معرفی کتاب «جامعه و تاریخ» اثر استاد شهید مرتضی مطهری

زمان انتشار: ۱۷:۳۷ ۱۳۹۱/۰۲/۱۵

عنوان: جامعه و تاریخ
نویسنده: مرتضی مطهری
نشر: انتشارات صدرا

«جامعه
و تاریخ» جلد پنجم کتاب شش جلدی «مقدمه­ ای بر جهان­بینی اسلامی» است. شهید مطهری
معتقد است نوع شناخت یک مکتب از جامعه و تاریخ و طرز برداشت آن از این دو، نقش
تعیین­کننده در ایدئولوژی آن مکتب دارد؛ از این رو ضرورت دارد در متن جهان­بینی
اسلامی طرز نگرش اسلام به جامعه و به تاریخ روشن گردد. این کتاب، همانند نامش از
دو بخش جامعه و تاریخ تشکیل شده است. نویسنده چند مسئله­ی مربوط به جامعه را طرح و
سعی می­کند با بررسی انواع دیدگاه­ها، دیدگاه اسلام را درباره­ی آن­ها روشن کند و
در این راستا از آیات و روایات نیز بهره می­برد.

ـ
جامعه چیست؟

ـ
آیا انسان بالطبع اجتماعی است؟ 


آیا جامعه وجود اصیل و عینی دارد؟


آیا جامعه دارای قوانین و سنت های خاص خود است؟


فرد چه نسبتی با جامعه دارد؟ مجبور است یا مختار؟


جامعه در تقسیمات اولیه­ی خود به چه نهاها و چه قطب­ها و چه گروه­هایی تقسیم می­شود؟


آیا همه جوامع دارای یک هویت و خواص ذاتی مشترک هستند یا هر جامعه ویژگی خاص خود
دارد؟(مسئله­ی تعمیم)


آینده فرهنگی جوامع چگونه است؟ یکسانی یا چندگونگی؟ چگونه باید باشد؟

     مطهری جامعه را ترکیبی از افراد می­داند و
از میان چهار نظریه­ای که در مورد اصالت فرد یا جامعه مطرح می­کند، با استناد به
آیات و روایات یکی از آن­ها را می­پذیرد و سایر مسائل مربوط به جامعه را ذیل این
نظریات مورد بحث قرار می­دهد. از نظر وی، امیل دورکیم اصالت را به جامعه می­دهد و
امور اجتماعی را محصول جامعه می­داند و نه محصول فکر و اراده­ی فرد. نویسنده در
مورد تقسیمات و قطب­بندی­های اجتماعی، دو نظریه­ی مبتنی بر مادیت تاریخی و تضاد
دیالکتیکی که تابع اصل مالکیت است و نظریه­ای که بر عوامل فرهنگی، اجتماعی، نژادی
و ایدئولوژیک تأکید می­کند را بررسی کرده و نظر قرآن را نیز بیان می­کند. ایشان در
مورد مسئله­ی یگانگی یا چندگانگی جامعه­ها از نظر ماهیت و آینده­ی آن­ها به این
مباحث می­پردازد که آیا جامعه­های انسانی دارای یک ماهیت و یک نوعیت­اند و
اختلافات آن­ها از قبیل اختلافات افرادِ یک نوع است، و یا برحسب اختلاف منطقه­ها و
شرایط زمانی و مکانی و درجه­ی فرهنگ­ها و تمدن­ها انواع متعدد و ماهیت­های مختلف
می­گردند و طبعا جامعه­شناسی­های متعدد می­یابند و هر نوع از یک ایدئولوژی خاص می­تواند
برخوردار باشد؟ و اگر فرض کنیم جامعه­های انسانی از ابتدای تاریخ تا عصر حاضر به
صورت پراکنده و مستقل از یکدیگر بوده و نوعی کثرت و اختلاف بر آن­ها حکم­فرما بوده
است( دست­کم اختلاف فردی نه نوعی)، به سوی وحدت و یگانگی سیر می­کنند و آینده­ی
بشریت، جامعه­ی یگانه و تمدن یگانه و فرهنگ یگانه و بالاخره یک شکل شدن بشریت است
و یا بشریت به ادامه­ی چند شکلی و چندگانگی از ناحیه­ی فرهنگ و ایدئولوژی و آن­چه
مقوم وجود اجتماعی اوست، محکوم می­باشد؟

مطهری
در بخش دوم کتاب به موضوع تاریخ می­پردازد و مسائل زیر را مورد بررسی قرار می­دهد.


علم تاریخ چه جایگاهی در جامعه شناسی دارد؟ آیا تاریخ نقلی معتبر است؟


آیا تاریخ دارای علیت و قانون است؟ (تاریخ علمی، فلسفه­ی تاریخ)


طبیعت و بنیاد جامعه نیروهای مادی است یا معنوی؟ آیا قوه پیش برنده تاریخ مادی
است؟


آیا «تغییرات اجتماعی» رخ داده در زندگی بشر در جهت پیشرفت و تکامل بوده است؟ عامل
اصلی تکامل و پیشرفت جوامع چیست؟

     ایشان تاریخ نقلی، تاریخ علمی و فلسفه­ ی
تاریخ را از هم متمایز می­کند و تاریخ علمی را بخشی از جامعه­شناسی و فلسفه­ی
تاریخ را علم تکامل جامعه­ها می­داند. همچنین به اعتبار و بی­اعتباری تاریخ نقلی،
علیت در تاریخ، طبیعت و ماهیت تاریخ، مبانی نظریه­ی مادیت تاریخ مورد بحث قرار می­دهد
و دیدگاه­های مطرح در این زمینه­ها، به ویژه دیدگاه مارکس و مارکسیسم را مورد
بررسی و نقد قرار می­دهد. در ادامه، بیان طرفداران نظریه­ی مادیت تاریخ از نظر
اسلام را طرح می­کند و بر اساس آیات قرآن کریم به نقد آن­ها می­پردازد. نویسنده
ضمن بیان این­که در قرآن به برخی اصول اشاره شده که صریحا الویت بنیاد معنوی جامعه
را نسبت به بنیادهای مادی می­رساند، معیارهایی مانند استراتژی دعوت و عنوان مکتب
را مطرح می­کند که می­توان در درک دیدگاه یک مکتب درباره­ی هویت تاریخ، جنبش­های
تاریخی و ماهیت رویدادهای تاریخی استفاده کرد. شهید مطهری در پایان به مسئله­ی
تحول و تطور تاریخ و برخی نظریاتی که در این موضوع مطرح شده­اند، می­پردازد. نکته­ای
که خیلی مهم است، این­که نویسنده، در چند جا اشاره­ای به نظریه­ی فطرت می­کند و
این گونه برداشت می­شود که از نظر ایشان بهترین نظریه برای مسائل مطرح­شده در این
کتاب است.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه