کدام «حوزه» می تواند؟

زمان انتشار: ۰۸:۴۲ ۱۳۹۱/۰۸/۲۴

نقش حوزه های علمیه در تولید علوم اسلامی بومی از دو جهت برجسته است؛ نخست این که وقتی علمی به اسلام منتسب می شود، پیش فرض این است که تولیدکنندگان این علم، اسلام شناسنند یا چنانچه روزی قرار باشد علم اسلامی تولید شود، به طور مسلم، این علم باید از سوی کسانی تولید شود که اسلام شناس باشند. در غیر این صورت، تولید علم اسلامی از سوی کسانی که اسلام شناس نیستند، عقلانی نیست.

از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، تولید علوم اسلامی، دغدغه جامعه ما و تکلیفی برای مسلمانان شده است. البته تکلیف تولید این علوم به طور مسلم برعهده حوزه های علمیه است که رسالت نخستین آن ها فهم، تولید و بسط علوم اسلامی است. این رسالت بر دوش حوزه ها سنگین تر و انتظار از آن ها بیشتر است. به طوری که چنانچه آسیب شناسی و یا به اصطلاح مقصریابی شود، به طور قطع، نقش حوزه های علمیه در عدم تولید علوم اسلامی در قیاس یا سایر مراکز علمی و پژوهشی مانند دانشگاه ها بیشتر است. بنابراین نکته اول این است که انتظار جامعه درباره تولید علوم اسلامی از سوی حوزه های علمیه، انتظار معقولی است؛ یعنی اگر قرار است جایی علم اسلامی تولید شود، این رسالت در اولویت نخست به دوش کسانی خواهد بود که خودشان اسلام شناس هستند.xml:namespace prefix = o />

 بحث علوم بومی هم باز در ارتباط با اسلام باید فهم شود. به عقیده بنده، اسلام شیعی دست کم از دوره صفویه به این طرف، جزئی از بومیت ما شده است؛ یعنی بیشتر فرهنگ بومی و مناسبات عرفی ما و نه لزوماً همه آن، براساس اسلام رقم خورده است. کارویژه عالمان دینی در عقبه تاریخی ما، صرفاً پاسداری از اسلام نبوده است؛ یعنی زمانی هست که با نگاه به عقبه تاریخی خود می پرسیم نقش عالمان دینی در حفظ ارزش های اسلامی دینی چیست و زمانی دیگر می پرسیم آیا عالمان دینی در پاسداری از ارزش های ملی و بومی کشور هم نقش ایفا کرده اند؟

 معتقدم نقش عالمان دینی ما در حوزه مسائل بومی و ملی هم نقش برجسته و محوری بوده است. به این دلیل که بومیت ما با مذهب ما گره جدایی ناپذیری خورده است. از این رو اگر کسی به معنای دقیق کلمه پاسدار ارزش های اسلامی ما شد، به طور قطع پاسدار ارزش های ملی ما نیز خواهد بود. به عکس، اگر کسی صرفاً پاسدار ارزش های ملی باشد، به طور قطع مجبور است پاسدار ارزش های اسلامی ما نیز شود. حال این که عملاً آیا همه ملی های ما مذهبی و یا همه مذهبیون ما ملی هستند، بحث دیگری است.

 در جامعه کنونی ما، اگر تنها دغدغه، دغدغه تولید علم بومی هم باشد، ناگزیریم که اسلام را به عنوان یک فاکتور مهم و اساسی به بازی بگیریم و اگر پای اسلام به وسط کشیده شد، باز هم انتظار می رود که حوزه های علمیه نقش نخست را در این زمینه ایفا و در وهله نخست موضوع را نیز آن ها طرح کنند.

 اما این که حوزه های علمیه چه اندازه در این قضیه توفیق داشته اند و یا دلایل و موانع عدم توفیق آن ها، بحث های عملی است. از دیدگاه نظری، هدف چه تولید علوم اسلامی و چه تولید علم بومی باشد، انتظار معقولی است که حوزه های علمیه پیش قدم باشند؛ به ویژه که در ایران، بومیت و اسلامیت با یکدیگر گره خورده است.

 در مجموع و با توجه به تحولاتی که در سه دهه گذشته رخ داده است، باید تصریح کنیم که حوزه های علمیه در سه دهه گذشته نتوانسته اند برنامه ها و دغدغه های خود را متناسب با تحول های علوم انسانی در داخل و خارج از کشور محقق کنند؛ به طوری که در خود حوزه نیز این صدا بلند است. فرمایشات رهبر معظم انقلاب هم به ویژه در سال ۱۳۷۳ درباره ضرورت تحول در بسیاری از امور در آن سال ها به طور عمده بر روی متون آموزشی تأکید داشتند و به تازگی به طور فراگیر، سایر موضوع ها را نیز شامل می شود. اما به نظر می رسد حوزه های علمیه در این مدت به تناسب نیازهای جامعه پیش نرفته اند. اما ارزیابی این که چرا نرفته اند، متفاوت است؛ یعنی ضرورتاً به این دلیل نیست که حوزه ها مقصرند. مشکلاتی پیش روی حوزه های ما وجود دارد که آن ها را در جاهای دیگر تبیین کرده ام.

 هم اکنون محدودیت هایی در حوزه های علمیه وجود دارد که یکی از مهم ترین آن ها، کمبود نیروی انسانی است. هم اکنون در حوزه های علمیه سراسر کشور در مجموع یکصد هزار طلبه وجود دارد که از این تعداد ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر طلبه های قدیمی هستند و مانند سایر افراد سال خورده در دیگر سازمان ها و نهادها، فاقد هرگونه کارآمدی هستند. همچنین ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر طلبه های تازه وارد و در حال آموزش هستند. بنابراین از آنان برای تولید علم انتظاری نیست.

 تعداد ۲۰ تا ۳۰ هزار طلبه باقی مانده نیز با مشکلات بسیاری روبه رو هستند. از محدودیت های مادی و کمبود امکانات ضروری گرفته تا مشکلات روابطی، درکی و حتی سیاسی. همه این موارد مانع از بهره گیری از ظرفیت همین تعداد نیروهای محدود می شود. این در حالی است که برای انجام اقدامات کلان و مؤثر و تحقق اهداف در حوزه های علمیه، به دو برابر تعداد نیروی انسانی موجود، آن هم نیروهایی که با امکانات گزینشی خیلی جدی تر جذب شده باشند، نیاز است.

 از سوی دیگر با توجه به کمبود متقاضی تحصیل در حوزه های علمیه، هم اکنون شرایط گزینش بسیار سطح پایین گرفته می شود. تا جایی که حتی نیروهایی که به معنای حقیقی کلمه، برای ورود به حوزه مستعد نیستند، امکان ورود به حوزه را پیدا می کنند. طبیعی است که این گروه در ادامه حضور خود در حوزه هم نمی توانند کاری از پیش ببرند. اگر بعضی از این افراد به سربار حوزه ها تبدیل نشوند، باید کلاه مان را بالا بیندازیم، حالا چه رسد به این که از این افراد انتظار داشته باشیم تا راه حوزه را باز کنند و در تولید علم پیشرو باشند.

 در مجموع برطرف کردن مشکلات موجود در حوزه های علمیه، ضروری است و اگر این مشکلات حل نشود با محدودیت های فراوانی که در این بخش وجود دارد، پیشرفتی حاصل نخواهد شد.

 بیشتر طلبه های جوان فاضل حوزه های علمیه کشور، برای گذران ضرورت های عادی معیشتی خود ناگزیر شدند که از فضای حوزه به فضای دانشگاه وارد شوند، در هر حالی که اذعان می کنند بار علمی حوزه به مراتب سنگین تر از فضای علمی دانشگاه است، اما امکانات، خدمات و رفاهی که دانشگاه در اختیار آن ها قرار می دهد، به مراتب بیشتر از حوزه است؛ به طوری که قابل مقایسه نیست.

 این گروه از طلبه ها اعتقاد دارند که با ورود به فضای دانشگاه و ادامه تحصیل، می توانند به مقاطع بالاتر علمی برسند و ضمن کسب اعتبار اجتماعی لازم، از حقوق و جایگاه مناسبی برخوردار شوند، این در حالی است که این افراد در درون حوزه نمی توانستند به آنچه انتظار دارند برسند.

 هم اکنون در درون حوزه های علمیه چیزی که بتواند برای یک نیروی فکری جاذب باشد، وجود ندارد. امکانات حوزه محدود است و نیروهای فکری حوزه ناگزیر به جایی می روند که امکانات اولیه پژوهشی برای آن ها فراهم شود. این در حالی است که با تمام وجود به آن جا احساس تعلق ندارند.

 به هر حال، حوزه علمیه یک شبکه است و به هیچ وجه نمی توان جریان اصلاح در آن را تک بعدی دنبال کرد. به طور مثال برای اصلاح نظام آموزشی نیازمند ایجاد اصلاحات در ۱۰ حوزه، آن هم در مرحله مقدماتی است. همچنین هر یک از این حوزه های ده گانه مقدماتی، خود نیازمند ایجاد گروهی از تغییرها و اصلاحات در حوزه های دیگر، به صورت یک شبکه است؛ یعنی باید آسیب هایی در مجموعه ساختار حوزه و هیأت ترکیبی حوزه، شناسایی شود. البته در مرحله بعد می توان این آسیب ها را اولویت بندی و نقطه آغاز را مشخص کرد.

 جریان اصلاح از هر نقطه ای که آغاز می شود، باید در نظر داشت که نمی توان به آن تک فاکتوری نگریست و آن را پیش برد. برای مثال، به فرض که امکانات رفاهی طلبه ها تأمین شود، اما نظام آموزشی اصلاح نشود، مشکلات برطرف نخواهد شد. حتی گاهی نظام آموزشی اصلاح و امکانات نیز تأمین می شود، اما رسالتی که حوزه علمیه برای خود تعریف می کند، دارای رسالت محدودی است و با وجود فراهم بودن همه شرایط، با توجه به این که حد خود را پایین تعریف کرده است، کارآمدی آن نیز در همان محدوده است.

 لازم است زاویه دید و رسالت ها در حوزه های علمیه تغییر کند. برای مثال، آیا هیچ مقام مسؤولی در حوزه علمیه بر آن شده است تا بودجه ای حتی از محل وجوهات در نظر بگیرد و با استفاده از آن برای مجتهدان قریب المرجع، مجتهدان و طلاب فاضل، یک مسافرت پژوهشی به سرزمین های مختلف دنیا را برنامه ریزی کند؟

 گروه یاد شده در سفر مطالعاتی و پژوهشی به دور دنیا، با زندگی مردم در عصر حاضر و در دنیای مدرن آشنا می شوند، آن گاه مطالعات و تحقیق های خود از سفر دور دنیا را در حوزه های علمیه بررسی، ارزیابی و پژوهش کرده و سپس متناسب با وضعیت کنونی دنیای امروز فتوا صادر می کنند.

 عصر حاضر، زمانه ای نیست که یک مرجع تقلید بزرگوار بتواند به تنهایی و صرف تکیه بر اطلاعاتی که در حیطه قلمرو ایران دارد، استنباط هایی از دین با قابلیت و کارآمدی ارتقای جامعه در مقیاس جهانی داشته باشد.

 اکنون با توجه به گسترش علوم و ابزارها، مرجع و مجتهد آینده، باید به طور بالفعل، کسی باشد که بتواند دنیای امروز را رصد کرده و سپس فتوا صادر کند. بر این اساس، رصد کردن دنیا با صرف این که گاه گاهی افرادی به من اطلاعاتی را منتقل کنند، حاصل نمی شود. مجتهدی که اقصی نقاط مختلف دنیا را دیده است، چنانچه رئیس مؤسسه ای باشد، بدون تردید، واحدهای آموزشی مؤسسه متبوع خود را به گونه ای تغییر می دهد که دروس و مطالبی که در آن تدریس و عرضه می شوند، ناظر بر مقتضیات دنیای امروز است.

 هم اکنون در حوزه های علمیه، در گروهی از مباحث و شاخه ها به لحاظ علمی تا قله پیش رفته اند، اما این مباحث هیچ ارتباطی با معضل های داخل خیابان های ما ندارد. از این رو، این علومِ تا قله پیشرفته، چه فایده ای دارد؟ در واقع نمی خواهیم در حوزه فقط درس خوانده باشیم، بلکه تحصیل در حوزه باید موجب بهبود و ارتقای جامعه و سبب برطرف شدن مشکلات آن شود. اگر علوم حوزوی و علوم دینی ما نتواند دنیای ما را در راستای دین گرایی آباد کند، به طور قطع به درد آخرت ما هم نخواهد خورد.

 نکته ای که در این جا لازم است به آن اشاره کنم این است که به ساختار تعامل حوزه های علمیه با حاکمیت سیاسی انتقاد دارم. مهره های علمی کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی به اشتباه خود را در تدوام همان جایگاهی تعریف کردند که پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بود. حاکمیت پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، حکومت طاغوتی و پادشاهی بود. از این رو طبیعی بود که حوزه های علمیه و مراجع تقلید و مجتهدان در جایگاه اپوزیسیون حکومت قرار بگیرند، اما حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حکومت بر مبنای نظریه ولایت فقیه شد. با این تغییر فضا، حوزه های علمیه دیگر نباید در جایگاه اپوزیسیون قرار بگیرند. به بیان دیگر، تمام درس هایی که در حوزه های علمیه خوانده می شود، باید ناظر بر حل مسائل و مشکلات این حکومت باشد، هم اکنون این شرایط در حوزه های علمیه برقرار نیست. برای مثال به فرض که مرجعی فتوا دهد، سیستم حاکم بر بانک ها ربوی است. اگر اقتضائات عملی این فتوا دنبال شود، باید بانک ها را تعطیل کرد. در این شرایط، آیا جامعه می تواند یک هفته دوام آورد؟ البته باید توجه داشت که منظور این نیست که مجتهد فتوا صادر نکند که بانک ها ربوی نیست، بلکه منظور این است که ساختار تعامل حوزه های علمیه با حاکمیت سیاسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ساختاری است که در تدوام آن جایگاه پیشین حوزه های علمیه تعریف شده و اشتباه است.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه