کالبد بازارها در جوامع اسلامی

زمان انتشار: ۱۷:۰۹ ۱۳۹۱/۰۵/۱۷

برخی مورخان هم چون «ماسینیون» بازار را بخش اساسی و هسته مرکزی «شهر اسلامی» خوانده اند. بعضی مسجد جامع و برخی هر دو را مرکز شهر اسلامی به شمار آورده اند. گروهی دیگر با استناد به متن های کهن تاریخی و جغرافیایی شهر را متشکل از سه رکن اصلی ارگ، مسجد جامع و بازار دانسته اند و سرانجام، برخی نیز عناصر مهم ساختی این شهرها را مسجد، بازار، ارگ حکومتی و هسته محله های مسکونی و دیوار و بارو و دروازه شهر برشمرده اند. به هر حال، همبستگی مسجد جامع و بازار و اهمیت این دو در ساختار بنیادی شهر اسلامی امری مشهود و عینی است؛ اینکه، تا روزگاری دراز زندگی و فعالیت اقتصادی ـ اجتماعی و تا حدودی مذهبی و سیاسی این شهرها در بازار ظهور و بروز داشته است، قطعی است. هنوز هم در ذهن بسیاری از مردم، بازار مرکز همه فعالیت های شهری است.


بازار، در جوامع شرق نزدیک، میانه و دور، نقشی متمایز از بازار در اروپا و غرب داشته اند.
اقتصاد این جوامع نمی توانست متکی به کشاورزی محض باشد. از این قرار، تجارت (و نه لزوماً
تجارت سرمایه دارانه) همیشه وجه بارز و مسلط اقتصاد شهری این جوامع بوده است.


در دوره اسلامی، بازار به عنوان قلب تجارت شهرهای مهم مطرح می شود از بغداد تا قاهره
و دمشق و تبریز و…. بازار در این دوره به صورت مجموعه ای یک دست و به هم پیوسته،
در فضایی فشرده، در میان شهر جای دارد و هنوز هم با وجود دگرگونی های ظاهری، آن ویژگی
اصلی شهر اسلامی را تداعی می کند.


منظور از بازار، محله مرکزی و اصلی معاملات و پیشه وری شهر در دوره اسلامی ـ پیش از
نفوذ گرایش های غربی ـ است که در هسته مرکزی شهر و در درون مجموعه ای از ساختمان های
ثابت و همگن و با شکل و معماری خاص جای دارد.


برخی مورخان هم چون «ماسینیون» بازار را بخش اساسی و هسته مرکزی «شهر اسلامی» خوانده اند.
بعضی مسجد جامع و برخی هر دو را مرکز شهر اسلامی به شمار آورده اند. گروهی دیگر با
استناد به متن های کهن تاریخی و جغرافیایی شهر را متشکل از سه رکن اصلی ارگ، مسجد جامع
و بازار دانسته اند و سرانجام، برخی نیز عناصر مهم ساختی این شهرها را مسجد، بازار،
ارگ حکومتی و هسته محله های مسکونی و دیوار و بارو و دروازه شهر برشمرده اند. به هر
حال، همبستگی مسجد جامع و بازار و اهمیت این دو در ساختار بنیادی شهر اسلامی امری مشهود
و عینی است؛ اینکه، تا روزگاری دراز زندگی و فعالیت اقتصادی ـ اجتماعی و تا حدودی مذهبی
و سیاسی این شهرها در بازار ظهور و بروز داشته است، قطعی است. هنوز هم در ذهن بسیاری
از مردم، بازار مرکز همه فعالیت های شهری است.


در شهر اسلامی، بازارها به مسجد جامع وابستگی کالبدی و کارکردی نزدیکی داشته اند. مسجد
جامع به سبب تقدم وظایف مذهبی در جای مناسبی در هسته مرکزی و محور اصلی شهر ساخته می شده
و بازار به عنوان مرکز معیشت مردمی و فعالیت های صنفی معمولاً، در جوار مسجد جامع قرار
داشته است. منطقه حکومتی و ساختمان های عمومی و دولتی از این هسته مرکزی دور نبوده اند،
گرچه برخی حکام و دیوانیان برای برکنار ماندن از هیاهوی مردم به گریز از این مرکز توجه
نشان داده اند.


در بسیاری از کشورهای خاورمیانه، و به خصوص، در بازارهای ایران، رسم بوده است که در
محل تقاطع دو راسته اصلی یا در برابر مسجد یا مدرسه، یا قیصریه، گنبد را بلندتر بنا
کنند. در ایران و افغانستان تقاطع دو راسته را «چهارسو» می گویند که نمونه های عالی
گنبددار آن چهار سوی قیصریه اصفهان و چهارسوی خان یزد است. مواردی از چهار سوی گنبددار
در بازارهای بدون سقف گنبدی نیز دیده می شود که نمونه آن در قاهره مقابل خان القُطْن
است.


در کشورهای ترکیه، سوریه، لبنان، لیبی و تونس برای سقف بازارها از طرح گهواره ای و
نیز از طاق و تویزه و برای مصالح بنایی از سنگ و آجر استفاده می شده است. اما، در بازارهای
مصر ظاهراً، هیچ گاه طاق گنبدی یا سقف طویل، به سبک بازارهای ایرانی و ترکی و عربی،
وجود نداشته است و در متون تاریخی و معماری هم اشاره ای به ساخت آن نشده است. سرپوشیده
بودن بخش هایی از بازار مانند شارع الخیامیه یا حاره الجمالون در قاهره یادآور سقف های
چوبی سنتی غوریه یا خان الخلیلی است که دیوید رابرتس در
۱۲۵۴از آن ها
طرحی قلمی کشیده است. بازارهای مراکش نیز غالباً پوشیده از تیر چوبی و حصیر است. در
بن غازی و قاهره نیز این روش معمول است. قدیمی ترین نمونه سقف تیرآهنی متعلق به سوق
الحمیدیه در دمشق است که به سال
۱۲۹۶
بنا شده و پانصد متر طول و هشت متر عرض دارد و از تیرآهن های
قوسی شکلی درست شده که در دو طرف به هم متصل و با ورقه آهن پوشیده شده اند. از این
پس، سقف بسیاری از بازارها مانند بورسه، تهران، حلب، بغداد، و جده با تیرآهن و ورقه
آهن سفید پوشیده شده است. بخشی از تهویه و نور رسانی بازارهای سرپوشیده از طریق روزنه های
تعبیه شده در وسط گنبدها، یا دریچه ها و شبکه های احداث شده در پایه گنبدها یا پنجره های
دیواره های جانبی تأمین می شود. در غالب بازارهای شرقی، بخش های مرکزی و پر رفت و آمد
راسته ها به دکان های خرده فروشی و بخش های کناری و پیرامونی به کارگاه پیشه وران اختصاص
داشته است. با این حال، در گذر زمان سبک شمردن صنایع دستی باعث انحلال کارگاه های آن
در برخی از بازارها شده و گه گاه بعضی از حجره ها از صورت سنتی خود خارج و به مغازه های
شیشه (ویترین) دار جدید مبدل شده اند، مانند بعضی از راسته ها و دکان ها در بازار مصری
استانبول، سوق الحمیدیه دمشق، سوق البرکه تونس، بازار جده، بازار تهران، و بازار زرگرهای
کرمان. البته، شکل سنتی مغازه های بازار (دکان، حجره، حانوت، محل) هنوز هم در بعضی
از بازارها مانند حلب، شیراز، و فارس حفظ شده است. از خصوصیات ویژه این دکان ها کوچکی
ابعاد آن ها است، مثلاً، در سوق العطارین تونس سطح مغازه ها
۵/۲متر مربع
است و، حتی، در مواردی مانند سوق باب مصر در مدینه یا سوق الستات در اسکندریه از این
هم کوچک تر است. در بازارهای ایران دکان ها نسبتاً بزرگ ترند، مثلاً، در بازار نو شیراز
مساحت آن ها به حدود پانزده متر مربع می رسد. بسیاری از مغازه ها پستویی دارند که از
آن به عنوان انبار یا کارگاه، یا دفتر استفاده می شود. ترکیب مغازه و محل مسکونی بسیار
کم و تنها در قاهره، طایف، و صعده یمن دیده می شود. کف دکان ها از سطح زمین بلندتر
است و در آن ها به سوی راسته باز می شود. این اختلاف سطح، خود به خود سکویی را جلوی
مغازه تشکیل می دهد که محلی برای نشستن و استراحت مشتری است؛ این سکوها هنوز هم در
بازارهای شیراز و اصفهان دیده می شود و وسیله خوبی برای عرضه کالا و قرار دادن آن در
دسترس مشتری است.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه