدیک سازد و وجوه اشتراک میان آنها باشد، وجود یک جامعه دینی است؛ در جامعه ای که که بخش مهمی از ارزش‌های آن سر در ارزش‌های دینی داشته باشد و دین از جایگاه و اهمیت خاصی برخوردار و در همه حال به ویژه تحولات اجتماعی نقش اساسی داشته باشد. به نظر می‌رسد جامعه ایران بیشتر از سایر جوامع دارای این ویژگی باشد. دین از گذشته‌ای دور سهم اساسی در جامعه ایران داشته است. در همین دوره معاصر نیز مهم‌ترین تحولات اجتماعی از جمله انقلاب اسلامی ملهم و متأثر از دین و ارزش‌های متعالی آن بوده است. با این وصف به نظر می‌رسد زمینه‌ای مشترک وجود دارد که مسئله شناسی اجتماعی را به مسئله شناسی دینی نزدیک می‌کند و در شناخت و تحلیل مسایل اجتماعی بایستی به برخی از ارزش‌های دینی نیز نظر افکند و از این منظر نیز به عنوان یک جامعه‌شناس بومی، واقعیت‌های اجتماعی را ارزیابی کرد. البته این به آن معنی نیست که در این جامعه حد فاصلی بین مسئله شناسی جامعه‌شناختی و مسئله شناسی دینی وجود ندارد. بلکه ارتباط این دو عموم و خصوص من وجه است و آن بخش مشترک همان واقعیت دینی جامعه است.

برای مثال جامعه شناس آن چیزی را که ارزش های مردم به آن حساسیت دارد به عنوان مسئله اجتماعی تعریف می کند. بدیهی است در این صورت ممکن است مردم به دلایل مختلف به فحشاء و یا اموری نادرست عادت کرده باشند و نسبت به آنها عکس العمل نشان ندهند. با این وصف از نظر جامعه شناسی ما نسبت به این امور با مسئله اجتماعی روبرو نیستیم؛ بنابراین مسئله شناسی جامعه شناس همواره با این نقص مواجه است و نمی تواند کامل و معتبر باشد؛ اما بدیهی است یک عالم دینی با رویکرد به ارزش های الهی که مبتنی بر فطرت نوع انسان نیز هست، آن امور مغفول در ذهنیت جامعه را نیز مسئله و بحران آن جامعه بداند.

در مراجعه به متون دینی اسلام، ما توجه به هر دو دسته ارزش ها را در مسئله شناسی دینی می بینیم. از یک سو اسلام به خاطر اینکه یک دین فطری است و کل بشریت را در همه اعصار و زمان ها مورد خطاب قرار می دهد، مانند سایر ادیان الهی تاکید بر ارزش های مطلق دارد؛ اما از آنجا که اسلام دینی است که با تشکیل یک جامعه مدنی در بدو رسالت پیامبر آغاز شده است، بنابراین چه در قرآن و چه در احادیث در مواجهه با جامعه و اجتماعات انسانی، به ارزش های اجتماعی نیز توجه کرده و در سنجش نگرش ها، رفتارها و اعمال افراد، آنها را نیز در نظر گرفته است. به هر حال به نظر می رسد دین اسلام به ارزش های اجتماعی به عنوان یک واقعیت نیز توجه داشته و بر اساس آن بسیار از احکام الهی تنظیم شده است. اساسا پذیرش اصل اجتهاد در دین با توجه به شرایط زمانی و مکانی گواهی بر این مدعاست. در نتیجه جامعه ایران که یک جامعه اسلامی و با ارزش های دینی است، اگر که به فطرت نوعی خود و یا ارزش های باثبات الهی و انسانی نزدیک باشد و حساسیت خود را در ارتباط با این دسته از ارزش ها از دست نداده باشد و اکثریت افرادش نسبت به انحراف از این ارزشها واکنش نشان دهند، مسئله شناسی جامعه شناختی به مسئله شناسی دینی نزدیک شده و می تواند زیر مجموعه آن قرار بگیرد به گونه ای که در نهایت در یک جامعه اسلامی با ارزش های دینی، مسئله شناسی دینی بر اساس ارزش های مطلق جایگزین مسئله شناسی جامعه شناختی گردد.

بنابراین در جامعه اسلامی ایران که ارزش های دینی مسلط هستند، می بایست مسئله شناسی بر مبنای ارزش های مطلق دینی صورت پذیرد و نوعی مسئله شناسی دینی با استعانت از آرای اندیشمندان مسلمان داشته باشیم وگرنه مجبور به پیروی از مسئله شناسی جامعه شناختی بر مبنای ارزش های نسبی شده و از مسائل اساسی جامعه دینی دور می مانیم. در این راستا تحقیق حاضر سعی نموده است با ارائه الگویی از مسئله شناسی دینی بر مبنای آراء شهید محمد باقر صدر گام موثری بردارد.

 استاد راهنما و مشاور چه کمکی به شما کردند؟

استاد راهنمای بنده دکتر عبدالحسین کلانتری و استاد مشاور دوم اینجانب جناب اقای منظرالحکیم مؤلف کتاب مجتمعنا با توجه به اینکه شاگرد شهید صدر بودند و با افکار وی آشنایی داشتند، بنده را بسیار از راهنمایی هایشان مستفیض فرمودند.

جلسه دفاع چطور بود؟ به اصطلاح خودمانی چه گیرهایی به کار شما دادند؟

به دلیل جدید بودن موضوع جلسه خوب بود و نسبتاً شلوغ. استاد منظرالحکیم نتوانستند حضور پیدا کنند و بنده به تنهایی در برابر انتقادات داور جلسه دلایل خود را ارائه نمودم. ایراد اصلی به فصل بندی کار بود. البته انتقادات بیشتر حالت پیشنهاد داشت و کار بدون اصلاحات تایید شد.

اگر بخواهید یک آسیب‌شناسی از دانشکده ای که درس‌خوانده اید و آموزش عالی ایران به طور کلی ارائه کنید بر چه نقاطی انگشت می گذارید؟

این موضوع بویژه قسمت دوم جای بحث بیشتر دارد. در هرحال از نظر بنده روحیه انتقادی در دانشجویان دانشکده باید بیشتر تقویت شده و کلاسها از حالت مونولوگ درآمده و دانشجویان تحصیلات تکمیلی بیشتر سراغ موضوعات ناب و انتقادی بروند. همچنین باید روحیه خودباوری در دانشجویان علوم انسانی تقویت شده و زمینه مساعد برای رشد نظریات بومی فراهم گردد.

اگر بخواهد کسی کار شما را ادامه بدهد یا از زاویه ای دیگر به این مسئله بپردازد چه موضوعاتی را پیشنهاد می‌کنید؟

به طور کلی بررسی مفاهیم اساسی علوم اجتماعی از دیدگاه متفکران مسلمان. خصوصا کارهای تطبیقی و مقایسه ای  با نظریات جدید اجتماعی.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه