فردایی در آزادی، فردایی در پارسـایی/ تهرانیزاسیونیسم در آینده ی ایرانی

زمان انتشار: ۰۸:۰۱ ۱۳۹۱/۰۴/۳

آینده چیست؟ در کجاست؟ و در کجا نیست؟ آینده چه اهمیتی برای ما دارد؟ اگر دارد آیا ما به آینده ی خود فکر می کنیم؟ تفکر درباره ی آینده در چه شرایطی موجه و پرثمر خواهد بود؟ با غفلت از آینده نگری به تدریج اکل میت، مباح شد و بحث از جامعه ی موعود انقلاب اسلامی به وقت دیگری موکول شد تا ما از منازعات سیاسی فارغ شویم و وضع موجود را آرام کنیم و نان شب را تأمین؛ غافل از اینکه مناسبات مدرنیته، فرصت فراغت و تأمل ما را گرفته است. آن گاه بود که اقتباس از غرب ارزش شد و «دم زدن از فردایی دیگر» کالای قاچاق.

 

 آینده چیست؟ در کجاست؟ و در کجا نیست؟ آینده چه اهمیتی برای
ما دارد؟ اگر دارد آیا ما به آینده ی خود فکر می کنیم؟ تفکر درباره ی آینده در چه شرایطی
موجه و پرثمر خواهد بود؟ آیا ما به آینده دسترسی داریم؟ چگونه؟

بعضی می گویند آینده در تحصیل است؛ بعضی می گویند در بازار است؛
بعضی دیگر آینده را در سیاست می بینند و بعضی هشدار می دهند که آینده اصلا در این ها
نیست و این ها مخرب آینده هستند .

اما، ما خودخوانده، خود و دیگران را به تحصیل و بازار و سیاست
دعوت می کنیم؛ درحالی که این ها ادعایی از آینده ندارند. این ها هیچ کدام ما را به
آینده نمی خوانند. پس شاید آینده نزد بانک ها، شرکت های سرمایه گذاری و بیمه ها است؛
چون آن ها یکسره متذکر آینده ی ما هستند و از طریق تبلیغاتشان می گویند که اگر نگران
آینده ی خود هستیم به سوی آن ها برویم. و پُر بی راه هم نیست که امروز هر جنبنده و
غیر جنبنده ای رو به سوی بیمه و بانک دارد!

بی تردید آینده پراهمیت ترین مسئله ی زندگی ماست و در عین حال
کم اهمیت ترین. ما به آسانی از آینده حرف می زنیم و به ظاهر در تمام امورات زندگی مان
معطوف به آینده تصمیم می گیریم و عمل می کنیم و تمام حرکات و سکناتمان رو به آینده
دارد؛ اما نگاهی به وضع جامعه مان نشان از چیز دیگری دارد به گونه ای که انگار آینده ای
در کار نیست؛

خودروساز به دنبال افزایش تولید خودرو است. تولید بیش از حد
خودرو موجب افزایش ترافیک، افزایش آلودگی هوا و تاسیس کارخانه ها و جذب نیروی کار بیشتر
می شود. آنگاه شهرداری به دنبال پاکی هوا و ساخت بزرگراه ها می رود و پلیس به دنبال
مدیریت ترافیک. ساخت بزرگراه ها، اتومبیل بیشتری را می طلبد و تولید بیشتر خودرو همان
و آلودگی بیشتر و افزایش تصادفات و جذب بیشتر جمعیت و از دست رفتن محلات، اصالت ها
و افزایش جرایم و فساد، همان. آنگاه پلیس به دنبال کاهش تصادفات و ارشادِ بدحجاب ها
و جمع کردن اراذل و اوباش می رود. وزارت فرهنگ و صدا و سیما برای پرکردن اوقات فراغت
و ارتقاء فرهنگ عمومی یکی به دنبال حمایت از سینمای ملی است درحالی که سینمای ملی ما
مروج فرهنگ غربی است و دیگری بچه های ما را می رقصاند، در سریال ها تبلیغ اشرافی گری
می کند، تبلیغ فوتبال می کند، تبلیغ مصرف گرایی می کند و تبلیغ بانک. سازمان تربیت
بدنی هم برای سرگرمی جوانان به دنبال توسعه ی ورزش می رود و ورزش حرفه ای از طریق الگوسازی،
توسعه دهنده ی مصرف گرایی، رفاه زدگی، اشرافی گری و بی اخلاقی است. در این میان سیاست مدار
به دنبال پیروزی در انتخابات، اخلاق را زیر پا می گذارد و نسبی انگاری اخلاقی را ترویج
می کند. تاجر نیز برای افزایش سود خود هر کالایی را وارد می کند و اگر به فرهنگ، کشاورزی
یا صنعت آسیب رساند اهمیتی ندارد. صنعت برای شهرداری کار می تراشد، شهرداری برای وزارت
فرهنگ و وزارت فرهنگ برای پلیس و این چرخه ی سازمان ها به دنبال سازمان ها، همچنان
ادامه دارد. اکنون این مدل عملیاتی و زودبازده! در حال شیوع در شهرستان ها است؛ چراکه
در چنین وضعیتی، همه رشد می کنند و به لحاظ آینده ی اقتصادی، وضع بهتری دارند؛ هرچند
ناراضی از زندگی در آن باشند!

با چنین وضعی چه آینده ای خواهیم داشت؟ حاصل نگاه ظاهربین اظهار
یأس است و این ساده ترین سطح طرح مسئله و پاسخ است؛ نه اینکه پاسخ، اظهار امید باشد؛
بلکه به این سادگی نیست.

ما همواره در اندیشه ی آینده ایم ولی درباره ی آن تفکر نمی کنیم
و این از آن روست که در انحصار خود، به آینده فکر می کنیم و دیگری اهمیتی ندارد. حرص
به آینده ای خودخواهانه ما را از توجه به امکان و اقتضائات تأمین آن غافل می کند؛ و
این به این دلیل است که به آینده فکر کردن، کار آسانی نیست! نگاهی به وضع موجودمان
که حاصل خودبینی و خودخواهی است مؤید این قضیه است؛ صنعت به فرهنگ نمی اندیشد، فرهنگ
به اقتصاد، امنیت به هر دو و سیاست به هیچ کدام.

با گسترش عقلانیت، علم و تکنولوژی و توسعه ی دانشگاه ها و افزایش
تحصیل کرده ها و …  به نظر می رسید بیش از پیش
به آینده توجه داریم و فکر می کنیم، به آن اهتمام می ورزیم و در فراچنگ ماست؛ اما آیا
واقعا چنین است؟ علم و تکنولوژی چه نسبتی با آینده ی ما دارند؟

 آیا مدیریت استراتژیک و آینده پژوهی،
آینده ی ما را نجات خواهند داد؟

جسارت علم تا بدان جا کشیده شده است که مطالعه ی آینده رشته ای
مخصوص به خود دارد و اگر بخواهی درباره ی آینده، معتبر، تفکر کنی و سخن بگویی، باید
در حصار این رشته ها قرار بگیری. علمای اهل مدیریت استراتژیک و آینده پژوهی روی آینده
متمرکز شده اند تا آینده ی بهتری برای ما بسازند. ساز و دهل تأسیس این رشته ها نیز
از دور، نوید خوشِ کنترل بهتر و بیشتر حوادث آینده و سیطره ی انسان بر تاریخ را برای
ما به ارمغان می آورند. از این پس بیشتر در خواب و خیال دنیای بهتر و هر آن چه می خواهیم
و دوست داریم داشته باشیم فرو خواهیم رفت و به علم و تکنولوژی به عنوان قدرت عالیه ی
بشر، در به زانو درآوردن هر چه هست، تفاخر خواهیم کرد و ایمانمان به آن ها بیشتر خواهد
شد و در اعماق وجودمان آن را و خودمان را -که خالق آنانیم- سجده خواهیم کرد. احساس
می کنیم به مقام خدایی داریم نزدیک می شویم! و منتظر آینده های خوش تاریخ علم و تکنیک
می مانیم!

اما اگر چنین است چرا تاریخ غرب نه تنها به آمال خود نرسید بلکه
به بحران هایی در کار علم و فلسفه و ایدئولوژی و اخلاق و توسعه دچار شد و بسط امکان ها
و تحقق قدرت بشری، او را به رؤیاهایش نرسانده است و اکنون نیز فردایی تیره و تار دارد.
حال اگر قرار است در راه غرب قدم برداریم پس، فردای ما امروز غرب است و پس فردای ما
فردای مبهم و تار غرب و مگر نه این است که آینده ی غرب برای اهالی تفکر آن تیره و تار
است. امروز، غرب از راه طی شده با ما سخن می گوید؛ مگر اینکه خود نخواهیم به او گوش
بسپاریم. می گویند مورچه که می خواهد بمیرد بال درمی آورد و پرواز می کند؛ غرب نیز
که آینده ای ندارد، آینده پژوهی تأسیس می کند. و اگر چنین است راه دیگر و آینده ا ی
دیگر و فردایی دیگر کدام است؟!

موافقین و مخالفین همه معترف اند که وقوع انقلاب اسلامی در کنار
تمام تمایزات و امتیازهایش، این افق را در وجود و اذهان و زبان ما گشود که انقلاب اسلامی
آغازی بر فردایی دیگر است.

 سیاست مدار و تاجر و هنرمند و فوتبالیست
و دانشگاهی و روشنفکر، تارکننده ی آینده ی ما با انقلاب اسلامی همه ی ما چشم به راه
روزگاری نو هستیم. و می دانستیم و می دانیم، این جز به سعی و همت ما نیست. اما بار
سنگین اداره، ما را از طرح و تذکر آینده و جامعه ی مطلوب خود غافل کرد و اضطرار اداره،
اکل میت غرب را جایز شمرد. اکل میت، قبح آن را شکست و عدم تذکر، ایمان ما را کاست.
به تدریج اکل میت، مباح شد و بحث از جامعه ی موعود انقلاب اسلامی به وقت دیگری موکول
شد تا ما از منازعات سیاسی فارغ شویم و وضع موجود را آرام کنیم و نان شب را تأمین؛
غافل از اینکه مناسبات مدرنیته، فرصت فراغت و تأمل ما را گرفته است. آن گاه بود که
اقتباس از غرب ارزش شد و «دم زدن از فردایی دیگر» کالای قاچاق. هر کس به سهم خود در
این فراموشی عهد ما شریک شد؛ ولی بعضی سهم بیشتری داشتند: سیاست مدار و تاجر و هنرمند
و فوتبالیست و دانشگاهی و روشنفکر.

بدین سان بیش از آنکه همانند اوایل انقلاب ایران، درگیری و تعلق
وجودی با آینده ی خود داشته باشیم و جامعه ی مطلوب، دغدغه ی شب و روز و غایت همه ی
حرکات و سکنات و موضوع اهتمام روزمره ی ما باشد، به درگیری معرفتی ما تبدیل و از آن
پس با حجاب شعار پوشیده شد. آینده از ساحت وجودی به ساحت معرفتی تنزل یافت و موضوع
تحقیق و پژوهش ما شد تا موضوع مبارزه از دوش مجریان برداشته شد و بر دوش اهالی علم
و تحقیق نهاده.

ما که بعد از جنگ و انقلاب آمدیم، تجدید عهد کردیم و در پیِ
انقلاب می خواستیم راه دیگری در آینده و زندگی خود اختیار کنیم، هنوز انقلاب را در
آغاز راه می دیدیم و آینده برای ما روشن بود. تصورمان این بود که روزی خواهد رسید که
همگان به زمان آگاهی خواهند رسید و شهر را خراب می کنیم و از نو می سازیم. همه ی قوانین
موجود ملغی خواهند شد و به آیین دیگری درمی آییم. نظم زندگی ما، پوشش ما، ازدواج ما،
تغذیه ی ما، تفریح ما، بهداشت ما، معیشت ما، حمل و نقل ما و روابط اجتماعی ما، سیاست
ما، فرهنگ ما و اقتصاد ما متحول خواهد شد. در این فکر و ذکر بودیم که ناگاه متوجه شدیم
که سیاست مدار ما و هنرمند ما و فوتبالیست ما و دانشگاهی ما و روشنفکر ما گویا چیز
دیگری را تمنا دارند و در کار تدارک آینده ای دیگر هستند. و از آن جا که آنان نیروی
به ظاهر مؤثر اجتماعی بودند، آینده ی تابناک ما را در پس حجاب غرب زدگی خود به محاق
بردند. از آن پس بود که در مواجهه با آن ها آینده ی خود را تیره و تار دیدیم و در تکاپوی
مضاعف و سخت تر از گذشته، در انتظار روزگاری نو.

برخی آینده را از خلال برنامه ریزی و الگو پی گیری می کنند؛
حال آنکه، آیا ما دل در گرو آینده ای متمایز با آن چه غرب برای مان به میراث سپرده
است داریم که برای آن برنامه ریزی می کنیم؟ اگر دل نسپرده ایم برنامه ریزی و مدیریت
کاری برای ما نمی کنند و آینده برای ما از برنامه ریزی و الگو حاصل نمی شود. این به
معنای نفی برنامه ریزی نیست. سخن در این است که آیا ما راه آینده ی خود را در توسعه ی
غربی و پذیرش مدرنیته می بینیم یا در جست وجوی راهی دیگر هستیم؟ اگر چنین است باید
در انقلابی دائمی باشیم و یکسره در تفصیل انقلاب ، حجاب مدرنیته را خرق کنیم و این
اهتمام ما در مواجهه با مدرنیته باشد. همان کاری که در انقلاب ایران رخ داد و اکنون
در منطقه جاری است. تلاش برای دست یابی به آینده ای دیگر از طریق خرق حجاب مدرنیته.
انقلاب هایی که از جنس انقلاب مدرن نیستند. به همین خاطر هم هست که اختصاص به مسلمانان
دارد و برای اروپاییان و دیگر مناطق دنیا رخ نمی دهد.

 چرا در کشورهای اروپایی انقلاب رخ
نمی دهد؟

مردم کشورهای اسلامی مانند اروپاییان، طعم ظلم و ستم زمانه ی
مدرن را چشیده اند و به بحران هایش، تا حدی که آن را پذیرفته اند، دچار شده اند؛ همانند
هر کس که در سیطره ی مدرنیته بوده است. اما در مواجهه با مدرنیته واکنش متمایزی نسبت
به دیگران داشته اند؛ آنان گاهی اهل طغیان بر مدرنیته اند. هرچند تاریخ آنان نیز به
تاریخ غرب ملحق شده است و راه آینده ی آنان در مراتبی متفاوت، از همان مسیر تاریخ غرب
می گذرد، اما به میزان حرکت در این تاریخ از آن سر باز می زنند؛ چراکه متوجه می شوند
این راه، رو به سوی جامعه ی آرمانی آن ها ندارد؛ به همان جامعه ی پارسایی و نه آزاد.
اما اروپاییان در فراز و فرود تاریخ خود چاره ای جز تسلیم ندارند و ناچارند به هر چه
هست رضایت دهند؛ آن ها انقلاب کنند تا چه چیزی را به دست آورند؟ چه آینده ای را محقق
کنند؟ چه راهی را برای برونرفت از این وضعیت بگشایند؟ این، نقطه ی تفاوت مسلمانان با
بقیه ی بشر است؛ امکان فردایی دیگر و قیام برای به دست آوردن آن. مسلمانان به واسطه ی
دین اسلام، تجربه ی متفاوت و تازه ای از آینده و امکان های پیش روی تاریخ بشر دارند
تا به واسطه ی آن تحمل مصائب مدرنیته را -که به دیکتاتوری شناخته می شود و عزت تاریخی
آنان را لگدمال کرده است- نداشته باشند. مسلمانان، چون آینده ی خود را در خطر می بینند
و چون به واسطه ی تجربه ی خود از اسلام، طعم شیرین دنیای موعود را مزه کرده اند، اهل
قیام اند و اتفاقا از همین روست که غرب زده شده اند؛ آن ها به اشتباه، آینده ی موعود
اسلام را در آرمان مدرنیته دریافته اند. و در تجربه ی تاریخی خود به سوی آن می روند
و برمی گردند؛ آن را به خیال شراب طهور سرمی کشند و به تدریج پس می زنند و بالا می آورند؛
زیرا با دستگاه هاضمه شان که در سایه ی فرهنگ دینی قوام یافته است، سازگاری ندارد.

آن ها که همت زمان آگاهی ندارند، باید تنبیه تاریخی شوند. در
این راستا، انقلاب های به روز منطقه، از سویی تجربه ی دیگری در راه بیدارسازی آنان
است تا «دیکتاتوری فردی» را کنار نهند و از دیگر سو، تنبیه تاریخی آنان است که دیکتاتوری
دموکراسی را تجربه کنند تا در آینده به سوی مردم سالاری دینی بازگردند و دریابند که
مصائب زمانه، نه از منشأ دیکتاتوری، بلکه از ناحیه ی توسعه و مدرنیته است که اگر این
(دیکتاتوری فردی) هم نباشد دیکتاتوری جمعی یا دموکراسی به سراغ آنان می آید. و آنان
را مفری از دیکتاتوری نیست، تا زمانی که در ذیل حکومت مدرنیته اند.

اما آیا ما به زمان آگاهی رسیده ایم؟ آیا ما مستحق تنبیه تاریخی
نیستیم؟ با وقوع انقلاب های منطقه، مسئله ی راهبری انقلاب اسلامی ایران طرح شد و مناقشه
صورت گرفت که آیا ایران رهبر این انقلاب هاست یا نه؟ بعد از مدتی که آن انتظار شایسته
که از ایران می رفت، محقق نشد، این مسئله مطرح گردید که چرا ایران جنبش های منطقه را
رهبری نمی کند؟ تا آن گاه که معلوم گشت که ایران رهبر این جنبش ها نیست و نمی تواند
باشد. ایران تنها الگوی آنان است و به حد رهبری نرسیده است. ما که در تاریخ خود تجربه ی
مشروطه را داشتیم، با نفوذ هر چه بیشتر مدرنیته، به خودآگاهی انقلاب اسلامی رسیدیم
و به ظاهر، در راه جامعه ی دینی از بقیه ی جوامع جلوتریم، ولی اگر این عبرت موجب درک
جایگاه و رسالت تاریخی ما نشود محکوم به تجربه و تنبیه تاریخی برای بیدارسازی خود در
سطحی بیشتر از دیگران هستیم؛ و آن چه در دوران سازندگی و اصلاحات رخ داد جز این نبود.
حال که این تجربیات را پشت سر نهاده ایم، برای مبتلا نشدن به غفلت و تنبیه تاریخی چه
باید بکنیم؟ ما چگونه ما بشویم؟

 ما چگونه ما بشویم؟!

آینده و جامعه ی آرمانی غرب توسط فلسفه و اندیشه ی سیاسی غرب
طراحی شده است و علمای علم و علوم اجتماعی در آن مسیر و نقشه، طی طریق کرده اند. علم،
معمار جامعه ی غرب بوده است و علوم اجتماعی طبیب آن. علم، ساختن جامعه را برعهده گرفته
است و علوم اجتماعی، درمان دردهای آن را. ولی ما برای تأمین آینده ی مطلوب خود چه چاره ای
اندیشیده ایم؟ آیا ما از این منظر به علوم  انسانی خود می نگریم؟ و تحول در آن را انتظار
داریم؟ آیا ما اصلا نیازی به علوم انسانی داریم؟

طراحان، معماران و طبیبان جامعه ی ما چه کسانی خواهند بود؟ در
گذشته ی ما چگونه بوده است؟ فلسفه، عرفان، فقه، دین و یا … ؛ هر چه باشد، مسلم، خرق
وضع موجود و گذار به وضع موعود، آن قدر صعب و سخت است که بدون توجه و خواست همگان امکان پذیر
نیست. هرچند قرار نیست تدبیر امروز ما، تقدیر آینده ی ما را نفی کند و تقدیر آینده ی
ما، تدبیر امروز ما را. ما، تنها، باید متوجه و متذکر اقتضائات پنداری و گفتاری و کرداری
امروزین خود در آینده باشیم؛ حال این چگونه ممکن است؟

۱ دیدگاه

    حسین :

    نویسنده این درد دل نامه کیست؟

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه