مطهری و نگرش فرامادی به سبک زندگی

نویسنده:

زمان انتشار: ۱۳:۲۱ ۱۳۹۲/۰۲/۱۱

ین در نگاه شهید مطهری همان سازننده و روشن کننده نیازهای اولی بشر است؛ عقل و تدبر وسایلی است که برای رسیدن به این نیازهای درجه اول انسان را در این جهان یاری می‌دهد. با شناخت درست و به دور از آفت دین می‌توان نیازهای اصلی بشر را تشخیص داد و سپس با ابزارهای مناسب هر دور و زمان به پاسخ این نیازهای حقیقی پرداخت.

سبک زندگی از مفاهیمی که از سال‌های دهه‌ی 30 قرن بیستم در غرب و به ویژه آمریکا مورد توجه قرار گرفت. نظریه پردازان آن دوران از پی این مفهوم برای رسیدن به یک فهم در زمینه طبقه اجتماعی سود می‌جستند. اما به شروع جنگ جهانی دوم این مفهوم از اذهان متفکران اجتماعی رخت بر بست. تا دهه‌های 70 و 80 میلادی که دوباره با شکل‌گیری تحقیقات در زمینه مطالعات فرهنگی بار دیگر این مفهوم مورد توجه قرار گرفت.

سبک زندگی در نگاه معاصر غرب تمرکزی است بر هویت گروهی یا فردی، چرا که فرد خودش را از راه گزینش معنادار برخی موارد یا الگوهای رفتاری، مانند رمزهای نمادین، از میان امکان‌های بی‌شمار ابراز می‌کند. گزینش سبک زندگی را می‌توان شکلی از ایستادگی در برابر نظم مسلط اجتماعی دانست (ادگار و سجویک، 1388، 308). و این بدان معنا است که مفهوم سبک زندگی به جای اذعان بر یک فردیت به سوی جمع‌گرایی حرکت کرده است و رفتارهای مشابه را در قالب یک مفهوم صورت‌بندی کرده است و به واسطه‌ی این نکته ما شاهد ایجاد رویکرد هویت جمعی در مقابل هویت فردی بوده‌ایم که این هر دو به واسطه‌ی سبک زندگی مورد تحلیل قرار می‌گیرند.

در حوزه سبک زندگی مؤلفه‌های مختلفی مورد توجه قرار گرفته است از مصرف تا اوقات فراغت و به نوعی تمامی رفتارهای انسان بر این مبنا که چه تفاوتی با دیگران دارد و یا چه تشابهی با چه گروهی دارد مورد توجه قرار گرفته است. در این میان اغلب نظریاتی که مورد طرح قرار می‌گیرد از حوزه فکر مغرب زمین است که چندان نظر و التفاتی به دیدگاه‌های متفکران اسلامی در این زمینه نهاده نمی‌شود. شاید یکی از دلایلی که در این زمینه موجود دارد این است که این مفاهیم نوعی مفاهیم جدید هستند و در دوران گذشته موجود نبوده‌اند که متفکران مسلمان به آن پرداخته باشند. اما می‌توان در پاسخ به این نظرگاه این نکته را تذکر داد که بیان هر چیز جدید نشان نبودن آن در قبل نیست؛ نیاز است که قدر با تدبر و تفکر و شناخت بهتر در آثار معاصرین و قدما در این مسائل نگریست. در این یاداشت سعی شده است که نشان داده شود چگونه از دل یک نظریه‌ی اسلامی و ایرانی می‌توان در مورد مسائلی علمی روز سخن به میان آورد.

شهید مطهری از جمله متفکران معاصر این سرزمین است که با توجه به نیازهای جامعه و تأمل در آن سعی کرده است تا نسبت به ارائه یک رویکرد اسلامی به مسائل اقدام نماید. یکی از بحث‌های مهم و کمتر پرداخته به آن، بحث «اسلام و نیازهای زمان» است. نگارنده سعی دارد در این مختصر، بحثی مجملی در زمینه چگونگی اشتراک بحث شهید مطهری در زمینه مقتضیات زمان با سبک زندگی نماید.

اساس بحث کتاب اسلام و نیاز‌های زمان بر توضیح و حل این مسئله که یک جامعه دینی با مشکلی برخوردار دارد که در یک طرف به عدم تحول در دین مربوط است و از سوی دیگر به جهان به شدت متغیر که انسان در آن زیست می‌کند. دین و مفاهیم دینی اموری هستند که تغییرپذیر نیستند اما انسان هر روز در حال تغییر دادن در نحوه‌ی زیست خود است. هر روز تکنولوژی صورت جدید و بدیعی برای حیات انسان می‌آفریند و در این میان اما دین هم چنان به همان صورت خود باقی است. شهید مطهری از این تناقض به ظاهر موجود به بحثی وارد می‌شود که از پس آن این نکته هویدا خواهد شد که عملاً میان جهان متغیر و امر ثابت دین نوعی همراهی و هماهنگی وجود دارد.

شهید مطهری مقتضیات زمان را احتياجات واقعی در طول زمان که تغيير می‏كند، تعریف می‌نماید و معتقد است که احتياجی كه بشر در هر زمان دارد يك نوع تقاضا خاص مربوط به همان زمان است. و در ادامه در توضیح این مطلب می‌گویند: می‏دانيد كه محور فعاليت بشر احتياج است. عملاً انسان اجبار دارد كه به‏ دنبال احتياجات برود، از احتياجات پيروی بكند، اگر نكند زمان حدش‏ می‏زند. با این تعریف مقتضیات زمان میان دو نوع امور تفکیک قائل می‌شود يك سلسله از احتياجات بشر است كه ثابت و لايتغير است. بشر بايد به روح خودش نظام بدهد، دستورالعمل اخلاقی بدهد و اين‌ها در همه‏ زمان‌ها يك جور است. بشر بايد به اجتماع خودش نظمی بدهد، آن نظام كلی‏ در تمام زمان‌ها يكی است. ولی انسان برای تأمين همين احتياجات، به يك سلسله ابزار و وسائل‏ نياز دارد. وسائل در هر عصر و زمانی فرق می‏كند چون وسائل در ابتكار خود بشر است.

بر اساس نظریه مقتضیات زمان دين، هدف را معين‏ می‏كند و راه رسيدن به هدف را، دين به وسيله (البته مشروع) كاری ندارد، و از همین رو تعيين وسيله تأمين احتياجات در قلمرو عقل است. عقل كار خودش را به تدريج تكميل می‏كند و هر روز وسيله‏ بهتری انتخاب می‏كند و بشر به حكم قانون اتم و اكمل (به قول علامه‏ طباطبائی) می‏خواهد از هر راه كه ساده‏تر و كم خرج‏تر باشد به هدف خودش برسد. اگر كسی در مورد وسائلی كه انسان را به هدف‌های صحيحش نزديك می‏كند بگويد نه، من نمی‏خواهم از اين وسائل استفاده كنم و آن وقت كسی كه دنبال‏ هدف‌های نامشروع می‏رود از همين وسائل استفاده كند، بر اساس نظرگاه تکامل انسانی در حیات معطوف به زندگی هدف‌دار، این هر دو محکم به شکست هستند.

شهید مطهری در ادامه نظریه مقتضیات زمان به واکاوی بیشتر انواع نیازهای بشر پرداخته است و در تکمیل مباحث قبل خود بیان می‌کند: انسان دارای دو نوع حاجت است؛ حاجت‌های اولی بشر که ثابت هستند، و حاجت‌های ثانوی‏ كه انسان را به حاجت‌های اولی می‏رساند، که البته متغير است. عدم توجه به تغییر نیازهای ثانویه موجب شکست است. این شکست از آن جا ناشی می‌شود که رسیدن به رشد و کمال انسانی با عدم توجه به تغییرات در نیازهای ثانویه به تاخیر خواهد افتاد و مشخص نیست که آیا فرد هیچ گاه می‌تواند به کمال واقعی خود برسد و یا نه.

شهید مطهری برای توضیح دوگانه امور ثابت و متغیر در حیات انسان به بحث قرآن و تفسیر اشاره کرده‌اند و بیان می‌دارند: در هر دوره‏ای مردم از قرآن‏ همان را می‏فهميدند كه تفسير می‏كردند. بعد دوره عوض شده، علوم و فهم‏ مردم تغيير كرده است، تفاسيری آمده تفاسير قبل را نسخ كرده است. مردم‏ می‏ديدند كه تفاسير قبل را نسخ كرده است. مردم می‏ديدند كه تفاسير قبل‏ قابل مطالعه كردن نيست ولی خود قرآن زنده است. می‏ديدند قرآن با آن چه كه امروز تفسير شده بهتر تطبيق می‏كند تا آن چه كه در گذشته تفسير كرده بودند.

تا این جا بحث شهید مطهری در نظریه مقتضیات زمان ثابت کرده‌اند که نیازهای بشر بر دو گونه است بعضی ثابت است و بعضی متغير. اما انسان‌ها در برخورد با این وضعیت دوگانه بر اساس نگاه شهید مطهری دو دسته هستند؛ يك دسته كسانی هستند كه به احتياجات‏ متغير اعتقاد ندارند و همه احتياجات بشر را در تمام زمان‌ها ثابت فرض می‏كنند كه ما نام آنان را جامدها می‌گذاريم. دسته ديگر افرادی هستند كه ما آنان را جاهل می‏گوییم. اين‌ها همه چيز را تغييرپذير می‏دانند. شهید مطهری معتقد است بخشی از کسانی که تمام امور را ثابت می‌دانند کسانی هستند که معتقدند دین به عنوان یک نظام فکری عالی تمام نیازهای انسان را در بر گرفته و به آن پاسخ داده است و نباید به نیازهای و احتیاجات ثانویه توجه کرد. شهید مطهری در تشریح این گروه می‌گویند: بعضي‌ها جمود به خرج می‏دهند خيال‏ می‏كنند كه چون دين اسلام دين جامعی است، پس بايد در جزئيات هم تكليف‏ معينی روشن كرده باشد. نه، اين طور نيست. يك حساب ديگری در اسلام‏ است. اتفاقاً جامعيت اسلام ايجاب می‏كند كه اساساً در بسياری از امور دستور نداشته باشد، نه اين كه هيچ دستور نداشته باشد بلكه دستورش اين‏ است كه مردم آزاد باشند و به اصطلاح تكليفی در آن امور نداشته باشند. از جمله حديثی است به اين مضمون: «ان الله يحب ان يؤخذ برخصه كما يحب‏ ان يؤخذ بعزائمه» خيلی مضمون عجيبی است! خدا دوست دارد در مسائلی كه‏ مردم را آزاد گذاشته است، مردم هم آزاد باشند. خدا درباره بعضی از مسائل سكوت كرده است، البته فراموش نكرده بلكه‏ خواسته است كه سكوت بكند و بندگانش در آن مسائل آزاد و مختار باشند. در آن چه كه خدا مردم را آزاد گذاشته است شما ديگر تكليف معين نكنيد.

شهید مطهری برای روشن‌تر کردن این بحث خود به بحث خاتمیت هم وارد می‌شود تا اساس استدلال خود را بهتر معرفی نماید. دوره خاتميت يعنی‏ دوره‏ای كه بشريت رسيده است به حدی كه اگر قانون را به او تلقين و تعليم‏ كنند، می‏تواند آن را ضبط كند و بعد با نيروی عقل خودش از همين قوانين‏ برای هميشه استفاده كند. پيغمبر كه نمی‏آيد تا جانشين فكر و عقل بشر باشد. پيغمبر نيامده است كه تمام قوای وجود بشر را معطل بكند بگويد شما فكر نكنيد، استدلال نكنيد، اجتهاد نكنيد، تمام كارها را ما به جای شما انجام می‏دهيم. اين، خلاف نظم عالم است. پيغمبران می‏گويند: ای بشر! هر چه از تو ساخته است خودت انجام بده ، كارهايی را كه در حدود فكر و عقل و استدلال است بايد خودت انجام بدهی، جایی كه از قوه تو خارج است‏، ما به وسیله وحی ترا دستگيری می‏كنيم.

با توجه به این نگاه شهید مطهری مشخص می‌شود که ایشان معتقد هستند نیازهای انسان برای حیات دو دسته است ثابت و متغیر این امور متغیر برای پاسخ به نیازهای ثابت هستند و بر اساس پیشرفت بشر تغییر خواهد کرد البته این تغییر و تحولات در نیازهای و احتیاجات ثانویه به یک صورت نیست بلکه ممكن است ناشی از يك ترقی و پيشرفت‏ باشد و ممكن است ناشی از يك انحراف باشد. و بر این اساس مشخص می‌شود که تمام تغییرات نیز در نظرگاه شهید مطهری مورد پذیرش نیست.

اگر بخواهیم به یک جمع‌بندی کلی در مورد نظریه‌ی مقتضیات زمان برسیم می‌توان چنین گفت که دین در نگاه شهید مطهری همان سازننده و روشن کننده نیازهای اولی بشر است؛ عقل و تدبر وسایلی است که برای رسیدن به این نیازهای درجه اول انسان را در این جهان یاری می‌دهد. با شناخت درست و به دور از آفت دین می‌توان نیازهای اصلی بشر را تشخیص داد و سپس با ابزارهای مناسب هر دور و زمان به پاسخ این نیازهای حقیقی پرداخت. با توجه به نظریه‌ی مقتضیات زمان چگونه می‌توان در مورد سبک زندگی اندیشید؟ در پاسخ می‌توان چنین بیان داشت که سبک زندگی روندی است که فرد با پاسخ دادن به نیازهای فردی و اجتماعی خود می‌خواهد به نوعی هویت فردی و اجتماعی برای خود خلق نماید. بر اساس نظرگاه شهید مطهری این نیازهای یا ثابت هستند و یا متغیر اگر انسان به دنبال نیازهای متغیر برود و معتقد باشد به غیر از این گونه نیاز دیگر نیاز وجود ندارد در این حالت مسائل و آسیب‌هایی که جامعه غربی در حال حاضر درگیر آن هستند متوجه او خواهد شد. وجود و رواج مصرف‌گرایی حداقل‌ترین صورت عینی استیلا این تفکر است. اما از سوی دیگر عدم توجه به تغییر در نیازهای ثانی انسان نیز خود آسیب است، چرا که نیاز است انسان، در هر دوره و عصر با توجه به داشته‌های خود که بر اساس عقل شکل گرفته است حرکت کند. رسیدن به نیازهای اولیه از راه نیازهای ثانویه است هر چقدر نیازهای ثانویه بهتر مورد رفع قرار گیرند انسان می‌تواند به نیازهای واقعی و اولی خود.

از این رو اگر بخواهیم بر اساس این نظرگاه مشخص بگوییم که سبک زندگی از دیدگاه شهید مطهری چیست؟ می‌توان گفت در نظرگاه شهید مطهری سبک زندگی فرایندی است که انسان با استفاده از ابزارهای نوین و قابل قبول سعی می‌کند که به نیازهای واقعی خود پاسخ دهد. در این جا پاسخ گویی به نیازهای اصلی مهم‌ترین مسئله است؛ هویت‌یابی بر اساس این درک از سبک زندگی به معنای تحقق و دستیابی انسان به نیازهای اولی و ثابت خود است. انسانی در جامعه تمایزتر از دیگران است که بهتر توانسته باشد به نیازهای واقعی خود دست یابد. و به واسطه‌ی این رویکرد نظری است که می‌توان فهمید چرا حضرت علی(ع) انسان کامل. امید است با شناخت داشته‌های فکر و علمی خود و فهم نظرگاه متفکران عالم سعی کنیم سبک زندگی معرفی کنیم که انسان بتواند بر اساس آن به کمال واقعی خود برسد.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه