گفتمان توسعه: سرابی ویرانگر

زمان انتشار: ۱۲:۲۵ ۱۳۹۱/۰۸/۲۸

در این مقاله استدلال خواهد شد که به سه دلیل بایستی به عصر مابعد توسعه اندیشید و خود را از گفتمان مسموم توسعه رها ساخت. این دلایل که یکی قوی تر از دیگری است، این ضرورت را مورد تأکید قرارمی دهند.

گفتمان توسعه: سرابی ویرانگر

با توجه به همه گیر بودن بحث توسعه در کشور ما، مسئله این
نوشتار قطعاً غیرمتعارف و عجیب به نظر خواهدآمد. لازم نیست که حتی مروری اجمالی به
مجلات یا فصلنامه های تخصصی یا غیر تخصصی داشته باشیم تا اهمیت مفهوم توسعه برایمان
روشن شود. حتی لازم نیست که به اقدامات حکومت یا نهادهای غیرحکومتی فکر کنیم و
اخبار رسانه های همگانی را در این خصوص به ذهن بیاوریم تا حضور همه گیر و غیرقابل
گریز این مفهوم را در زندگی خود حس کنیم.

ما در جهانی زندگی می کنیم که مفهوم توسعه برای آن، چه به
لحاظ فردی و چه به لحاظ اجتماعی، وجهی بنیانی و اجتناب ناپذیر از آن را می سازد.
بدون این مفهوم ظاهراً ما نه می توانیم درکی از خود و نه درکی از جهان پیرامون خود
داشته باشیم. آنچه می کنیم، آنچه می خواهیم، آنچه باید بکنیم و آنچه باید بخواهیم
بدون ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم با این مفهوم، تصورناشدنی یا فهم ناپذیر شده است.
واقعاً جهان بدون توسعه چگونه جهانی است؟ آیا اقدامی که به توسعه ما و جهان ما
منجر نشود فهم شدنی است؟ و آیا اگر فهم شود ارزشی هم دارد؟ آیا می توان بدون اینکه
به توسعه فکر کنیم یا آنرا مبنا و معیار قراردهیم به کاری مبادرت کنیم؟ یا آنرا
مورد ارزیابی قراردهیم؟ آیا اگر در هر اقدامی که می کنیم به توسعه ما یا جامعه ما
ربط نیابد، می تواند برایمان معنادار باشد؟ آیا آدمها، دولتها، سیاستها یا برنامه ها
به اعتبار اینکه به توسعه ما منجر می شوند یا مانع از آن می گردند خوب و بد نمی شوند؟
آیا توسعه همان گم گشته تاریخی ما نیست که سالهاست در طلب آن از هیج تلاشی فروگذار
نکرده ایم؟ آیا توسعه یافتگی آن بهشت موعودی نیست که در صورت ناکجاآبادی فراتاریخی اش،
تاریخ پرفراز و نشیب معاصر ما و جهان را رقم زده است و چون نیروی پرکششی ما را در
تب و تاب دائمی و تقلایی خستگی ناپذیر برای وصول به خود زنده نگاه داشته است؟ آیا
توسعه آن آب حیاتی نیست که ما طی سالهای متمادی در طلبش ازمنه و امکنه را درنوردیده
و در شوق آن رنج مرگ و نیستی را به هیچ انگاشته ایم؟ پس چگونه ممکن است در طلب
زندگی ای بدون توسعه و توسعه یافتگی بود و تلاش کرد؟

با این حال در این مقاله استدلال خواهد شد که به سه دلیل
بایستی به عصر مابعد توسعه اندیشید و خود را از گفتمان مسموم توسعه رها ساخت. این
دلایل که یکی قوی تر از دیگری است، این ضرورت را مورد تأکید قرارمی دهند.

دلیل اول: در نسبت این گفتمان با علایق و مصالح غیر غربی و
منافع و خواسته های غربی هاست.

دلیل دوم: در عدم کفایت نظری این گفتمان در درک کشورهای غیرغربی
و یافتن علل مشکلات آنها و چارچوب نظری آن از یک طرف و ناکامی عملی آن در ایجاد
توسعه است.

اما دلیل سوم و مهمترین دلیل در ماهیت گفتمان توسعه به
عنوان زیرگفتمانی از گفتمان های تجدد قرار دارد. این دلیل می گوید حتی اگر این
گفتمان ربطی به ملل غیرغربی داشت و می توانست در نظر و عمل به آنها در میل به
توسعه کمک کند بازهم می بایستی خود را از شر آن رها می ساختیم چون اساساً وعده های
آن در صورت تحقق نیز مطلوبیتی ندارد.

 ۱ـ شرایط پیدایی گفتمان توسعه : منشأ تاریخی ـ اجتماعی
مسئله دار

اولین دلیل در مسئله دار بودن گفتمان توسعه، منشأ اجتماعی
آن می باشد. این دلیل شاید ساده و پیش پا افتاده یا تکراری و مسئله دار به نظر آید.
البته در نقد و ارزیابی نظریه های اجتماعی ارجاع به منشأ اجتماعی آنها رویه معمول
و جا افتاده ای است. اما سنت دانشگاهی به اعتبار پایداری تاریخی پنهان یا آشکار رویکرد
اثبات گرایانه و مطلوبیت علم خنثی و بی طرف و ایدئولوژیک قلمدادکردن رویه انتقادی
چپ، از وارد کردن بحث منشأ اجتماعی نظریه ها در اعتبارسنجی و ارزیابی صحت و سقم یا
ارزش شناختی آنها چندان استقبال نمی کند.

از این منظر سنتی جغرافیای کلمات و تاریخ اندیشه ها، هر
ارزشی که داشته باشد نبایستی مانعی در پذیرش آنها به فرض شایستگی و صحتشان بوجود
آورد، زیرا اینها وجوهی متمایزند و ربطی درونی به هم ندارند. اما اگر به مسئله در
چارچوب نظری گفتمان نگاه شود قضیه کاملاً متفاوت خواهد شد. چون وجوه درونی و بیرونی
نظرات و گفته ها از منظر گفتمانی از هم جدا نیستند و درهم تنیده شده اند. به بیان
روشنتر افراد، گروهها، مؤسسات یا نهادهای اجتماعی ای که پایگاه بیان و طرح کردارهای
گفتمانی یا اندیشه و کلمات هستند شرایط امکانی آنها به حساب می آیند. از دل اعمال
و کردارهای غیرگفتمانی اینان است که گفتمان ظاهر شده و صورت خاص خود را می یابد.
اما این بنیان های وجودی صرفاً بستر بیرونی گفتمان ها را نمی سازد، بلکه به یک
معنا به گونه ای بازنمایی شده در آن منعکس می گردد. این مجموعه عوامل مشخص می سازد
چه چیزی گفته شود، چرا گفته شود، چگونه گفته شود، و به چه نحوی در گفتمان نهایی
ادغام گردد. آنها با اعمال خود مجرای تفوه و بیان، انتخاب، حذف و یا قبول گفته ها،
تحدید یا تغییر آنها و کلاً فرایند شکل گیری و تثبیت یا دگرگونی گفتمانها هستند.
اما آنها که در شکل گیری گفتمان نقش ایفا می کنند صرفاً از وجه ایجابی یا آنچه می گویند
ماهیت آن را تعیین نمی کنند، بلکه از وجه سلبی یا آنچه نمی گویند نیز بر آن اثر می گذارند.

در نتیجه بسته به اینکه چه کسانی پایگاه اجتماعی گفتمان را
می سازند، سرنوشت و تقدیر آن کاملاً تفاوت خواهد کرد، زیرا هرگروه یا دسته ای با
نظر به کردارهای خود به اندیشه ها یا گفته های خاصی جواز شرکت در ساخت یک گفتمان
را می دهد و بعضی را مانع می شود. از وجهی دیگر هرگروه یا نهادی امکان بیان و تفوه
بعضی کردارهای گفتمانی را دارد و فاقد امکان بیان و تفوه بسیاری از کردارهای
گفتمانی متفاوت و متمایز است. از اینجاست که صحت و درستی نظریه های گفتمان نه
صرفاً در پایان فرایند شکل گیری یک گفتمان و نه تنها صرفاً برپایه منطق درونی آن
بلکه از همان آغاز پیدایی آن رقم می خورد. به این معنا این نگاه منطق درونی یا معیارهای
روش شناختی را نفی نمی کند، بلکه می گوید این منطق در بستر محدودیتها یا امکانهایی
عمل می کند که افراد یا گروههای ذی نقش در شکل گیری گفتمان به اعتبار اعمال گفتمانی
و غیرگفتمانی خود از آغاز ایجاد کرده اند.

 به لحاظ تاریخی منشأ ابتدایی گفتمان توسعه، قرن ۱۸ میلادی یا
عصر معروف به روشنگری است. این قرن قرنی است که برای اولین بار تجدد به خودآگاهی
نسبت به ماهیت تاریخی خود در تمایز با سایر دوره ها حیات بشری می رسد. نیروها و
گروه هایی که در این ظهور مدخلیتی داشته اند عمدتاً دو دسته اند : بورژواها با
مجموعه اعمال و نهادهایی که در پیوند با موجودیت اجتماعی آنها جهان اجتماعی رو به
ظهور و گسترش تجدد را شکل می دادند، منشأ مهم اجتماعی این گفتار را می سازند. در پیوند
با این گروه اصلی نظریه ورزانی هم قرار دارند که علایق، مشکلات و انتظارات تاریخی
گروه اول را در صورت نظری و در قالب اندیشه های شخصی صورت بندی می کنند. این گروه
از نیروهای اجتماعی همان روشنفکران اند که نقش اصلی را به لحاظ نظری در انهدام
جهان سنت و مفهوم سازی دین جدید یعنی تجدد به عهده داشته اند. نظریه یا اندیشه ترقی
که مایه اصلی تمام فلسفه های تاریخی قرن هجدهمی و نوزدهمی از قبیل فلسفه های تاریخ
ویکو، تورگو، کندرسه، کنت، هگل، مارکس، سن سیمن و یا دورکیم و غیر آنها از متجددین
کلاسیک می باشد، محصول این روشنفکران اولیه تجدد است. این اندیشه همان است که پایه
تمامی نظریه های توسعه از نسل اول آنها تا نسل چهارم و پنجم قرار می گیرد. البته
همه این نظریه های توسعه نسبت واحدی با اندیشه ترقی ندارند. نظریه نوسازی که صورت
غالب نظریه های توسعه طی این سالها بوده است نزدیک ترین نظریه توسعه به این اندیشه
می باشد.

در واقع نظریه نوسازی نمونه کامل این اندیشه است که در شرایط
تاریخی غیرغربی اعمال شده است، اما سایر نظریات توسعه حتی نظریات وابستگی یا
“توسعه دیگر” و” توسعه جایگزین” که در تقابل با نظریات قالب صورتبندی بوده اند نیز
پیوند خود را با اندیشه ترقی قطع نکرده اند چه، حداقل بعضی مفروضات آنرا به شکل
مفروضه بدیهی یا اصل مسلم در خود حفظ کرده و آنرا بازتولید نموده اند.

بعید به نظر می رسد که لازم باشد در اینجا با موشکافی در
علایق و تمایلات بورژواها و روشنفکران اولیه و کلاسیک تجدد تمایز بنیادین کردارهای
گفتمانی و غیرگفتمانی آنها با جهان غیر غربی را روشن سازیم . محدودسازی خود به دنیا
و منافع دنیایی، ضدیت با سنت و ساختارهای سنتی به ویژه دین و جستجوی بهشت این جهانی
و تلاش برای ساخت آن برپایه مقدورات و امکانات صرفاً انسانی بویژه عقل خودبنیاد از
مهمترین ابعاد تمایز جهان این نیروهای توسعه یابنده اولیه تجدد با جهان غیرتجددی
است. تمایز آنچه ما بعدها در خصوص تقابل سنت و تجدد، دین و توسعه و مانعیت
ساختارهای غیرغربی برای توسعه در نظریه های توسعه می بینیم، محصول صورتبندی این
علایق و تمایلات تجددی در نسخه اصلی و اولیه این نظریه ها یعنی اندیشه ترقی می باشد.

 در اندیشه ترقی است که تاریخ مسیر پیش رونده خطی می یابد و
پایان یا نقطه عطف آن جهان بورژواها و روشنفکران یا تجدد می گردد که به واسطه عمل
خودبنیادانه انسانهایی از نوع انسانهای متجدد از آغاز به سمت این غایت یا انتقال
تاریخی حرکت می کند! در این اندیشه است که کل تاریخ با تمام تمایزها و تفاوتهای
جوهری آن، با تمدن ها، فرهنگ ها، ادیان بزرگ و پیامبرانی که راهبری بخش اعظم (اگر
نه تمام) آنرا به عهده داشته اند یا فاقد موضوعیت می شود و در صورت جهان ظلمت و
تاریکی (سنت) ظاهر می گردد، یا اینکه به اعتبار وجوه مشابه آن با جهان تجدد و صورت
گذرگاههایی در روند تجددیابی مدام و نیل به غایت تاریخی خود (تجدد) صورتبندی می شود
که صرفاً به اعتبار نقشی که در این تحول تاریخی دارد، نه آنگونه که در حقیقت خود
بوده، ارزش می یابد.

اما عصر توسعه در معنای خاص آن، عصر روشنفکران و بورژواهای
قرن هجدهم و نوزدهم میلادی نبود. عصر روشنگری عصر آغاز تجدد یا ظهور تاریخ و جهان
در صورت متجددانه آن است. اما عصر توسعه، عصر تداوم تجدد و یا تلاش برای پیوست غیر
غربیها به کاروان تاریخی ای است که حدود دو قرن پیش با گذر از عصر روشنگری، بشارت
تحول کل جوامع جهانی و نیل تمامی انسانیت به پایان تاریخ خود را داده بود. با این
حال اگر مطابق آنچه اندیشه ترقی می گفت: بشریت تاریخ واحدی دارد که بطور چاره ناپذیر
از غرب و تجدد می گذرد چه ضرورتی در آغاز عصر دیگری غیر از عصر تجدد بود؟ آیا با
عصر توسعه مسیر تاریخ تغییر می کرد یا فقط دوره ای تاریخی در درون عصر تجدد آغاز می شد؟
با اینکه ما می دانیم پاسخ درست این پاسخ اخیر است. این پاسخ سؤال ما در باب دلایل
پیدایی این عصر تازه یعنی عصر توسعه را روشن نمی سازد. پاسخ این سؤال باید در نحوه
سیر تاریخ جستجو شود.

 از این منظر عدم تمکین تاریخ به فلسفه های تاریخ جدید و
طرحی که در نظریه ترقی برای آن تصویر شده بود، ریشه مشکلاتی است که ضرورت عصر
توسعه را مطرح می کرد. با اینکه غرب از آغاز تاریخ جدید خود از طریق لشکرکشی و
استعمار به سبعانه ترین شکل ممکن کوشیده بود تا کل جهان را در تاریخ خود ادغام
کند، واقعیات غیر از این را می گفت. اینطور به نظر می رسید که فرهنگ ها و جوامع غیر
غربی
تصمیم ندارند به کاروان تاریخی تجدد پیوسته و با رهاکردن صورت بندی های اجتماعی
خود نظم تجدد را بازتولید کنند. اما این پاسخ در واقع کل پاسخ یا بخش درست آن نمی باشد
زیرا فرض را این می گیرد که غرب در واقع می خواسته که جهان غیرغربی در موقعیتی
مشابه با موقعیت تمدنی آن قرار گیرد. صرف نظر از اینکه چنین فرض، فرض درستی نیست
شرایط تاریخی مربوط به پیدایی عصر توسعه در نیمه قرن بیستم میلادی حقایقی متفاوت
از این را می گوید.

عصر توسعه همانگونه که بدرستی بیان شده با سخنرانی هری
ترومن رئیس جمهور وقت امریکا در بیستم ژانویه ۱۹۴۹ آغاز می شود که طی آن طرح
مارشال برای دوران پس از جنگ بین الملل دوم و کمک به مناطق آسیب دیده از جنگ ارائه
می گردد. آنچه این سخنرانی را به مثابه صحنه آغازین عصر توسعه ظاهر می کند این است
که ترومن در این زمان برای اولین بار در سخنرانی افتتاحیه خود قلمرو جنوبی را “به
عنوان «ناحیه توسعه نیافته» اعلام کرد” (ساچز، ۱۹۹۲) با اینکه طرح مارشال علی
الاصل و بدواً طرحی برای اروپا است، توسعه نیافتگی وصف آن نیست. طرح مارشال برای
اروپا طرح اعاده و بازسازی آن یا برگشت به وضع اولیه است، تنها جهان غیرغربی است
که با دال “توسعه نیافته” به آن دلالت می شود زیرا مقیاس یا ملاک در اینجا وضع غرب
و کشورهای اروپایی در تاریخ کنونی آنهاست. در حالیکه طرح مارشال کمک به اروپا برای
برگشت به وضع پیش از جنگ است، برای کشورهای غیرغربی تلاش برای رساندن آنها به این
الگو یا نسخه اولیه می باشد که در رابطه با موانع درونی و نقصانهای ساختاری از
بازتولید این نسخه بازمانده اند.

 توجه به جایگاه سخنرانی ترومن بعنوان آغازگر عصر توسعه،
جنبه نمادین دارد. مسئله اصلی در پیوندی است که گفتمان توسعه با نیازها که علایق و
تمایلات این بازیگر اصلی پس از جنگ بین المللی دوم دارد. اگر آغاز عصر توسعه را با
آغاز “دهه توسعه” توسط سازمان ملل متحد در دهه ۶۰ میلادی نیز مقارن بگیریم از این
حیث تغییری ایجاد نمی کند. امریکا هم به اعتبار نقش مستقیم و تعیین کننده آن در این
تحرک سازمان ملل و برنامه های آن و هم به اعتبار اقدامات مستقل خود آغازگر این دهه
نیز هست. دولت کندی رئیس جمهور وقت امریکا علاوه بر ایجاد تحرک در سازمان ملل برای
طراحی و آغاز رسمی دهه توسعه (کوربریج، ۱۹۹۵٫۴)، طراح برنامه هایی نظیر «اتحاد برای
پیشرفت»، «کاملوت» یا «غلات صلح» است که از امریکای لاتین تا جنوب شرقی آسیا را در
برمی گرفت و در ایران به انقلاب سفید شاه منجر شد. در هر حال از این منظر خاص تر
آنچه ضرورت توسعه کشورهای غیرغربی و یا حتی بازسازی اروپا را ایجاب می کرد ظهور
قدرت جهان گیر شوروی و آغاز جنگ سرد میان بلوک شرق و غرب بود. بواسطه این تحول
جهان بویژه کشورهای غیرغربی بصورت صحنه منازعات سلطه طلبانه این دو بلوک درآمد. از
آنجائیکه سابقه استعمارگری غرب و تبعات آن در جهان بستر مساعدی برای تحریکات و سیاستهای
شوروی بوجود آورده بود، جلوگیری از انقلابات رهایی بخش از طریق خشکاندن ریشه های
اجتماعی- اقتصادی آن بصورت ضروری ترین نیاز غرب ظاهر شد. از اینجا بود که به یکباره
عصر تلاش برای توسعه به عنوان فجر جدیدی در تاریخ جهان آغاز گردید. «زیرا ضروری
بود که جهان را از … نیروهای وصف ناشدنی و کمونیست ظلمانی نجات داد و بقاء نظم آن
را مطابق منافع سیاسی و اقتصادی امریکا به بهترین وجه تضمین کرد.» (هیوم و ترنر،
۱۹۹۰٫۳۴).

 بنابراین توسعه نه پاسخی به یک نیاز یا مشکل داخلی بلکه به
عنوان طریقی برای تداوم وابستگی وجلوگیری از انقلابات کشورهای تحت سلطه توسط غربیها
آغاز گردید. به بیان روشنتر آغاز عصر توسعه ریشه در شرایطی دارد که بواسطه آن دیگر
استعمارگری و یا استقرار دست نشاندگان بر بستر عمدتاً دست نخورده اجتماعی و فرهنگی
کشورهای غیرغربی نمی تواند تداوم رابطه سلطه را تضمین کند، بلکه نیاز به تغییراتی
است که ضمن از بین بردن ساختارهای سنتی این جوامع امکان انقلاب و استقلال را نیز
از آنها بگیرد. از اینجاست که بدرستی از «توسعه به عنوان استعمارگرایی جدید» (شیوا،
۱۹۹۲) یاد شده است. چون توسعه تجویز مداخله درساختارهای بومی این کشورها را با
مقاصد و اهداف انسانی نظیر ازبین بردن فقر و جهل تجویز می کرد، تبعیت و زشتی
استعمارگری اولیه را در پوششی پنهان قرار داد، و رنج و خشم ناشی از تحت سلطه بودن
را مهار یا منحرف می نمود. اما به علاوه آن، توسعه به معنای ایجاد تغییر در تناسب
با مقاصد و اهداف کسانی بود که ضمن فراهم سازی پیش نیازهای مادی آن طرحها و برنامه های
آنرا نیز فراهم می ساختند. به این جهت وجهی از مشکوکیت توسعه در این است که متضمن
«جادهی فرهنگی» غرب یا تجدد در درون کشورهای هدف یا غیرغربی می باشد. به این ترتیب
غرب تنها شکل یا جهت خاصی از مداخله را تجویز کرد و به اشکال دیگر آن امکان حضور
در طرحهای توسعه را نمی داد. اما صرفاً به اعتبار عدم تجویز اشکال مختلف توسعه این
طرحها مشکوک نبودند (کارمن ۱۹۹۶:۷). توسعه از بنیان فاسد و بیمار متولد شد چون
اساساً در رابطه با نیاز تداوم سلطه به شکل دیگر یا تازه موضوعیت یافت.

 ۲ــ اقتصاد استعماری و اقتصاد توسعه

اگر به شرایط تاریخی پیدایی عصر توسعه بویژه بازیگران یا
سازندگان گفتمان توسعه توجه کنیم براحتی می توانیم معنا و مفهوم تحولی را دریابیم
که طی آن “اقتصاد استعماری” بدل به “اقتصاد توسعه ” می شود. اکنون برای اداره
کشورهای مستعمره برای “اقتصاد استعماری” به شیوه اقتصادی جدیدی به نام ” اقتصاد
توسعه” نیاز است. هتنه می گوید: پیوند میان این دو اقتصاد به عنوان جایگزین های یکدیگر
یا استمرار اولی در صورت دومی را از این طریق بهتر می توان توضیح داد که توجه کنیم
لوئیس از پیشروان نظریه توسعه در سال ۱۹۴۷ میلادی با رتبه بالای دانشگاهی بر کرسی
اقتصاد توسعه “مدرسه اقتصادی لندن” تکیه می زند (هتنه، ۱۹۹۵: ۳۶٫۶۸ ). به این معنا
ظاهراً در این تحول تنها عنوانها تغییر کرده است. البته فراتر از این تغییر عنوان
این نیز هست که هدف یا موضوع کانونی ایندو نیز تغییر می کند. درحالی که در اقتصاد
استعماری مسئله محوری، چگونگی اداره اقتصادی کشور مستعمره می باشد، در اقتصاد
توسعه مسئله اداره جای خود را به مسئله توسعه می دهد که هدفی بیش از اداره یعنی تغییر
کشور استعمارزده را نیز لحاظ می کند. اما چیزی که تغییر نمی کند ضرورت حفظ ساختار
سلطه است.

از این جهت آنچه هیرشمن از پیشروان نظریه پردازی توسعه در
مقاله خود “ظهور و سقوط اقتصاد توسعه” در باب علل ظهور سریع و رشد یابنده اقتصاد
توسعه می گوید به عنوان تأکیدی بر این فهم از مسئله است. از نظر او یکی از این دلایل
روش شناختی بود. اما دلیل دوم این بود که اقتصاد توسعه منافع متقابل میان کشورهای
فقیر و غنی(یعنی استعمارگر و استعمارشده) در ایجاد توسعه را مورد تأکید قرار می داد
و این گونه اقتصاد را از نظر کشورهای کمک کننده به توسعه کشورهای عقب مانده موجه می ساخت.
(هیرشمن، ۱۹۸۱). به بیان دیگر رشد سریع اقتصاد توسعه از این جهت بود که می توانست
معناداری گونه جدید اداره کشورهای تحت سلطه و معقولیت اقتصادی آنرا توجیه کند.

در هر حال نیروهای اصلی یا تعیین کننده درشکل گیری عصر
توسعه، دو قدرت مسلط استعماری هستند که در مقطع پس از جنگ دوم بین المللی و بعضاً
تحت تأثیر آن تدریجاً جای خود را با هم عوض می کنند، گرچه پیوند متقابل خود را در
کنترل جهان هرگز قطع نمی کنند. این دو نیز که به اقتضائات شرایط تاریخی جدید سلطه
را درک کرده بودند منشأ ایجاد یک مجموعه نهادها و مؤسسات ملی و بین المللی در داخل
و خارج مرزهای خود و هم چنین در داخل کشورهای تحت استعمار هستند. سازمان ملل و
نهادهای وابسته به آن، نهادهای برتن وودز، بویژه بانک جهانی و صندوق بین المللی
پول و کثیری از مؤسسات و نهادهای تحقیقاتی و کاربردی توسعه به علاوه کتابها و
فصلنامه هایی که از این زمان همگی با تصاعدی هندسی در داخل و خارج دانشگاههای غرب
و با فاصله ای ده، بیست ساله در غیر غرب تکثیر می شدند، در مجموعه ساختارهایی
هستند که تحت هدایت مستقیم یا غیرمستقیم امریکا از جمله با کمک بنیادهائی نظیر
راکفلر را شکل داد و به پیش برده اند. قریب به صد در صد پیشروان نظریه پردازی
توسعه غربی بوده و بعضی نظیر روستو یا هانتیگتون به بخش اجرایی حاکمیت سیاسی این
کشورها تعلق دارند. تنها از دهه هفتاد میلادی است که مؤسسات یا نهادها و هم چنین
دانشگاهیان یا روشنفکران غیرغربی نقش در گفتمان توسعه می یابند. اما از آنجائیکه
مجموعه این نهادها و افراد دانشگاهی یا غیردانشگاهی توسط غربیها و برپایه سنت های
غربی آنها شکل گرفته بودند، ورود آنها به صحنه تغییری در کردارهای گفتمانی یا غیرگفتمانی
ذی نقش در شکل گیری گفتمان توسعه ندارد. درواقع همانطوریکه بعضی از محققین متذکر
شده اند طی این عصر واقعیت غالب در حوزه توسعه “امپریالیزم دانشگاهی” (استریتن،
۱۹۷۴) است که امکانی برای هیچگونه بیان یا اندیشه مستقل و مخالف با تجدد و گفتمان
توسعه را نمی دهد.

میردال از پیشروان نظریه پردازی توسعه در باب علل شکل گیری
گفتمان اقتصاد توسعه به عنوان حوزه متمایز نظری بویژه بالنسبه به اقتصاد به سه
دسته شرایط اشاره می کند. یکی از این علل یا عوامل به تغییرات ساختاری در حوزه
استعمارگران برمی گردد. این عامل همان است که پیش از این در زمینه بحث جابجایی امریکا
و انگلیس در هرم قدرت استعماری به شکلی بدان اشاره شد. وجهی دیگر از این مسئله
تطورات داخلی قدرت در کشورهای غربی است که به ورود تدریجی سوسیالیست ها، کمونیست ها
و لیبرال ها به حوزه قدرت در این کشورها مربوط می شود. عامل دیگر مورد اشاره وی نیز
پیش از این مورد بحث قراگرفت. این عامل همان پیدایی نزاع بین المللی میان دو بلوک
شرق و غرب است که بواسطه آن قلمرو کشورهای غیرغربی صحنه زورآزمایی و جنگ قدرتهای
غربی گردید. اما عامل سوم از نظر میردال تشنگی و ولع رو به تزاید کشورهای غیر غربی
به توسعه است که در این سالها ظاهر می شود. (میردال، ۹- ۸: ۱۹۶۸). این عامل بایستی
بیشتر از آن جهت مورد توجه قرارگیرد که نقشی برای مردم جوامع غیرغربی در شکل گیری
و گسترش گفتمان توسعه ایجاد می کند. در این تردیدی نیست که تمایل به زندگی و جهان
غربی درملل غیرغربی نقشی در این میان داشته است. خصوصاً اینکه بواسطه افزایش تدریجی
این تمایل از آغاز تماس آنها با تجدد، شاهد فشار تشدید شونده ای در این کشورها بر
سیاست و سیاستمدارانشان بوده ایم. با این حال نباید در ارزیابی نقش خاص این عامل
در شکل گیری گفتمان توسعه دچار انحراف شویم. از آنجائیکه جهان طی این عصر تحت شرایط
سلطه قرار داشته بواسطه آن امکانی برای ظهور اثر خاص کردارهای گفتمانی و غیرگفتمانی
این کشورها بر این فرآیند وجود نداشته است. تنها امکان از این جهت ایجاد انقلاب
بوده است که آنها بواسطه تلاش های مداوم و بی وقفه غرب یا به انحراف کشیده شده یا
مهار گردیده و فرصتی برای تثبیت خود نیافته است، چه رسد به اینکه گفتمان ویژه
خود را شکل دهد یا اینکه برگفتمان مسلط اثر گذارد. البته نمی توان انکار کرد که از
وجهی به شکل ایجابی این تمایل در شکل گیری گفتمان توسعه نقش ایفاء کرده است. اما این
نقش به هیچ وجه به معنای آن نیست که مداخله تمایلات رو به رشد جهان سومی به توسعه
این گفتمان را به گفتمان جهانی سومی مبدل ساخته یا محتوای آنرا در جهت علایق آنها
متحول کرده است. گروههایی که طی این سالها درکشورهای غیرغربی بیانگر یا بازگوکننده
این تمایلات بودند دو دسته می باشند.

یک دسته از آنان نخبگان حکومتی و فن سالاران دولتی هستند و
دسته دیگر روشنفکران یا دانشگاهیان می باشند. این دو گروه یا بصورت مستقیم بواسطه
سرسپردگی و وابستگی آشکار تنها علایق و منافع قدرتهای غربی را منعکس می کنند و هیچگونه
نسبتی با مردم و ساختارهای بومی کشورهای متحده ندارند، یا اینکه نظیر روشنفکران حتی
وقتی واجد علایق بومی هستند بواسطه آموزشها و دیدگاههای غربی از درک ماهیت واقعی و
تمایلات مردم خود ناتوانند و نیاز آنها به بهبود زندگی و ارتقاء کیفیت آنرا
همانگونه فهم و تفسیر می کنند که روشنفران غربی یا سازندگان اصلی گفتمان توسعه. در
هرحال حاصل کار این است که علایق و تمایل رو به رشد مردم این کشورها، نحوه بیان
خاص خود را در گفتمان توسعه پیدا نمی کند.

 ۳ـ گفتمانی در چرخش و دگرگونی مداوم: ناکامی های نظری و
عملی

اگر بی ربطی علایق و تمایلات ذی نقش در شکل گیری گفتمان
توسعه به علایق و تمایلات کشورهای موضوع طرحها و برنامه های توسعه دلیلی کافی برای
ضرورت رهاکردن این گفتمان نباشد، تاریخ سراسر شکست آن خود بهترین گواه بی تناسبی
آن با واقعیت این کشورها و مشکلات یا نیازهای آنهاست. به اعتبار این تاریخ است که
سخن از افسانه توسعه اکنون به سخنی عادی بدل گشته است.( اسوالد و دریورو، ۱۳۸۴).

 گفتمان توسعه از آغاز اوجگیری تا هم اکنون نظریه های متعددی
در حوزه های مختلفی از اقتصاد، سیاست، جامعه شناسی، روان شناسی را در درون
خودپرورانده است. مجموعه عظیم «توسعه؛ مفاهیم انتقادی در علوم اجتماعی» حاوی صدها
مقاله که بالغ بر هزاران صفحه را شامل می شود که صرفاً بخش اندکی از حجم عظیم و
خارق العاده نیروی نظری می باشد که طی حدود پنج دهه در این حوزه مصروف گردیده است
(کریریچ، ۲۰۰۰). با اینحال این حجم عظیم بیش از آنکه مبین روند رو به رشد درک ما
از آنچه توسعه خوانده شده باشد، گویای افت و خیزهای مداوم و نقدهایی است که پس از
هر دوره شکست، توجیه، اصلاح و تصحیح خطاهای گذشتگان انجام گرفته است.

جریان اصلی نظریه پردازی در حوزه توسعه تا همین اواخر و
بلکه هم اکنون تحت تسلط گونه های متفاوت رویکردی بود که به نام رویکرد نوسازی
معروف گردیده است. با این حال در دورة اول عصر توسعه برای حدوداً دو دهه، ما بجای
نظریه توسعه، اقتصاد ـ توسعه داشته ایم که جایگزین برای اقتصاد استعماری بحساب می آمد.
اقتصاد در این مرحله اساساً فاقد نظریه ای در باب توسعه بود زیرا اقتصاد چیزی جز
کاربرد علم اقتصاد موجود جوامع سرمایه داری در مورد کشورهای مستعمره تحت شرایط
تازه نبود. از آنجایی که اقتصاددانان در این دوره بر پایه شعار «اقتصاد، اقتصاد
است» به وحدت و عمومیت اقتصاد متعارف سرمایه داری در اشکال کلاسیکی، نوکلاسیکی یا
کینزی آن معتقد بودند نتیجه طبیعی این مرحله از نظریه پردازی نیز نمی توانست غیر
از الگوگیری از توسعه غرب به عنوان تنها مدل توسعه باشد. از این رو این عجیب نیست
که به علاوه قبول تمامی ابعاد نظری و مفروضات اقتصاد غرب آخرین آنها یعنی مدل کینزی
برای طراحی رشد کشورهای تحت استعماری بکارگرفته شد، در حالیکه بی ربط ترین آنها به
شرایط این کشورها بود. در هرحال در این مرحله از توسعه تصویر خام و ساده انگارانه ای
شکل گرفت که می گفت کل تحول توسعه، حرکتی جز یک اقدام فنی کلان یا مهندسی اجتماعی
بلند دامنه در حوزه اقتصاد نیست. در این فرآیند دولت ها و اقتصاد دانان و برنامه های
چند سالة اقتصادی عناصر کلیدی بحساب می آیند. توسعه نیز همانگونه که عنوان یکی از
معتبرترین وکلاسیک ترین کارهای این دوره نشان می دهد، خیری جز «رشد اقتصادی» یا
افزایش کمی متغیرهای اقتصاد کلان بویژه تولید ناخالص ملی نیست (لوئیس، ۱۹۹۵) . از
این منظر رشد مستلزم حل و فصل مشکل مازاد یا سرمایه اولیه لازم برای ایجاد تحرک در
اقتصادهای کشورهای حوزه عقب رو یا عقب مانده (لفظی که با آن از این پس کشورهای
مستعمره سابق، طبقه بندی و خوانده شدند) بود. به محض اینکه این منبع اولیه یافته و
سرمایه گذاری می شد مراحل بعدی رشد بطور خودبخودی مطابق مدلهای مبنایی این مرحله یعنی
مدل هارود- دومار با سرمایه گذاری مجدد بخشی از تولید پیش می رفت.

بطور طبیعی نظریه ای که چیزی بیش از اعمال نظریه های مسلط
اقتصادی در حوزه کشورهای متحده نبود، نمی توانست غفلت کاملاًَ آشکاری نسبت به
ابعاد غیراقتصادی توسعه نداشته باشد. از منظر آنها توسعه معادل رشد کمی در شاخص های
خالصاً اقتصادی بویژه تولید ناخالص ملی گرفته می شد. آنها با تمرکز انحصاری بر رشد
اقتصادی به فرآیندهایی علاقه نشان می دادند که اقتصاد کشاورزی محور جوامع غیرغربی
را در مسیر دست یابی به اقتصاد صنعتی قرار دهد، تا از این طریق اقتصاد یا وضعیت عقیم
این کشورها (به زعم آنان) با تغییرات ساختاری به بهره وری و ثروت کشورهای پیشرفته
صنعتی دست یابد.

مطابق مفروضات این نظریه پردازان (رجوع به: مایروسیرز،
۱۳۶۸) با توجه به وضعیت کشورهای هدف که مشخصه های اقتصادی آنان فقر منابع مالی و
دانش فنی ناکافی است، رشد نمی تواند بشکلی دورن زا ایجاد گردد. منشأ نیروی اصلی
رشد اقتصادی در بیرون این کشورها یعنی در اقتصادهایی قرار دارد که منابع اولیه
لازم بویژه سرمایه و فن را در اختیار دارند. از این نظر قطعاً در مراحل اولیه رشد
لازم است که با وارد کردن فن، کارشناس و سرمایه از کشورهای رشد یافته صنعتی، محرک های
لازم برای جهش اولیه اقتصادی را فراهم کرد. از نظر لوئیس رشد اقتصادی نظیر بهمنی
است که شکل یک گلوله برفی کوچک آغاز می شود، وقتی گلوله برفی از قله کوه به حرکت
درآید دیگر خود دایماً بر سرعت وحجم خویش خواهد افزود. در نتیجه مسئله اصلی این
است که «بایستی با غلطاندن گلوله برفی تا قله کوه آغاز کنیم. هنگامیکه گلوله برفی
در قله کوه قرارگرفت بقیه کار آسان است، اما شما نمی توانید گلوله برفی را در قله
کوه قراردهید بدون اینکه حرکت اولیه را به انجام رسانید» (لوئیس ۳۶: ۱۹۵۰) این
حرکت اولیه نیز جز از طریق کشورهایی که قبلاً به رشد اقتصادی دست یافته و دارای
مازاد سرمایه لازم و دانش کافی هستند نیز انجام شدنی نمی باشد.

 

تأکید انحصاری نسل اول نظریه پردازان توسعه بر اقتصاد به
معنای آن نیست که توسعه از نظر آنها استلزاماتی جز دست کاری اهرمهای مالی و پولی
اقتصاد یا بکارگیری فنون و ابزارهای صنعتی و اقتصادی پیشرفته ندارد. همانگونه که
نظریات پیشگامان اقتصاد توسعه بویژه روستو- مشهورترین آنها- مشخص می کند (رجوع به
سابق الذکر) طی مراحل مختلف توسعه، مستلزم اعمال سیاست ها و برنامه های مختلف در
حوزه های دیگر بویژه آموزش و پرورش نیز هست. مشکل نسل اولیها غفلت از عوامل غیراقتصادی
نیست. مشکل آنها این است که اگر هم به سایر عوامل توجه می کنند صرفاً از دریچه
چارچوب ارجاعی اقتصاد این کار را انجام می دهند. در نتیجه نه تنها توسعه را فرایندی
همه جانبه نمی بینند بلکه اگر عاملی بنحوی به اقتصاد ربط نیابد آنرا نیز درنظر نمی گیرند.
از اینرو افرادی از این گروه چون هوزلیتز نیز علی رغم اینکه بسیار به دیدگاههای
نسل بعدی نزدیک می شود بازهم از حدود نظری نسل اول خارج نمی شود. هوزلیتز این شایستگی
را نیز دارد تا وجود تمایز دیدگاههایش با دیدگاههای غالب این دوره برعکس روستو که
از لحاظ زمانی به پایان دهه اول تعلق دارد در اوایل دهه اول کار خود را ارائه کرده
است. وی در مقاله ای در سال ۱۹۵۲، که عنوان آن به اندازه کافی گویاست، به «موانع غیر
اقتصادی توسعه اقتصادی» می پردازد. در میان مسائلی که مقاله او ناظر به آنهاست،
سؤال مهمی وجود دارد دایر بر این که: «آیا توسعه اقتصادی تنها به معنای تغییر در
وجوه مشخصی از رفتار آشکار، بویژه تحصیل مهارتهای جدید یا اعمال اشکال تازه فعالیت
اقتصادی است، یا اینکه مشروط به تغییرات بنیادی تر در روابط اجتماعی و حتی شناخت
ارزشها و اعتقادات یک فرهنگ بوده، و با آن ها همراه است؟» (هوزلیتز، ۸: ۱۹۵۲).

او در پاسخ بارد «جبرگرای اقتصادی» اهمیت عوامل فرهنگی را
در توسعه اقتصادی متذکر می شود. اما بارد دیدگاهی که می توان آنرا «جبرگرای فرهنگی»
نامید از قبول تقدم فرهنگ و ضرورت آغاز توسعه با توسعه فرهنگی اجتناب می کند. به
علاوه وی تنها به وجوهی از فرهنگ مثل فرهنگ کار یا مصرف و سرمایه گذاری می پردازد،
که چارچوب ارجاعی اقتصاد بدان ها در توسعه اقتصادی موضوعیت می دهد.

درهرحال با آغاز دهه بعدی توسعه یا از وجهی آغاز رسمی دهه
توسعه و برنامه ریزی توسعه توسط سازمان ملل با پیوستن نظریه پردازانی از حوزه های
دیگر بویژه جامعه شناسی ظاهراً بابی برای گذر از دیدگاه تنگ اقتصادی به توسعه و
خطاهای آن باز شد، گرچه در اصول و بنیانها تغییری واقع نمی شود.

 

از این زمان است که تدریجاً ما با اشکال دیگر توسعه نظیر
توسعه فرهنگی و توسعه سیاسی به عنوان ابعاد مکمل توسعه اقتصادی مواجه می شویم، در
این دهه نه تنها تشخیص داده می شود که معادل گیری رشد و توسعه خطایی فاحش است بلکه
تمرکز آنها در حوزه اقتصاد صنعت و اجتماعات شهری که در کانون طرحهای توسعه نسل اول
بود به اعتبار غفلت آن از بخش کشاورزی و اجتماعات روستایی نیز مورد انتقاد قرار می گیرد.
به علاوه از این زمان در کنار شاخص هایی که ثروت و درآمد کلان اقتصاد را محاسبه می کند،
به موضوع مغفول توزیع درآمد و شاخص های آن به عنوان معیارهای توسعه یافتگی اهتمام
نشان داده می شود. با اینحال این چرخه نظری که از مدتها از اواسط دهه اول با آگاهی
از خطاهای اقتصاد توسعه آغاز شده بود، در این نقطه با شکل گیری یا کمال یابی نظریه
نوسازی به پایان نرسید. در واقع از این زمان با ظهور نظریه های چپ از جمله نظریه
وابستگی یا نظریه نظام جهانی و نظریه راه رشد غیر سرمایه داری با روند رو به رشد و
پایان ناپذیر نظریه پردازی در حوزه توسعه روبرو می شویم که از طریق نقد نظریه های
قبلی یا به شکل مستقل می کوشند معضل توسعه را فهم کرده واز طریق ارائه مدلهای
مختلف آنرا چاره کند.

 

توسعه درون زا، توسعه برونزا، توسعه از طریق جایگزینی واردات،
توسعه از طریق گسترش صادرات، توسعه انسانی، توسعه سبز، توسعه همه جانبه، توسعه پایدار،
توسعه بر پایه نیازهای اساسی، توسعه هدفمند، توسعه منطقه ای و محلی، توسعه بخشی،
توسعه روستایی و شهری و… تنها گویای عناوین بخشی از این نظریه پردازیها، مدلها و
راهبردهای ابداعی می باشد که از آغاز عصر توسعه شکل فزاینده ای در حال تکثیر و
تکاثر بوده است، بقول اسکوبار «پس از تشخیص اینکه هدف کاهش فقر و تضمین معیار زندگی
شرافتمندانه برای اکثر مردم، همچون همیشه دور از دسترس است، نظریه پردازان توسعه،
همیشه مشتاقانه بدنبال یافتن بازیچه یا مترسک دیگری که بشود آنرا به عنوان راهبرد یا
سرمشق “جدیدی عرضه کرده بوده اند.» (اسکوبار، ۶۹ : ۱۹۹۵).

 اما همانطوری که نقل قبلی نیز بطور ضمنی بر آن دلالت می کند،
تکثیر و تولید متزاید نظریه های توسعه صرفاً بعد نظری نداشته است. در حقیقت دلیل
اصلی این تراکم نظری شکست فاجعه بار طرحها و برنامه های توسعه بوده است که ضمن از
بین بردن خوش بینی ها و امیدهای بی پایه اولیه تدریجاً هم در نظر و هم در عمل خطی
از یأس و درماندگی برجای گذاشته است. همانگونه که بررسی تفصیلی روند نظریه پردازی
و تطورات آن نمی تواند در مجال این نوشتار بگنجد، ورود در جزئیات شکست های عملی نیز
در امکان آن نیست. تنها کافی است به بحران بدهی ها که در دهه هشتاد میلادی مشغله
اصلی تمامی طرفهای درگیر توسعه از کشورهای صنعتی تا کشورهای باصطلاح در حال توسعه
و همچنین سازمانها و نهادهای بین المللی گردید توجهی داشته باشیم تا عمق فاجعه را
دریابیم. با پیدایی این بحران به علاوه بحرانهای متعدد دیگر نظیر بحران خشکسالی،
قحطی، بیماری که اکثر کشورهای آمریکای لاتین و افریقایی را آماج قرار داد، از این
سالها مسئله توسعه به مسئله کمک برای جلوگیری از فاجعه و کمک به ادامه بقاء بدل
گردید. این روزها با پیگیری اخبار گردهم آیی های مقامات کشورهای غربی و آمریکایی
در
G7 یا اتحادیه اروپا می توانید مشکل بدهی ها را به خوبی
حس کنید. این وضع مصیبت بار در حالی پیش چشم جهانیان رخ داد که همه یا اکثر قریب
به اتفاق این کشورها حداقل یک یا دو برنامه توسعه را پشت سرگذاشته بودند. اما مصیبت
تنها محدود به حوزه اقتصاد نبود. طی چهار، پنج دهه پس از آغاز عصر توسعه که ضمن آن
که برنامه ها و نظریه پردازیهای گسترده در باب توسعه فرهنگی و سیاسی همه را مشغول
بخود ساخته بود حدود ۲۵۰ جنگ کوچک و بزرگ و کثیری از کودتاها و قتل عام های گسترده
بعنوان دست آورد این مناطق توسعه یابنده ثبت گردید.

 

بنابراین اگر بعضی از نظریه پردازان کل پروژه، توسعه را «ویرانه
نظری» می خوانند یا از «افسانه توسعه» صحبت می کنند نباید موجب تعجب کسی شود. دعوت
ایشان به اینکه بایستی «خود را از سلطه این پروژه بر ذهنهایمان آزاد سازیم». عکس العمل
معقولی نسبت به شکست کامل عصر توسعه و برنامه های آن است ( ساچز، ۱۹۹۲:۵). در واقع
با نظر به دست آوردهای عملی و نظری توسعه این عکس العمل عجیب نیست. برای این نظریه پردازان
حیرت آور این است که «تا چه پایه ما بر خطا بودیم و در همان حال به چه میزان اطمینان
داشتیم که بر مسیر درست هستیم.» (چامبرز، ۱۹۸۵).

 البته این ارزیابی ها با غفلت از بعضی توفیقات نیست. درحالیکه
اکثر قریب به اتفاق کشورهای جهان سومی از کشت باد برنامه های توسعه طوفان درویده اند،
تعدادی کمتر از انگشتان یک دست ظاهراً در حل و فصل مسائل اقتصادی خود بجایی رسیده اند.
اما جالب این است که همانطوریکه بعضی از نظریه پردازان توسعه با بررسی های خود
نشان داده اند توسعه واقعی در تمایز با دیدگاهها و نظریه پردازیهای توسعه واجد
ابعادی نامنتظر است که به هیچ رو در نظریه توسعه مورد اهتمام و لحاظ قرار نگرفته
است. (توی، ۱۹۸۷). به بیان دیگر اگر هم در واقع توفیقی بوده به هیچ رو نبایستی
آنرا به نظریه پردازیهای توسعه مربوط ساخت.

 

برپایه این حقایق است که یکی از برجسته ترین و با سابقه ترین
نظریه پردازان توسعه در مقاله ای تحت عنوان “ظهور و سقوط اقتصاد توسعه” از مرگ این
حوزه سخن می گوید. البته همانطورکه او متذکر می شود در این زمینه “هنوز هم مقالات
و کتابهای (متعددی) تولید می شود”.اما از تمامی امیدها و خوش بینی های اولیه چیزی
برجای نمانده است. نه تنها هر روز بیش از روز گذشته “ظهور اندیشه های جدید سخت تر
می گردد” بلکه حتی این حوزه نیز دیگر “بسختی خود را بازتولید می کند” (هیرشمن،
۱۹۸۱).

۴-گفتمان توسعه: گفتمان تجدد جهان سومی

 مشکل اصلی با گفتمان توسعه صرفاً این نیست که در ربط با
علایق و منافع استعماری شکل گرفته و به تعبیری دقیق تر در ریشه “کاملاً امریکایی”
می باشد.(هیوم وترنر، ۱۹۹۰:۳۴). اگر مشکل تنها این بود شاید می شد با قطع پیوند پیشین
بدنبال گفتمانی گشت که جهان یا رفتارها و تمایلات متفاوتی را بازنمایی و صورتبندی
می کند. مشکل آن نیز تنها این نیست که این گفتمان در عمل و نظر به اعتبار تاریخ
سراسر خسران خیز و دردناک آن شکست خورده و رسواست. برای این مشکل نیز شاید می شد
چاره ای جست. نباید مشکل این گفتمان را صرفاً در شکست ها و ناکامی ها، بلکه بایستی
در توفیقات و پیروزی هایش نیز جستجو کرد. گفتمان توسعه اساساً نه یک گفتمان عملی-
تجربی بلکه گفتمانی ایدئولوژیک است که به لحاظ نظری ریشه های آن به فلسفه های
اجتماعی قرن هجدهم میلادی و نظریه های اجتماعی قرن نوزدهم میلادی برمی گردد. در اینجا
با ایدئولوژی توسعه گرایی روبرو هستیم که برپایه “رؤیا ها و تخیلات تجدد” “سراب ها
و اشباح خویش را می پروراند.” (برمن، ۱۹۸۸:۲۳۲) . بنابراین رویکرد تاریخی مفروضات
انسان شناسانه و وجودشناسانه و ارزش شناسانه آن، همگی عیناً از آن تجدد است. این
گفتمان می خواست تکرار یا “تنسیخ انتقال” یا گذر تاریخی به آن را در مورد نسخه های
بعدی جهان سومی توضیح دهد.(روکس برو – ۱۹۷۹:۱۳). نظریه های توسعه اعم از چپ و راست
با هر تفاوت یا اختلافی، که داشته باشند در این بنیانهای نظری با هم اشتراک دارند
چرا که همگی ریشه واحدی دارند: تجدّد.

۵ ـ گفتمان توسعه و سکولاریسم

 جهان گفتمانی توسعه همچون جهان تجدد محدود به حدود یا
قلمرو سکولار است. در این گفتمان، جهان بیرون از حدود حس و پدیدار یا انکار گردیده
یا به ورطه فراموشی و غفلت سپرده می شود. این چنین جهانی – به بیان کنت یامارکس- یا
توهم است یا اینکه بواسطه بی انجامی، اهتمام بدان شایسته هیچ صرف وقتی نیست. در نتیجه
یا ورود به گفتمان توسعه، انسان جهانی پیدا می کند که مرزهای آن علی رغم گستردگی و
بی انتهایی به فراتر از زندگی این جهانی و آنچه در تجربه های همگانی قابل حس و دریافت
است کشانده نمی شود. در آن نه رمز و رازی وجود دارد نه اینکه آنچه انسان را به بیرون
محسوسات و مشهوداتش هدایت کند یافت می شود. با تولد انسان آغاز می گردد و با مرگ
او پایان می یابد، بدون آنکه قصه میان این دو آغاز و انجام ناتمام یا ناقص بنظر آید
ومعنایی فراتر از این برای آن جستجو شود.

 گفتمان توسعه همچون گفتمان تجدد، دغدغه زندگی این جهانی را
به تنها دغدغه واقعی انسان بدل ساخته و هر دغدغه دیگری را بی معنا می کند، زیرا در
انسان نیرو یا میلی غیر از آنچه به این زندگی ربط می یابد مفروض نمی گیرد. انسان
متعلق به این گفتمان جز دغدغه های بی واسطة درگیر با نیازهای فوری و مشکلات آنی یا
درکل آنچه به تمشیت زندگی این جهانی وی مربوط می شود، اشتغال خاطری ندارد. او تنها
به بهبود این زندگی می اندیشد و مسائل و مشکلات وی نیز از شرایطی برمی خیزد که
تحقق این مهم را دشوار ساخته است. البته انسان گفتمان توسعه خالی از فضایل و اخلاقیات
نیست اما فضایل و اخلاقیات او از قسم اخلاق کار و فضیلت کارآفرینی است که سمت و سویی
به غیر از این جهان ندارد. برای او اخلاق و فضیلتی که بکار ساخت این جهان نیاید یا
نیست و یا معنایی ندارد.

 گفتمان تجدد با حذفی هستی شناسانه، قلمرو هستی را از عمق و
باطن آن تهی ساخت و بجای دغدغه آخرت و تعالی روح، دغدغة دنیا و ارضاء نفس و نیازهای
دنیایی را قرار داد. گفتمان توسعه نیز بدنبال رؤیایی است که انسان غربی در فجر
تجدد با دیدن آن از وعده های انسان و ادیان دست شست تا بجای حلوای نسیه بهشت، نقد
خود را در این جهان دریابد. از اینرو همچون گفتمان تجدد تنها می خواهد از این جهان
بهشتی بسازد که انسان در آن احساس در خانه بودن کند و سختی و رنج آن وی را به گریز
از آن و حس غربت مبتلا نسازد. گفتمان توسعه بدنبال حذف فقر و بیماری است اما این
تمام آن چیزی نیست که هدف آن می باشد. توسعه نظیر تجدد جز به جهانی عاری از همه
مشکلات و معایب، نقصانها و رنج ها و آلام و کاستی ها و در یک کلام جز به بهشت نمی اندیشد
و به همین دلیل است که فرایندی بی انتها و سرانجام است و در پس هر طرح و برنامه ای،
طرح و برنامه ای دیگر پیش می آورد و با هر نوسازی به نوسازی تازه تری می اندیشد.

۵ ـ۱ـ عقل، علم و فن آوری

 گفتمان توسعه نه تنها ایجاد بهشت زمینی را ممکن می داند
بلکه همچون تجدد امکان آنرا نیز در ساز و کارهای این ـ دنیایی می جوید. از این
منظر جهان نظام بستة خودکفایی است که خویش را برپایه تنظیماتی درونی اداره می کند.
به این معنا هر آنچه انسان بدنبال آن باشد در این جهان ممکن است، مشروط به اینکه
قوانین آن یافت شود، برای تحقق اهداف توسعه تنها نیرویی که بدان نیاز داریم نیروهای
این ـ دنیایی اند که مطابق قوانین خودبینانه ای عمل می کنند. بنابراین کار تحقق
بهشت زمینی کاری یکسره انسانی است که بدون نیاز به نیروهای غیر این ـ دنیایی و
تنها از طریق تفسیر و تصرف پدیده های طبیعی برپایه قوانین آنها انجام می گیرد. برای
انجام این مهم تنها چیزی که بدان نیازمندیم عقل، علم و فن آوری است که همگی انسانی
و در حوزه امکانات و قابلیت های انسان می باشد. اندیشه ای غیر از این خواه از طریق
تشکیک در توانایی انسان در انجام این کار، یا طرح نیاز به طرق و وسایلی غیر از عقل
و علم و فن آ وری در تضاد با گفتمان توسعه بلکه مبین توسعه نیافتگی یا به بیان
کانت عدم بلوغ و صباوت تلقی می شود.

توسعه اساساً محصول دخل و تصرف در نیروهای این دنیایی بوده
امکان خود را از دانشی کسب می کند که ما را بر این کار توانا می سازد. از اینرو هر
دانش که چنین امکانی را فراهم نکند دانشی بی ربط بحساب می آید. این دانش خواه دانش
دینی خواه دانش اخلاقی ویا حتی دانش فلسفی باشد در جهانی که توسعه را هدف قرار
داده، فاقد ارزش و موضوعیت می گردد. بعضی از این دانش ها نظیر دانش دینی یا فلسفی
حتی از منظر رویکرد توسعه ای یا متوجه دنیا، به عنوان مانع بحساب می آیند. البته
شاید بنظر برسد که توسعه دانش اخلاقی را به نحو دیگری ارزیابی می کند زیرا برای
دست یابی به یک جهان توسعه یافته ما نیازمند انسان تازه و متفاوتی هستیم. این سخن
درست است اما توسعه به هیچ دانش اخلاقی از نوعی که می دانیم نیازمند نیست.
همانگونه که تجدد فاقد اخلاق و دانش اخلاقی است، در مجموعه دانش هایی که توسعه
مشروط و منوط بدانهاست اخلاق جایی ندارد. توسعه برای ایجاد انسان های موردنیاز خود
اینکار را از طریق اخلاق و دعوتهای اخلاقی انجام نمی دهد، بلکه از طریق روان شناسی
و مجموعه دانش های فنی از این قسم اقدام می کند.

 توسعه از طریق تبدیل هستی، چه هستی طبیعی و چه هستی انسانی،
به موضوعاتی قابل دخل و تصرف به پیش می رود. از این منظر جهان انسانی و غیرانسانی
همچون اشیایی مستعد دگرگونی و تغییرات فنی به موضوع دانش های تجربی مبدل می شوند.
کار توسعه یک مهندسی کلان اجتماعی است که دانش فنی مورد نیازش را از علوم اجتماعی
سکولار می خواهد. علوم اجتماعی برای ایجاد دانشی که پیش شرط ضروری و نیاز اجتناب ناپذیر
مهندسی توسعه است، عالم و آ دم را درصورت موضوعاتی قابل محاسبه، قابل پیش بینی،
قابل دست کاری و کلاً قابل اداره و مهار صورتبندی می کند. از این جهت که توسعه با
ضرورت ارائه چنین تصویری از هستی همراه است، هر گفتمانی به غیر از گفتمان علوم اجتماعی
در تعارض با آن قرار می گیرد. مانعیت گفتمانهای علوم سنتی نظیر اخلاق و فلسفه یا
گفتمان دینی و دین نیز از این باب است که تصویر انسان و هستی در آنها غیر از تصویر
موجود در گفتمان توسعه است. در این گفتمانها هستی موجودات بویژه انسان بگونه ای
تصور می شود که امکان دخل و تصرف فنی را منتفی ساخته و مانع اداره و مهار آنها از
طریق مهندسی اجتماعی می گردد.

 در جریان تطور گفتمان توسعه روشن گردید که این فرایند به
دانش های تجربی متعددی نیازمند است. اما در هر حال با وجود این تحولات طی عصر تجدد
اقتصاد محوری ترین دانش فنی مورد نیاز برای توسعه بوده وخواهد بود زیرا علی رغم
لفاظی ها و شعارهای بسیار، توسعه اساساً ً از آغاز تا پایان چیزی جز توسعه اقتصادی
نبوده است. این علم که پیش از دوران تجدد به عنوان حکمت عملی، ماهیتی کاملاًَ
متفاوت با وضعیت تجدد در پیش داشت، با جدا کردن خود از اخلاق و ارزش ها به عنوان
نمونه اعلای دانش های فنی درآمد. این دانش که بگونه ای موفقیت آمیزتر از علوم
اجتماعی دیگر خود را به اصرار در رده علوم طبیعی قرار داده، اساساًَ بدون تبدیل
موضوع خود یعنی انسانها به اشیاء هیچ امکانی را برای شناخت آنها ندارد. انسانها در
چارچوب ارجاعی این علم موجوداتی هستند که تحت تأثیر فشار نیازهای مادی خود تنها
خواهان سود بیشترند. آنچه انسانها را متمایز از سایر حیوانات می سازد، توانایی
آنها در کسب اطلاعات در مورد رفتارهای سودجویانه ایشان و قابلیت محاسبه عقلانی
بهترین گزینه اقتصادی است. با آنکه در نظریه های توسعه، قابلیت کارآفرینی یا میل
به پیشرفت به عنوان پیش نیازهای انسانی توسعه اقتصادی قلمداد گردیده، چه در اقتصاد
توسعه و چه در اقتصاد کلاسیک همانگونه که آدام اسمیت، مارکس یا وبر متذکر شده اند،
در نهایت انسان اقتصادی انسانی است که تنها به افزایش متزاید سود شخصی از طریق
محاسبه عقلانی اندیشیده و این کار را با جستجوی خستگی ناپذیر ثروت و سرمایه گذاری
بی وقفه مازاد حاصله در فعالیت های بعدی به انجام می رساند. از آنجایی که اقتصاد
توسعه براساس مفروض گرفتن چنین کنشگرهایی ممکن می گردد، پیگیری علایق یا اهدافی غیر
از این مغایر توسعه تلقی می گردد و با تعابیر مختلفی نظیر کنش یا رفتار سنتی غیر
توسعه خواهانه نقد و نفی می شود. گفتمان توسعه بدنبال آن است که از طرق مختلف
انسانها را از علایق و کنش هایی مغایر با علایق و کنش های مفروض در انسان اقتصادی
جدا کرده تا آنها بتوانند جهان اجتماعی- اقتصادی توسعه یابنده را در رفتارهای خود
تولید و بازتولید کنند. این بدان معناست که گفتمان توسعه خواهان انسانی نیست که به
غیر از نفع شخصی و تزاید مداوم ثروت به چیزی بیاندیشد زیرا انسان ایده آل این
گفتمان کار آفرین یا پیشرفت جو است که تنها هدفش ارتقاء و بهبود رفاه این دنیایی
است و بس.

۵ ـ ۲ـ برنامه ریزی و توسعه

 توسعه به عنوان مهندسی کلان اجتماعی به علاوه علم تجربی یا
فنی مشروط و منوط به برنامه ریزی است. در واقع تا آنجائیکه به جهان سوم یا متغیرهای
قبلی جهان پیشرفته مربوط می شود توسعه بیش از آنکه با عمل شناخته شود با برنامه ریزی
فهم ومعنا گردیده است. در بخش اعظم عصر توسعه برای این کشورها مسئله توسعه یافتگی
اساساًَ ربطی به توسعه علمی نیز نمی یابد. تنها در این اواخر است که اهتمام به علم
در این کشورها، جایی در فکر و اندیشه توسعه پیدا می کند. برعکس برای آنها توسعه
اساساً مفهومی قرین با برنامه، برنامه ریزی و برنامه های میان مدت و دراز مدت
توسعه است. به همین دلیل درست است که بگوییم “تاریخ توسعه در عصر بعد از جنگ بین المللی
دوم به اشکال گوناگون، تاریخ نهادینه سازی و بکارگیری همه جانبه برنامه ریزی است”
(اسکوبار، ۱۹۹۵:۸۹). با این حال اهتمام به برنامه ریزی بیانگر چرخش یا بدعتی در
گفتمان توسعه به عنوان صورت جهان سومی گفتمان تجدد نیست. بیان اوج گیری و ارتقاء
منطق آن است. برنامه ریزی تمام اندیشه ها و اصول گفتمان تجدد در باب انسان، تاریخ
و جهان را مفروض گرفته و به شکل بنیادی تر مبنای مواجهه و رفتار قرار می دهد.
برنامه ریزی اوج اعتقاد به مهارپذیری جهان و تسلط انسان بر تاریخ است. برنامه ریزی،
پیش بینی پذیری مطلق واقعیت و امکان دست کاری تفصیلی دقیق آنرا فرض می گیرد. از این
نظر گفتمان توسعه برای دخالت یا ظهور نیروها یا رخدادهایی که سلطه انسان بر خود به
جامعه و تاریخ و کلاً جهان و هستی را مورد تردید قرار دهد جایی باقی نمی گذارد. هر
آنچه انسان می خواهد و می جوید تنها در فاصله یک دو یا چند برنامه کلان قرار دارد،
بدون اینکه بتوان در نیل به آن تردیدی داشت زیرا هر تردیدی امکان برنامه ریزی را
منتفی می سازد.

 توسعه در کلی ترین یا عام ترین معنای آن تحولی اجتماعی از
طریق مجموعه ای از تغییرات برنامه ریزی شده یا ناشی از مداخلات عامدانه انسانی
است. به این معنا کانونیت برنامه و برنامه ریزی در توسعه ظاهراً تمایزی در گفتمان
توسعه بالنسبه به اندیشه ترقی ایجاد می کند که نسخه اولیه این گفتمان یا گفتمان
تجدد است، تا آنجائیکه در گفتمان توسعه، برنامه و برنامه ریزی پای مداخله عامدانه
و جهت دار انسانی را به تحول تاریخی انتقال در یک وضع کلان اجتماعی به وضع کلان دیگر
باز کند، این تمایز وجود دارد. در نظریه ترقی حرکت تاریخ سیری طبیعی است که تحت
تأثیر هدایت آگاهانه انسانی قرار ندارد، بلکه بطور خودبخودی مراحل مختلف را از سر
می گذراند. با این حال اندیشه ترقی به عنوان اولین فلسفه تاریخ متجدد که گفتمان
توسعه بازتولید آن تحت شرایط جهان سومی است مایه اصلی این نوع مواجهه با تاریخ
است. از منظر اندیشه ترقی در هر حال تاریخ حاصل عمل انسانی است و چرخش ضروری آن بر
محور سلطه اعمال و رفتار تاریخ ساز انسانی صورت می گیرد. گرچه در اندیشه ترقی و
کلاًَ فلسفه تاریخ تجدد که نظریات کلاسیک های جامعه شناسی از قبیل مارکس یا دورکیم
شکل پخته آن است، تاریخ بر بستر و بواسطه عمل انسانی به پیش می رود. از این حیث
گفتمان توسعه بازتولید اندیشه ای است که انسان را صاحب و سازنده تقدیر تاریخی خود
می داند و نقشی برای هیچ نیروی دیگری در تعیین سرنوشت بشری قائل نیست.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

مطالب پربازدید

مصاحبه