به مناسبت 18 تیر روز ادبیات کودک و نوجوان:

قصه های دیروز برای بچه های امروز

نویسنده:

پایگاه علوم اجتماعی اسلامی ایران

زمان انتشار: ۱۲:۰۶ ۱۳۹۴/۰۴/۱۸

چگونگی ارائه آثارکهن در ادبیات کودکان و نوجوانان سالهاست که مورد‌ توجه و بررسی و بحث صاحبنظران دنیا است. محققین و دست اندکاران جهانی ادبیات کودک و نوجوان، ارائه متون کهن و هم چنین شناساندن فرهنگ عامه به آنان را لازم و ضروری می ‌دانند و راه‌ های ارائه آن را مدام مورد بررسی قرار می‌ دهند و اهمیت آن را گوشزد می‌ کنند. زیرا بر این باور هستند که شناخت کودک از فرهنگ و آثار گذشته قوم خود، اولین قدم در راه شناخت خود است تا هویت شخصی قدرتمندی را باز یابد. همچنین اعتقاد دارند که کودک و نوجوان از این طریق به فرهنگ دیگر کشورها علاقمند می شود.

 پرواز به دنیای پر رمز و راز قصه ها و افسانه‌ها آرزویی است که از دیرباز در بن مایه های ذهن آدمی نهفته است. گشت و گذار در آسمان چنین جهانی خیال انگیز و بسیار قدرتمندانه جلوه می‌ کند. قصه های کهن به دلیل داشتن فضاهای خارق العاده و بیان اندیشه ها و آرزوهای آدمی در شکل خیال، از عملکرد جادویی ‌خاصی برخوردار هستند.

مهمترین و دشوارترین وظیفه ما در پرورش کودکان کمک به آنان است تا بتوانند معنایی برای زندگی بیابند. برای یافتن معنایی عمیقتر شخص باید بتواند از محدوده های تنگ یک هستی خود محور فراتر رود و باور کند که نه تنها در حال حاضر بلکه در آینده هم سهم با ارزشی به زندگی خواهد داد. اگر کودک به نحوی تربیت بیابد که معنایی برای زندگی خود پیدا کند، به کمک های ویژه‌ ای نیاز نخواهد داشت. در این امر تاثیر پدر و مادر از همه بیشتر‌است. پس از آن میراث فرهنگی باید به شیوه ای به کودک منتقل شود. در دوران کودکی، ادبیات بهترین رسانه این میراث فرهنگی است.1

به همین دلیل در سراسر”ادبیات کودکان” جز در مواردی نادر، هیچ ادبیاتی به اندازه قصه ‌های عامیانه و افسانه‌ های بازمانده از دوران های گذشته چه برای کودک و چه برای بزرگسال راضی کننده نیست. این قصه ها خیلی پیشتر از پدید آمدن جوامع کنونی شگل گرفته اند و این داستان‌ ها خیلی بیشتر از انواع دیگر داستان ‌ها در حوزه فهم کودک هستند. درباره مشکلات درونی آدمیان، در هر جامعه‌ ای که باشند، راه حل‌ هایی مناسبی برای  برون آمدن از موقعیت های دشوار را می‌ آموزند. در این نوع داستان‎ ها همه ‌موقعیت ‌ها ساده جلوه می‌ کند و چهره‌ ها در آن به روشنی تصویر شده‌ اند. جزئیات مگر آنکه خیلی مهم باشند حذف شده اند. رذیلت ها همچون فضیلت ها همه جا حضور دارند. همانگونه که نیکی و بدی در زندگی واقعی وجود دارد و هر انسانی کششی نسبت به هر دو موضوع در خود احساس می ‌کند.

از آغازگران بازنویسی متون کهن فارسی می‌ توان از مهدی آذریزدی یاد کرد. او توانست با انتخاب متون ادبی داستانی و باز نویسی ‌آن‌ ها در قالب مجموعه ای هشت جلدی”قصه‌ های خوب برای بچه‌ های خوب” و مجموعه ده جلدی “قصه‌ های تازه از کتابهای کهن” نظریات جدیدی بر بازنویسی این نوع آثار در حوزه کودک و نوجوان ارائه دهد. آذریزدی در کتاب خود با ابتکار بخشی را  به عنوان “چند کلمه با بچه‌ ها” و “چند کلمه با بزرگ‌ ها” اضافه کرد و بیشتر به معرفی منابع”متون اصلی” پرداخت و توضیحاتی در مورد قصه‌ ها در متن اصلی و تعداد قصه های منتخب داد. در واقع او با این روش منابع ادبی گذشتگان را به بچه ‌ها معرفی کرد و آنها را به مطالعه کتاب‌ های اصلی تشویق کرد. آذریزدی با انتخاب این روش منبعی بسیار ارزشمند از ادبیات کهن فارسی را معرفی می‌ کند و کودکان را به توجه به گنج ‌های فرهنگی و ارزشی که در آنها نهفته است تشویق می‌ کند. وی امانت داری در انتقال اندیشه ‌های گذشتگان در بازنویسی از آثار آنان را بسیار پر اهمیت می‌ دانست و با هشدار به خانواده ‌ها در زمینه انتخاب خواندنی ‌ها برای کودکان و توجه به امر انتخاب کتاب با مشارکت فرزندان و راهنمایی ‌آنان در مطالعه و جنبه‌ های تلخ و شیرین، خوشی و ناخوشی، موفقیت و شکست را به کودکان آموخت.2

چگونگی ارائه آثارکهن در ادبیات کودکان و نوجوانان سالهاست که مورد‌ توجه و بررسی و بحث صاحبنظران دنیا است. محققین و دست اندکاران جهانی ادبیات کودک و نوجوان، ارائه متون کهن و هم چنین شناساندن فرهنگ عامه به آنان را لازم و ضروری می ‌دانند و راه‌ های ارائه آن را مدام مورد بررسی قرار می‌ دهند و اهمیت آن را گوشزد می‌ کنند. زیرا بر این باور هستند که شناخت کودک از فرهنگ و آثار گذشته قوم خود، اولین قدم در راه شناخت خود است تا هویت شخصی قدرتمندی را باز یابد. همچنین اعتقاد دارند که کودک و نوجوان از این طریق به فرهنگ دیگر کشورها علاقمند می شود. برخی از نویسندگان ایرانی نیز با انتخاب فضاهایی چون خلاصه کردن و ساده کردن و گزیدن مطالب متعدد با هدف پربارکردن معلومات و آشنایی فرزندان این سرزمین با آثار ادبی کهن و سودمند دست به باز آفرینی آثار گذشتگان در قالب‌ هایی نو زده‌ اند.

 باز آفرینی از منظری بال گشودن در فضای نوشتن است. نوشتن با سه گانه‌ ای از واقعیت، فهم و خیال. هنرمندی که ذهن و دلی آرزومند دارد و سر به دنیایی فراتر از دنیای زمینی خود می ‌برد، این متن باید چنان قدرتی داشته باشد که نام خالق اثر را برکشد و نوشته را از آن او کند و خالق قبلی را در سایه قرار دهد. البته چنین اتفاقی کاستن از ارزش ها و قابلیت های متن قبلی و خالق آن نیست، بلکه بر کشیدن ادب معاصر و فزونی بخشیدن به کارکرد اندیشه و زبان است تا پیوسته رشد و تکامل اتفاق افتد. البته اگر جز این باشدآب در آبگیر راندن است.3

 بازنویسی نیز همان به زبان امروزی درآوردن متون کهن است. دراصل بازنویسی و بازآفرینی هر دو روشی‌ هنرمندانه برای خلق آثار توسط نویسنده هستند. البته نویسنده و هنرمند حق دارند که در بازنویسی دیدگاه ‌های خود را به عنوان درونمایه براثر جدید اعمال نمایند. مقوله بازنویسی و بازآفرینی برای کودکان و نوجوانان اسباب آشنایی با میراث و هویت ایرانی، اسلامی‌را فراهم می ‌کند و انگیزه ‌ای برای بهره ‌وری از آموزه ‌ها و ارزش‌ های‌آن ایجاد می ‌کند. بدین ترتیب می ‌توان منابعی برای تفکری خلاق و اندیشمندی را تامین کرد و فرهنگ ‌های ارتباطی و متفکرانه را در متون کهن به آنها انتقال داد. متون کهن ادب فارسی،گنجینه ‌ای است از فهم و اندیشه، فرهنگ و تاریخ اجتماعی، سبک و نشانه ‌های ادب شناسی است.

آذریزدی در مقدمه قصه‌ های مرزبان نامه چنین می گوید:  کتاب مرزبان نامه هم مانند کلیله و دمنه یکی از کتابهای بسیار مهم و معروف در ادبیات فارسی است. این کتاب از دو جهت حائز اهمیت است یکی به خاطر قصه ‌ها دوم به علت به کار بردن آثار استادانه ادبی است، اما دارای لغات مشکل عربی و شیوه عالی نویسندگی است. اصل مرزبان نامه را بچه ها پیش از تحصیل در دوره دوم دبیرستان نمی توانند بخوانند و خوب بفهمند. اصل کتاب به زبان طبری بوده و در قرن ششم به زبان فارسی ترجمه شده است. بنابراین کتابی که چندین بار چاپ شده و در کتابخانه ها هست یک اثر هشتصد(و پنجاه) ساله است که یعنی هشتصد (و پنجاه) سال این کتاب را بزرگ ها می‌خواندند و تا کنون هیچکس قصه هایش رابه زبان ساده تر برای بچه ها ننوشته بود. مرزبان نامه حدود 70 حکایت اصلی و فرعی دارد که بعضی از آنها از زبان حیوانات گفته شده و بعضی دیگر از افسانه ها و داستانهای تاریخی است اما تمام مطالب و حکایت های آن به کار امروز ما نمی خورد. قصه‌هایی که از میان آن برگزیده شده، قصه‌های خوب مرزبان نامه است. قصه‌ هایی که همه جا و همیشه می تواند مطلبی را به خواننده بیاموزد. کاری که من کرده ام این است که این قصه ‌ها را با زبان ساده تر نوشته ام تا دانش آموزان دبستان هم بتوانند بخوانند و همراه با تفریح و سرگرمی درس ‌های خوبی از آن بیاموزند.4

این پیر نیک اندیش ادبیات کودکان و نوجوان در آثاری که از متون ادبیات کهن به جای گذاشته است، با توجه به تجربه‌ ها و دانش‌ های زمان خودآن‌ ها را ساده، کم و زیاد، شاخ و برگ دار و در نهایت بازنویسی کرده است. او تمام تلاش خود را در این بازنویسی‌ ها انجام داده تا متن نوشتار به زبان گفتارمعاصر و قصه‌گویی نزدیک شود. قصه ‌هایی که او برگزیده ظرفیت‌ های روایتی و محتوایی‌ مناسبی‌ دارند و قصه ‌گویان می‌ توانند از این آثار قصه ‌هایی را انتخاب کرده و بر اساس توانمندی ‌های حرفه ‌ای خود به قصه ‌گویی بپردازند. باشد که یاد این مرد متواضع در یاد کودکان گرامی بماند و جهان قصه ها سرشار از یاد انسان‌ های نیک همه روزگاران باشد.

[1] – افسون افسانه ها،برنوبتلهایم،ترجمه اختر شریعت‌زاده،هرمس،1392،تهران،چ3،(ص2)

[1]آذریاد،اسدا… شکرانه،کانون پرورشی کودکان و نوجوانان،1392،تهران،(ص 11)

[1]درآمدی بر بازنویسی و بازآفرینی،اسدا.. شکرانه،کانون پرورشی کودکان و نوجوانان،1392،تهران،(ص 37)

[1] قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب،مهدی آذریزدی،جلد2،امیرکبیر،1390،چ38،(ص9)

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه