مهاجرت آشکار یا مهاجرت پنهان، مسأله این است!

زمان انتشار: ۱۶:۴۲ ۱۳۹۱/۰۳/۵

نه تنها ادامه تحصیلات تکمیلی در ایران به معنی در پیش گرفتن مسیر خدمت به این مرز و بوم نیست، بلکه مهاجرت نخبگان تنها یک مهاجرت فیزیکی است و مهاجرت حقیقی نخبگان ما از لحظه ورود به دانشگاه انجام می شود. مگر غیر از اینست که آنکه در ایران می ماند و دکترایش را در ایران می گیرد همان کار پژوهشی را انجام می دهد که جهت کلی علم نشان می دهد و جهت کلی علم را نیازها و سفارشات صنایع دولتی و خصوصی امریکایی و اروپایی تعیین می کند؟ مگر نه اینکه او هم استادی می شود که همین چرخه آموزش را تکرار و احتمالاً به روز خواهد کرد تا خللی در سیستم جهانی تأمین علم و نیروی انسانی کشورهای مدرن ایجاد نشود؟

پخش مستند میراث آلبرتا در دانشگاه شریف ، پدیده­ی
فرهنگی بی نظیری بود که شور بزرگی در جو آرام این روزها بوجود آورد، امّا
در میان ابعاد مختلف این ماجرا شاید بتوان مهم ترین نکته این گردهمایی بزرگ
را این دانست که برای اولین بار، توجه و مشارکت عقلانی جمعی را معطوف به
یکی از مسائل اساسی و بنیادی کل نظام دانشگاهی ما و بصورت ویژه دانشگاه
شریف نمود. در واقع هم «مشارکت خرد جمعی» در فضای دانشگاهی ما بی سابقه است
و هم «توجه یافتن به مسائل خود دانشگاه» که هردو در طول برنامه چندساعته
هفته گذشته محقق شد.

 

مهاجران آزادی خواه و ماندگان متعهد؟!

امّا«فرار مغزها» یا «مهاجرت نخبگان» که
دست مایه پرداخت مستندسازان هم دانشگاهیمان قرار گرفته بود، موضوعی جنجالی
است که همزمانطرفداران و مخالفانی رادیکال دارد. از یکسو کسانی مهاجرت
نخبگان را افتخار دانشگاه و معیاری برای اعتبار بین المللی دانشگاهی چون
شریف ارزیابی می کنند و از سوی دیگر عده ای آنرا هدررفت عظیم سرمایه های
ملی عنوان می کنند. در میانه این دو هم مباحثات بی شماری درباره آمار
مهاجرین، فراری بودن یا نبودن مهاجرین، میزان بازگشت مهاجرین و موارد
مشابهی در جریان است که تنها به آشفته تر شدن فضای بررسی این پدیده
می انجامد.

    در این میان میراث آلبرتا به توصیف دو
الگو از آنها که می روند و آنها که می مانند بسنده کرده بود: الگوی
آزادی خواهانی که می روند و الگوی متعهدانی که می مانند. نکته جالب توجه در
وصف این دوگانه این بود که قرائتی بسیار فردگرایانه، اباحه گرایانه و
آغشته به رفاه طلبی خودخواهانه ای از «آزادی خواهی» توسط نمایندگان این
الگو ارائه شده بود. کسانی که فوق العاده برای آسودگی و آسایش فردی خود
ارزش قائلند و ترجیح می دهند تا  هرروز با آدمهای نایسی که لبخند می زنند
مواجه شوند تا آدمهای اخمو و ناراحتی که بخواهند خدشه ای در نحوه ی آرایش
کردنشان بوجود آورند. کسانی که به دنبال آرمانشهر مرفه و آزادی می گردند تا
بتوانند به راحتی سه ماهه یک خودروی مدل بالا بخرند و آزادانه در خوابگاه
دانشگاه کلیپ سوسن خانوم بسازند.

    دقیق نمی دانم که در ارائه این تصویر
مبتذل از آزادیخواهی باید سازندگان فیلم را مقصر دانست یا اینکه واقعاً این
نگاه نماینده انگیزه و رویکرد تعداد خوبی از مهاجران است، امّا ناگفته
پیداست که میان این قرائت فردگرایانه، اباحه گرایانه و عافیت طلبانه از
آزادی خواهی و قرائت اصلاح طلبانه، اجتماعی و ایدئولوژیک  آزادی خواهی که
در دهه هفتاد توسط اصلاح طلبان و طرفداران دفتر تحکیم وحدت در دانشگاه عرضه
می شد، چه اختلاف فاحشی به چشم می خورد. در واقع چنین تصور می کنم که
اولاً آزادی خواهی ایدئولوژیک به یأس می انجامد اما نه لزوماً به ترک وطن و
ثانیاً اگر هم برود، رفتار او در خارج از کشور بسیار متفاوت از رفتار
بی خیال و لذت جویانه کسانی است که تنها رفاه و آزادی های خاصی را مد نظر
دارند.

     از سوی دیگر الگوی تعهّد تصویر شده در
فیلم که انگیزه نرفتن عدّه ای بود، ملغمه ی در هم ریخته ای بود از
انگیزه های ناسیونالیستی، توسعه طلبانه، شهادت طلبانه و انقلابی. هرچند
شاید به نظر برسد که درکنار هم گذاشتن این انواع انگیزه ها در ماندن به
نوعی نشان دادن منصفانه همه نظرات و طیفهاست و نقطه مثبت فیلم به شمار
می رود، اما همین نکته چهره ای ملی گرایانه و باز از فیلم ارائه می داد که
تنها «ماندن» را مرجّح بر «چگونه ماندن  و برای چه ماندن» قلمداد می نماید.

    با این همه، به نظر می رسد طرح دوگانه
آزادی-تعهد برای توصیف وضعیت دانشجویان مانده-رفته دوگانه ای نارساست. در
واقع در یک سطح تحلیل این سؤال مطرح است که تا چه حد می توان این دو را
انگیزه های غالب دانشجویان در انتخاب میان ماندن-رفتن دانست؟ در سطحی دیگر
این پرسش مطرح است که آیا تناسب میان «آزادی – تحصیل در خارج کشور» و
«تعهد-تحصیل در داخل کشور»، تناسب صحیحی است؟ یعنی آنگونه که فیلم نشان
می دهد تحصیل کنندگان در دانشگاه های غربی از آزادی و رفاه کامل برخوردارند
و آنان که در داخل مانده اند به ساختن تونل و سد و خدمت به مردمان سرزمین
پارس مشغولند؟

 مهاجرت، انتخابی شخصی یا جریانی طبیعی؟

 در پاسخ به سؤال اوّل که تا چه حد
انگیزه های آزادی طلبی و خدمت در تصمیم گیری میان ماندن-رفتن نقش دارند،
شاید درستتر باشد که بگوئیم پاسخ «هیچکدام» است! در واقع اینطور به نظر
می رسد که طرح این سؤال برآمده از نوعی نگاه جامعه زدایی شده است که افراد
را در تصمیم گیری، مختارِ محض تلقی می کند و تأثیر تمام نیروها و زمینه های
اجتماعی و فرهنگی که خودآگاه و ناخودآگاه بر فرد اثر می گذارند و
تصمیم گیری او را شکل می دهند نادیده می گیرد. در واقع به گمان من طرح این
پرسش که چرا می روید دقیقاً به همین اندازه بی معناست که از یک رتبه یک
رقمی یا دورقمی کنکور ریاضی بپرسیم چرا برق شریف را انتخاب کردی؟!

در واقع نگاهی جامعه شناختی به پدیده فرار
مغزها نشان می دهد که این پدیده نه حاصل تصمیم گیریهای شخصی و فردی افراد
که حاصل یک وضعیت خاص اجتماعی است که جریان اجتماعی مشخصی بوجود آورده که
افراد را خواسته و ناخواسته مستقل از باورها،گرایشات و انگیزه های فردی،
خاستگاه طبقاتی، اعتقادات مذهبی و سیاسی و عوامل دیگر به این تصمیم گیری
سوق می دهد. این شاید معنای همان مفهوم «مدگرایی» است که در فیلم توسط دکتر
نائبی مطرح شد و متأسفانه از سوی مخاطبین مد و فشن و آزادیِ پوشش فهمیده
شد.

مهاجرت فارغ التحصیلان شریفی به دانشگاه های
امریکایی جریانی طبیعی و برخاسته از ماهیت فعلی و جهتگیری موجود علم و
دانشگاه در ایران است.در واقع دانشگاه ایرانی، مؤسسه ای وارداتی است که نه
تنها در نسبت با جامعه ایرانی پدید نیامده و تعریف نشده است، بلکه پیوندی
ارگانیک با دانشگاه های مادر خویش در امریکا و اروپا دارد که حیات آنرا
معنا می بخشد. به عبارت دیگر دانشگاه ایرانی و در رأس آن دانشگاه های مطرحی
چون شریف بخشی از خاک جوامع اروپایی و امریکایی هستند که خواسته یا
ناخواسته محصولات خویش را اعم از «پژوهش علمی» و «نیروی انسانی» به مبدأ و
مرکز خویش ارسال می کند. «فارغ التحصیل دانشگاه ایرانی» دقیقاً مانند
«علم آکادمیک ایرانی»متعلق به جامعه ایرانی نیست و جز در کشور مدرنی چون
ایالات متحده کارایی ندارد.
این همان چیزی است که هم اساتید ایرانی خوب
فهمیده اند هم دانشجویان ایرانی و هم مسئولین و اساتید دانشگاه های
امریکایی و کانادایی، وقتی شریف را بهترین پرورشگاه نیروی انسانی مورد نیاز
خود در مقطع کارشناسی معرفی می کنند. شریف تکه مهمی از پازل جامعه
سرمایه داری امریکاست که نقش مؤثری در تأمین نیروی انسانی و دانش فنی مورد
نیاز غولهای اقتصادی و صنایع نظامی امریکا دارد، تکّه ای از پازل در کنار
تکّه های دیگری چون دانشگاه های مهم پاکستان و هند و چین تا کلاسهای دکترای
دانشگاه های فنی امریکایی سری کاملی از رنگین پوستان چندملیتی را در خود
جمع کند و به خدمت (بخوانید بیگاری) گیرد.

در این میانه کاملاً محتمل به نظر می رسد که
دقیقاً در دوره ای که معیار ارزشیابی علمی دانشگاه های ما توسط دکتر منصوری
استاد فیزیک دانشگاهمان به مقاله ISI تغییر می کند و نهادینه می شود دکتر
سهراب پور رئیس سابق دانشگاهمان اعزام مستقیم فارغ التحصیلان شریفی به خارج
از کشور را افتخار و اعتبار دانشگاه شریف معرفی می کند. در واقع آموزش
MITگرا و پژوهش ISIگرا دو حلقه مکمل دانشگاه ایرانی هستند که تنظیم صحیح
جهتگیری و ساختار دانشگاهی چون شریف را به سمت مبدأ و مرکز آکادمی جهان،
امریکا، اعلام می کند. خب شما اینطور تصور کنید که درون دستگاهی قرار
گرفته اید که شما را به منظوری خاص با معلومات و مهارتهایی خاص ساخته است و
حالا می خواهد شما را به مرحله ثمردهی و کاربرد اعزام کند. این خلاف جریان
آب شنا کردن آیا احمقانه نیست که تمام داشته ها و آتیه های خود را رها
کنید و خود را وارد زمینه اجتماعی ایرانی کنید که به هیچ وجه آماده آن
نشده اید و عملاً تمام داشته ها و ارزشهای شما در آن بی اعتبار است و حتی
از پیدا کردن یک شغل ساده در خواهید ماند؟ وقتی قبله نمای دانشگاهمان سمت
غرب را نشان می دهد آیا انتظار دارید که دانشجویانمان به سوی دیگری نماز
کنند؟

 

مهاجرت آشکار یا مهاجرت پنهان؟!

 از همینجا زمینه برای پاسخ به پرسش دوم
آماده می شود که آیا ماندن در ایران لزوماً با خدمتی متعهدانه به کشور و
آرمانهای ملی و مذهبی خودمان توأم است یا اینکه این تصویری نادرست از وضعیت
موجود ماست؟

     بر اساس آنچه گفته شد، پربیراه نیست اگر
بگوئیم که نه تنها ادامه تحصیلات تکمیلی در ایران به معنی در پیش گرفتن
مسیر خدمت به این مرز و بوم نیست، بلکه مهاجرت نخبگان تنها یک مهاجرت
فیزیکی است و مهاجرت حقیقی نخبگان ما از لحظه ورود به دانشگاه انجام
می شود. مگر غیر از اینست که آنکه در ایران می ماند و دکترایش را در ایران
می گیرد همان کار پژوهشی را انجام می دهد که جهت کلی علم نشان می دهد و جهت
کلی علم را نیازها و سفارشات صنایع دولتی و خصوصی امریکایی و اروپایی
تعیین می کند؟ مگر نه اینکه او هم استادی می شود که همین چرخه آموزش را
تکرار و احتمالاً به روز خواهد کرد تا خللی در سیستم جهانی تأمین علم و
نیروی انسانی کشورهای مدرن ایجاد نشود؟ او تنها از راه دور مسئولیتش را
انجام می دهد و کمی هم کمتر از مواهب مادی حضور در مرکز بهره مند می شود.

    اینکه مهاجرت پنهان عیان شود و مهاجرت فیزیکی اتفاق
افتد مسأله چندان مهمی نیست، اینکه ما به تکه ای از پازل جامعه
سرمایه داری امریکا بودن افتخار می کنیم مسأله ماست. دانشجو بخشی از این
جریان است که تحت فشار اجتماعی بزرگی از سوی ساختار علمی و خانواده و استاد
است تا به حرکتش به سوی مرکز ادامه دهد و هرآنچه خود می اندیشد تنها عوامل
فرعی ای هستند که در تسریع یا کند شدن این فرآیند اثر می گذارد و نه اصل
آن. با اینحال تا زمانیکه بزرگان این قوم جرأت تغییر در این نظام استثماری
علمی را پیدا کنند این تنها خود دانشجوست که می تواند با اراده و آگاهی خود
در این چرخه ظالمانه دست برد و به قول سیدمرتضای آوینی بر این سیستم
سلطه گر مدرن «ولایت» بیابد. تنها راه همانست که یکی در آخرهای فیلم میراث
آلبرتا گفت. به جای آنکه این سیستم برای ما تصمیم بگیرد ما خود بر اساس
اهداف متعالی اسلامی-ایرانی خود طراحی کنیم و بهره مورد نیاز مرز و بوم
خویش را از این نظام استعماری طراحی شده در جهت نیازهای اقتصادی نظامی
بیگانگان بیرون ببریم. این نیازمندِ کمی دل سپردگی کمتر به جهان مدرنی است
که غربیان پدید آورده اند و البته کمی دل سپردگی بیشتر به میراث دینی و
الهی گرانقدری که طی سالیان دراز در قلب و عقل آباء این سرزمین تجلی یافته
است

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه