نقدی بر نظام علمی حاکم بر کشور

زمان انتشار: ۱۹:۵۹ ۱۳۹۱/۰۹/۱۵

در شبکه تولید علم در مغرب زمین، یک اندیشمند به تنهایی تمامی مراحل تولید علم را طی نمی کند اما این به این معنا نیست که از واقعیت جامعه خود به دور باشد. به عنوان مثال فردی مثل «رونالد دورکین» که اندیشمند فلسلفه حقوق و عدالت در قرن معاصر است خود مدت بسیاری قاضی بوده است. نظرات اصلی وی در باب حقوق و اقتصاد و برابری متاثر از دورانی بوده است که وی در مسند قضاوت بوده است.

ساختار علمی حاضر در کشور از نقطه نظرات بسیاری دچار آسیب های جدی است.
این مشکلات سبب شده است که نهضت نرم افزاری و تولید علمی، مرتبط با جامعه و صنعت و
متناسب با نیازهای روز مردم شکل نگیرد. اما از طرف دیگر نحوه تولید علم در نظام غربی
سبب پویایی و گسترش فرهنگ و اعتقادات آن ها در جوامع دیگر شده است. نکته ای که در تولیدات
علمی غربی و جود دارد انقطاع ماهوی آن ها از عالم غیب و خدامحوری است اما از نظر سبک
تولید علم برای کشور ما بسیار آموزنده هستند.

1- شبکه ای کار کردن

یکی از مشکلات اساسی حاکم بر فضای علمی کشور این است که افراد سعی دارند
تمامی مراحل تولید علم از مباحث فلسفی و مبنایی تا تولید و عرضه به اجتماع را خود انجام
دهند. به عنوان مثال یک فرد در حیطه علوم انسانی سعی دارد که فلسفه، فقه، اخلاق، اقتصاد،
فسلفه غرب و… را خود به تنهایی مطالعه کرده و در اندیشه پردازی استفاده نماید.

اما در میان اندیشمندان غربی کمتر کسی را می توان یافت که در رشته خود
بر تمام حیطه های مرتبط مسلط باشد و از مبانی و کتب فلسفی شروع کرده باشد و به نظریه پردازی
در حوزه ای مثل اقتصاد سنجی رسیده باشد.

اگر کسی در اقتصاد سنجی کتاب می نویسد به مبانی آن و اینکه آیا این روش شناسی
درست است یا نه؟ این نگاه پوزیتویستی است یا پدیدار شناسانه و… توجه نمی کند بلکه اصول
و مبانی را قبول کرده و در ادامه آن گام بر می دارد.

از طرف دیگر اگر کسی در مبانی اقتصاد فعالیت کند به کاربرد های آن توجه
نمی کند. به همین دلیل است که کسی مثل «هایک» که از اندیشمندان لیبرال است در اصول
اقتصاد نظریه پردازی می کند، در اصول بازار تئوری های خود را ارائه می کند اما هیچگاه
به بحث مصداقی و اجرایی آن نمی پردازد. اما افراد بسیاری با تبعیت از هایک به بسط و
گسترش اندیشه او در زمینه های مختلف می پردازند و ثمرات بحث او را مطرح می کنند.

«کینز» در زمان خود یک اصل در دخالت دولت ارائه می کند و ثمرات بحث خود
را می بیند اما در سیاست های ریز وارد نمی شود. اما انتخاب سیاست ها برای بسیاری از
مجریان اقتصادی و مدیرتی بسیار حایز اهمیت است. در حال حاضر نیز مشاهده می شود که شاگردان
مکتب فکری او به نام کینزین ها از نظریه پردازان اقتصاد کلان هستند اما نامی از آن ها
در زیر شاخه ها و سایر حیطه ها نیست ولی اثرات بحث آن ها بسیار قابل رویت است.

به بیان دیگر در سیستم غربی نظریه پرداز یک سری پژوهش های علمی را پیش
فرض قرار داده و مبنا و مکتبی را در رشته خود بسط می دهد. این مساله سبب می شود که
گام بعدی پژوهش های سابق را انجام دهد نه آنکه آن ها را بازخوانی و از نو نظریه پردازی
کند و مباحث مکمل هم هستند و نه موازی یکدیگر.

متاسفانه در شبکه علمی کشور خصوصا در علوم انسانی مشاهده می شود که افراد
اولا سعی بسیاری در نقد اندیشه ها دارند. به عنوان مثال گروه بسیاری سعی دارند که نظرات
شهید مطهری را در باب جامعه و یا اقتصاد و یا فطرت و… نقد کنند و هم عرض شهید مطهری
در این زمینه ها نظریه پردازی انجام دهند.

این درحالی است که آراء این شهید بزرگوار به طور نظام مند رشد نکرده است.
با آنکه افراد بسیاری نظرات ایشان را قبول دارند اما مشاهده نمی شود که عده ای مثلا
در اقتصاد یا مدیریت با تبعیت از آراء ایشان در اقتصاد اسلامی نظریه پردازی کرده باشند
و در این حیطه گروهی شکل بگیرد به اسم مثلا مطهریون! یا هر نام دیگر. این امر حتی در
سخنان رهبری نیز مشهود است. باوجود نظام مندی مشهودی که بر سخنان ایشان در سیاست ،
اقتصاد و فرهنگ می باشد اما شبکه ای شکل یافته در گسترش و تبین بیانات ایشان مشاهده
نمی شود. لذا تا زمانی که جایگاه هر فرد در نظریه پردازی مشخص نشود این امر نباید توقع
داشته باشیم.

۲- عدم بسط نظرات اندیشمندان

در ادامه ایرادی که ذکر شد، این امر سبب شده است که نه تنها نظرات اندیشمندان
و ایده های اصلی آن ها رشد نکند بلکه در ساختار کوچک تر نیز کسی تمایل به بسط سخنان
افرادی غیر از اندیشمندان را نداشته باشد.

اما در شبکه علمی غربی مشاهده می شود زمانی که دورکین یا هایک و یا فریدمن
سخنی را می گویند افرادی که هم عرض آن ها هستند شروع به نقد نظر آن ها می کنند، عده ای
که این تفکر را قبول کرده اند شروع به بسط آن می کنند و ثمرات علمی و اجرایی آن را
تبین می کنند. حتی در نمونه های بسیاری، اندیشمندان مختلف شروع به جمع آوری نظرات و
ایرادات مطرح شده بر نظرشان می کنند و در کتب یا مقالات مختلف به ایردات وارده جواب
می دهند.

بازهم متاسفانه در جامعه علمی کشور این سبک علمی رواج ندارد. یعنی باوجود
ایرادات و اشکالات اساسی و بعضا سطحی که بر آراء کسانی مثل شهید مطهری یا علامه و…
شده است در میان شاگردان این افراد کسی حاضر به جوابگویی این ایرادات به صورت نظامندی
نیست. در بعضی از مقالات برخی از این ایرادات پاسخ داده می شود اما به صورت شبکه ای
و محتوایی این امر رخ نمی دهد که خود نشان از این دارد که بسیاری از اندیشه های جدید
در نطفه از بین می روند و با وجود آنکه در هنگام بسط می توانسته اند ثمرات بسیاری را
داشته باشند اما این اتفاق رخ نداده است.

 

۳- جدایی ساختار علمی از مسایل اجرا و حاق واقع جامعه:

همانطور که اشاره شد در شبکه تولید علم در مغرب زمین، یک اندیشمند به
تنهایی تمامی مراحل تولید علم را طی نمی کند اما این به این معنا نیست که از واقعیت
جامعه خود به دور باشد. به عنوان مثال فردی مثل «رونالد دورکین» که اندیشمند فلسلفه
حقوق و عدالت در قرن معاصر است خود مدت بسیاری قاضی بوده است. نظرات اصلی وی در باب
حقوق و اقتصاد و برابری متاثر از دورانی بوده است که وی در مسند قضاوت بوده است. مثال
دیگر این مطلب، «کینز» اقتصاد دان مشهور است. اگرچه یکی از نحله های کلان اقتصادی به
نام اوست اما مشاهده می شود که او نیز از مسولین اقتصادی زمان خود بوده است. او نه
به مسایل ریز و جزیی اقتصاد وارد شده است و نه به مبانی نظام سرمایه داری و نگاه پوزیتویستی
پرداخته است. بلکه باتبعیت از این مفاهیم در آن ساختار نظریه پردازی کرده است.

اما متاسفانه در کشورما دانشمندان از عرصه واقعی جامعه به دور بوده و
همواره آموزه های غربی را بدون توجه به تناسب آن با ساختار اقتصادی اجتماعی کشور ارائه
می کنند. به عنوان مثال در بسیاری از طرح های اقتصادی، اقتصاددانان نظرات خود را در
مورد اینکه دولت چه سیاست هایی را اجرا بکند ارائه می کنند اما به هیچ عنوان نحوه رفتار
سیاستمدار و مسایل اجرایی کشور و محدودیت های برخورد با مردم را در نظر نمی گیرند.

ممکن است یک سیاست در نظر ( آن هم نظرات غربی) بسیار مناسب باشد اما مناسب
ساختار اقتصادی اجتماعی کشور نباشد. یا آنکه سیاستمداران با توجه به منافع خاص خود
به چنین سیاستی توجه نکنند. این در حالی است که مکتب انتخاب به عنوان یک مکتب هترودوکس
اقتصادی، در بسیاری از مباحث خود در ضمن بحث های اقتصادی به تحلیل رفتار سیاستمدار
و اینکه چگونه باید با آن ها برخورد کرد می پردازد.

لذا نیازاست که اندیشمندان اقتصادی خود را در بستر اجتماع و سیاست قرار
دهند و وارد مسایل اجرایی کشور بشوند تا بتوانند فهم مناسبی از جامعه خود به دست آورند.
امروزه در میان اندیشمندان ایرانی، پرداختن به مسایل اجرایی به معنی دور شدن از فضای
علمی می باشد ولی همانطور که اشاره شد این مسایل جزیی از تحقیقات علمی به شمار می رود.

۴- جایگاه نامناسب نظام علمی در تصمیم سازی ها

در بسیاری از نهاد ها و ارگان های دولتی و غیر دولتی، پژوهش جایگاه مناسبی
ندارد. کار علمی و پرداختن به مسایل مبنایی یک کار بیهوده و بدون بازده تلقی می شود.
این نگاه در سطح مناطق و استان های کشور بسیار مشهود تر و گسترده تر است. سیاستگذاران
اجرایی کشور، به پژوهش نگاه مناسبی ندارند. به عنوان نمونه امسال که دولت با کسری بودجه
مواجه شد، در بسیاری از نهاد ها بودجه پژوهش تا یک سوم کاهش پیدا کرد. این نشان می دهد
که مسؤلان فهم مناسبی از جایگاه پژوهش در بهره وری و کارآمدی امور اجرایی ندارند و
از طرف دیگر، پژوهشگران نیز نتوانسته اند قوت استدلالات و تحقیقات خود را به مسؤلان
بفهمانند.

ثمره چنین ضعفی، کاهش رتبه علمی کشور و پوچ شدن و بی ثمری سیاست های اجرایی
در کشور است که ثمرات بسیار بدی را در کشور می تواند داشته باشد.

۵- اوضاع نامناسب کار علمی و مسایل اقتصادی

مساله دیگر در امر پژوهش شبکه علمی کشور بازدهی کار علمی است. مشکلاتی
که در این امر وجود دارد سبب شده است که عایدی کار علمی بسیار کم باشد. پرداخت های
کم و بی موقع، در کنار مسایل دیگر سبب شده است که افراد علاقه ای به کار علمی پیدا
نکنند و کارهای اجرایی و اقتصادی برای آن ها بیشتر مقرون به صرفه باشد.

از طرف دیگر، بسیاری از اساتید و پژوهشگران به جای پرداختن به گسترش کارعلمی
به دلال های علمی تبدیل شده اند. متاسفانه دلالی در کارهای علمی بسیار رواج پیدا کرده
است به حدی که در بسیاری از پروژه ها و مقالات این امر مشهود است.

نمونه کوچک این امر در بحث پایان نامه ها مشخص است. پایان نامه هر دانشجو
به عنوان پروژه استاد راهنما به حساب می آید و کار اصلی بر عهده استاد راهنما می باشد.
اما در بسیاری از پایان نامه ها دانشجو، به استاد خود به عنوان ابزاری جهت انجام امور
نگاه می کند و استاد کمک اندکی به دانشجو می کند تا جایی که بعضا استاد از دانشجو درس
می گیرد.

بسیاری از پروژه های کلان نیز وجود دارد که کار اصلی بر عهده دانشجوست
و استاد به عنوان هماهنگ کننده و دلال، مبالغ بسیاری را کسب می کند. این در حالی است
که اگر بازدهی کارعلمی مناسب بود اساتید به یهچ عنوان مجبور به انجام چنین کاری نمی شدند.

 در پایان باید اشاره کرد که وجود چنین مشکلات دست و پاگیری که فقط به
بعضی از آن ها اشاره شده، سبب شده است که نهضت نرم افزاری در کشور به یک امر محال بدل
شود و بازهم مطالبات رهبری برزمین بماند. این مهم نیازمند تلاش جدی مسولان و اساتید
برای بهبود فضای علمی کشور و گسترش کرسی های آزاد اندیشی و بسیاری از فعالیت های دیگر
در جهت بهبود فضای علمی کشور است.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه